Bartołty Wielkie - Polski Serwis Naukowy

Bartołty Wielkie (niem: Groß Bartelsdorf, Bartoldsdorf – 1379, Bartelsdorf – 1615) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, w gminie Barczewo.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Położenie

Bartołty Wielkie położone są na Warmii, około 29 km od Olsztyna, między jeziorami Tumiańskim, Dłużek i Bartołt Wielki. Przez miejscowość przepływa rzeka Wardęga.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Reszel (niem. Rößel, wcześniej Rössel, prus. Rēslis) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie kętrzyńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Reszel. Położone jest na Pojezierzu Mrągowskim, nad rzeką Sajną, dopływem Gubra wpadającym do Łyny. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. olsztyńskiego.

Komunikacja i transport

Transport drogowy

Przez miejscowość przebiega droga powiatowa nr 1483N Jeziorany - Bartołty Wielkie

W odległości 4 km od miejscowości znajduje się węzeł Kromerowo na trasie drogi krajowej nr 16

Transport lokalny

PKS Olsztyn, linia: Olsztyn Dworzec Autobusowy - Bartołty Wielkie - Biskupiec Reszelski Dworzec Kolejowy

Historia

Wieś lokowana przez biskupa warmińskiego Henryka Sorboma w 1379. W czasie wojen polsko-krzyżackich miejscowość była wielokrotnie niszczona. W XVI wieku właścicielem wsi był Kromer – krewny biskupa Marcina Kromera. Kromerowie żyli tu jeszcze w XIX wieku. W pierwszej połowie XVII wieku właścicielem wsi był Stefan Sadorski. Przekazał on młyn wodny na wyposażenie gimnazjum jezuitów w Reszlu. W XVIII wieku wieś podzieliła się na Bartołty Wielkie i Bartołty Małe. Po II wojnie światowej wieś wróciła do granic Polski, wyzwolenie nastąpiło 28 stycznia 1945 roku. 20 sierpnia 1862 roku powołano parafię Bartołty Wielkie.

Droga powiatowa - zgodnie z art. 6a ustawy o drogach publicznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 19, poz. 115) do dróg powiatowych zalicza się drogi inne niż określone w art. 5 ust. 1 i art. 6 ust. 1, stanowiące połączenia miast będących siedzibami powiatów z siedzibami gmin i siedzib gmin między sobą. Zaliczenie do kategorii dróg powiatowych następuje w drodze uchwały rady powiatu w porozumieniu z marszałkiem województwa po zasięgnięciu opinii zarządów gmin, na obszarze których przebiega droga, oraz po zasięgnięciu opinii zarządów sąsiednich powiatów. Przebieg dróg powiatowych ustala rada powiatu po zasięgnięciu opinii zarządów gmin, na obszarze których przebiega droga.

Droga krajowa nr 16 – droga krajowa przebiegająca z Dolnej Grupy k. Grudziądza do dawnego przejścia granicznego z Litwą w Ogrodnikach. Biegnie równoleżnikowo przez województwa: kujawsko-pomorskie, warmińsko-mazurskie oraz podlaskie. Stanowi główny szlak komunikacyjny na Mazurach. Droga jednak miejscami nie spełnia wymagań klasy drogi krajowej ponieważ na niektórych odcinkach jest bardzo wąska (trudno mijają się tam samochody). Nie ma poboczy ponieważ przydrożne drzewa rosną tuż przy krawędzi drogi.

