Bartłomiej z Bydgoszczy - Polski Serwis Naukowy

Vocabularis breviloquus ze zbiorów Biblioteki UAM

Bartłomiej z Bydgoszczy (ur. ok. 1480 r. w Bydgoszczy, zm. 1548 w Poznaniu) – bernardyn, leksykograf (przed wstąpieniem do klasztoru w 1500 r. nosił imię Stanisław), przez całe swe życie związany z Bydgoszczą.

Biografia

Urodził się ok. 1480 r. w Bydgoszczy, najprawdopodobniej w rodzinie zamożnych mieszczan. Na chrzcie św. otrzymał imię Stanisław. Przed 1500 r. wstąpił do zakonu bernardynów i przyjął miano Bartłomieja lub Bartosława. Studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim i w 1505 r. uzyskał na wydziale artystycznym stopień bakałarza.

Słownik – zbiór słów lub wyrażeń ułożonych i opracowanych według jakiejś zasady. Dzieli się na artykuły hasłowe ułożone w porządku alfabetycznym, rzadko tematycznym.
Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

Przebywał głównie w Bydgoszczy, w klasztorze bernardynów. Początkowo pełnił tam funkcję kaznodziei i opiekował się biblioteką klasztorną. Przebywał również w konwentach w Kole, Samborze i na koniec w Poznaniu. W latach 1518-1524 był gwardianem klasztoru bydgoskiego. Należał do grona wykładowców istniejącego od 1530 r. przy bydgoskim konwencie bernardyńskim studium filozoficznego oraz był mistrzem nowicjatu. Znał osobiście i cieszył się zaufaniem prowincjałów bernardyńskich: Jana Szklarka i Rafała z Proszowic.

Leksykografia (gr. leksikón - słownik + gráphõ - piszę) – nauka zajmująca się metodami tworzenia słowników i encyclopedii oraz opracowywaniem haseł i sposobem ich objaśniania.
Zakład Narodowy im. Ossolińskich – zasłużony dla polskiej nauki i kultury Instytut (do 1939 r. – łączył w sobie Bibliotekę, Wydawnictwo i Muzeum im. Lubomirskich), ufundowany dla Narodu Polskiego w 1817 roku przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, otwarty w 1827 roku we Lwowie.

Bartłomiej był człowiekiem wysoce wykształconym i posiadającym szerokie zainteresowania. W latach 1500-1502 sporządził wielki kopiarz, obejmujący zbiór bulli, dekretów, konstytucji i przywilejów. Napisał także kilka manuskryptów z materiałami do dziejów zakonu bernardynów, a w 1522 r. przełożył na język polski reguły Trzeciego Zakonu św. Franciszka.

Domek loretański w Bydgoszczy – domek loretański, istniejący w latach 1682–1838 w Bydgoszczy, na terenie klasztoru i kościoła bernardynów. Bydgoska kaplica loretańska była jednym ze starszych obiektów tego rodzaju w Polsce.
W okresie tym Bydgoszcz była grodem strażniczym (1030-1238), potem kasztelańskim (od 1238) i przejściowo książęcym (1314-1323). Nie omijały ją wydarzenia polityczne związane z polityką Piastów w okresie rozbicia dzielnicowego oraz wojny polsko-krzyżackie (1308-1309 i 1327-1332). Na początku XIV wieku można mówić o Bydgoszczy jako przedlokacyjnym ośrodku miejskim (oppidum).

Jednak najważniejszymi jego dziełami są dwa słowniki, które stanowią wartościowe źródło historyczne do badań języka polskiego. Pierwsze dzieło to słownik łacińsko-polski ukończony w 1532 roku, liczący 4272 polskie wyrazy, który w rzeczywistości był wzbogaceniem trzech starszych słowników (autorstwa Tucholczyka, Murmeliusza, Mymera). Jego znaczenie polega głównie na wielkiej obfitości zebranych w nim wyrazów polskich. Najnowsze badania wykazały dużą oryginalność i wartość tego dzieła.

Gebethner i Wolff – znane warszawskie przedsiębiorstwo wydawnicze i księgarskie założone w 1857 przez Gustawa Adolfa Gebethnera i Augusta Roberta Wolffa przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie (Pałac Potockich), a później również w Krakowie. Istniało do 1950, zlikwidowane przez komunistów (antykwariat działał do 1961 r.).
Klasztor Bernardynów w Bydgoszczy – konwent bernardynów w zakonnej prowincji polskiej, od 1628 r. w prowincji wielkopolskiej, istniejący w latach 1480-1829 w Bydgoszczy. Do chwili obecnej zachował się przebudowany częściowo w 1866 r. kościół konwentualny (obecnie garnizonowy) oraz fragment zabudowań klasztornych, od 1970 r. w gestii Uniwersytetu Technologiczno-Przyrodniczego w Bydgoszczy.

Drugie dzieło Bartłomieja opracowane w 1544 r. stanowią polskie wyrazy wpisane na marginesach, powstałego w 1488 roku, słownika „Vocabularis breviloquus” autorstwa Jana Reuchlina. Liczba dopisanych tu polskich słów dwukrotnie przewyższa ilość z poprzedniego słownika (ponad 11 tys. wyrazów). Wyrazy notowane przez leksykografa noszą znamiona dialektu północnopolskiego – zgodnie z pochodzeniem autora. Jedną z cech charakterystycznych tej pracy jest objaśnienie wielu terminów z zakresu gramatyki, które są najstarszymi zapisanymi określeniami gramatycznymi w języku polskim.

Poznań (, niem. Posen, jidysz פּױזן Pojzn, ros. - Познань) – jedno z najstarszych i największych polskich miast, położone nad rzekami Wartą i Cybiną, na Pojezierzu Wielkopolskim. Stolica Wielkopolski i województwa wielkopolskiego. W obrębie miasta znajduje się duży węzeł drogowy i kolejowy oraz międzynarodowy port lotniczy Ławica. Piąte pod względem liczby ludności miasto w Polsce i szóste pod względem powierzchni.
Tercjarze (od łac. tertius - trzeci) – członkowie stowarzyszenia religijnego działającego w łonie Kościoła katolickiego, do którego należą świeccy i duchowieństwo diecezjalne (m. in. Jan Bosco, papież Jan XXIII). Struktura i prawa tercjarskich zakonów bazują na regułach istniejących w Kościele zakonów kleryckich (franciszkanów, dominikanów, augustianów, karmelitów, norbertanów). Za założyciela pierwszego, istniejącego do dzisiaj zakonu tercjarskiego, uważany jest św. Franciszek z Asyżu. Franciszkański Zakon Świeckich założony został w 1221 r. Pierwsze zakony tercjarskie powstawały w średniowieczu. Często w nazewnictwie używany jest termin trzeci zakon na określenie konkretnej rodziny tercjarskiej (np. Trzeci Zakon Dominikański).

Posądzany przez ówczesnych o chełpliwość i dążenie do rozgłosu Bartłomiej napisał w powyższym inkunabule:

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)