Demografia

Tab. Zmiany ludnościowe Bartołt Wielkich

Instytucje publiczne

OSP w Bartołtach Wielkich

Szkoła Filialna w Bartołtach Wielkich

Ochotnicza Straż Pożarna w Bartołtach Wielkich

Leśnictwo Bartołty Wielkie

Leśnictwo Cisy (z siedzibą w Bartołtach Wielkich)

Turystyka

Zabytki

Kościół św. Jakuba Apostoła

kościół parafialny św. Jakuba Apostoła – zbudowany w XVI wieku, przebudowywany w XVIII i XIX wieku

cmentarz przykościelny

kapliczka przydrożna, przy drodze na cmentarz – około XIX wieku

kapliczka przydrożna, na terenie domu zakonnego – 1928-30

Atrakcje turystyczne

Gospodarstwo Rybackie "Bartołty Wielkie" – kompleks stawów łowieckich

Ośrodek odosobnieniowy Buddyjskiego Związku Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu w Bartołtach Wielkich

Trasy rowerowe

Przez Bartołty Wielkie przechodzi Szlak rowerowy żółty:

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Cmentarz – jest instytucjonalnie ukształtowanym wycinkiem przestrzeni o programowo założonym grzebalnym przeznaczeniu, zorganizowanym zaś wedle pewnych dyrektyw - reguł kulturowych, związanych tak ze zrytualizowaniem form grzebania zmarłych, jak i z istnieniem pewnej tradycji sposobu utrwalania pamięci o nich.

Barczewo – Tumiany - Bartołty Wielkie – Jedzbark – Barczewo (długość trasy: 32,5 km)

Osoby związane z Bartołtami Wielkimi

Stefan Sadorski – właściciel wsi w I połowie XVII wieku.

Bartołty Wielkie na ekranie

Wieś i jej malownicze okolice znalazły uznanie u scenarzystów dwóch polskich filmów, do których zdjęcia kręcone były m.in. w Bartołtach Wielkich. Na budynku szkoły znajduje się odcisk dłoni bohaterów filmu Dwie miłości, wykonany na potrzeby obrazu.

Szlak rowerowy - trasa wycieczkowa dla rowerzystów, oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi. Zgodnie z normami znakowania PTTK, szlaki rowerowe oznaczone są białymi kwadratami z czarnym symbolem roweru i paskiem koloru szlaku (szlaki krajowe), lub literą R i numerem szlaku (szlaki międzynarodowe). Można jednak spotkać w terenie oznaczenia nie trzymające się tych norm (zwłaszcza starsze szlaki) np. biały kwadrat z symbolem roweru w kolorze szlaku. Ze względu na częstsze niż w przypadku szlaków pieszych umieszczanie oznakowania na drogach publicznych, znaki szlaków rowerowych uznane zostały za dodatkowe znaki drogowe, uzyskując symbole R-1, R-1a, R-1b, R-2, R-2a i R-3.

Jezioro Dłużek – jedno z jezior Pojezierza Olsztyńskiego. Ma piaszczyste dno. Jest jednym z jezior o najlepszych w Polsce walorach do nurkowania (pierwsza klasa czystości – przejrzystość do 5 m). Na półwyspie jeziora znaleziono ślady grodziska pruskiego lub osadę Gotów – grodzisko cyplowe z wykorzystaniem naturalnego położenia nad jeziorem. Obecnie kształt jego jest słabo widoczny. Odnaleziono także późniejszą osadę Gotów, niewiadomego pochodzenia oraz nieznanej daty.

2010: Lincz

2002: Dwie miłości

Przypisy

Witaj! [Olsztyńska Strona Rowerowa]
Bartels Home Page
Bolesław Dolata, Wyzwolenie Polski 1944-1945, Wojskowy Instytut Historyczny 1971, s. 349
BARTOŁTY WIELKIE : Parafia Świętego Jakuba Apostoła | Archidiecezja Warmińska
Groß Bartelsdorf – GenWiki
Deutsche Verwaltungsgeschichte Ostpreußen, Stadt und Landkreis Allenstein
Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków
Bartołty
Bartołty

Bibliografia

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, Tom I (str. 112 – hasło Bartóły wielkie, rodzina Kromerów), Warszawa, 1880.

"Przewodnik po zabytkowych kościołach południowej Warmii", Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, Olsztyn, 1973 (str. 10–11)

Darmochwał T., Rumiński M. J., "Warmia Mazury", przewodnik, Agencja TD, Białystok,1996.

Linki zewnętrzne

Mapy: Emapi • Google Maps • Targeo • Zumi

Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi