Bawół - wieś - Polski Serwis Naukowy

Bawół – dawna wieś położona pod Krakowem, na terenie dzisiejszej dzielnicy Kazimierz.

Wieś, istniejąca w wschodniej części wyspy tworzonej przez dwie odnogi Wisły (zobacz: Stara Wisła), powstała prawdopodobnie w XII w. Pierwsza wzmianka źródłowa pochodzi z roku 1198 i dotyczy przekazania wsi przez Andrzeja z rodu Gryfitów bożogrobcom z Miechowa. W latach 70. XIII w. wieś Bawół została lokowana – urbanistyczny relikt ówczesnego centrum wsi (które stanowił plac-łąka, tzw. nawsie) może stanowić dzisiejsza ul. Szeroka, późniejsze centrum miasta żydowskiego na Kazimierzu. Prawdopodobnie w tym samym okresie (świadczy o tym przekaz Długosza o powstaniu parafii w 1276 r.) wzniesiono we wsi parafialny kościół św. Wawrzyńca. Z 1278 r. pochodzi wzmianka o właścicielu wsi, rycerzu Wawrzyńcu, który oddawał wieś w zastaw (kwestia własności Bawołu jest w źródłach zagmatwana, ze źródeł wynika, że dość często zmieniała ona właścicieli przechodząc z rąk rycerskich w kościelne i odwrotnie).

Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego.

Janina Bieniarzówna (ur. 24 maja 1916, zm. 1 marca 1997), historyk, pracownik naukowy Uniwersytetu Jagiellońskiego, Wyższej Szkoły Pedagogicznej, profesor i kierownik Zakładu Historii Gospodarczej w Akademii Ekonomicznej (1975-1984), Była organizatorem i pierwszym dziekanem przez trzy kolejne kadencje (do 1991 roku) Katedry Historii Kościoła w Papieskiej Akademii Teologicznej, kierując równocześnie Katedrą Historii Kultury Religijnej. Członek korespondent Polskiej Akademii Umiejętności, członek honorowy Polskiego Towarzystwa Historycznego i Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa.

W 1340 r. Bawół, wykupiony przez króla Kazimierza Wielkiego został włączony w granice powstającego wówczas miasta Kazimierz. Widoczne jest to w pewnym stopniu do dziś w układzie urbanistycznym Kazimierza, w którym wschodni rejon (późniejszego miasta żydowskiego, a wcześniejszego centrum Bawołu) odróżnia się od nieco bardziej regularnej siatki ulic pozostałej części miasta, wytyczonej po lokacji w 1335 r. Kościół św. Wawrzyńca przetrwał te przemiany (choć utracił status świątyni parafialnej na rzecz wzniesionego wówczas kościoła Bożego Ciała) i został ostatecznie zburzony dopiero na przełomie XVIII i XIX w.

Zakon Rycerski Grobu Bożego w Jerozolimie (łac. Ordo Equestris Sancti Sepulcri Hierosolymitani) Bożogrobcy, Zakon Kanoników Regularnych Stróżów Świętego Grobu Jerozolimskiego, w Polsce znany także jako Zakon Kanoników Regularnych Stróżów Grobu Chrystusowego to zakon wywodzący się z założonej w 1099 r. przez Gotfryda z Bouillon kapituły. Początkowo zakon stanowiło 20 kanoników sprawujących służbę duszpasterską i 50 rycerzy krzyżowych wywodzących się z najlepszych domów rycerskich. Podlegali oni zwierzchnikowi kościoła łacińskiego w Ziemi Świętej czyli biskupowi Jerozolimy. W czasach stacjonowania w Palestynie (do XIII wieku) do ich podstawowych obowiązków należało oprowadzanie pątników, obrona Grobu Chrystusa oraz uczestniczenie w wyprawach przeciw niewiernym. Kapituła składała się z duchownych i rycerzy, jednak szybko dominującą rolę zaczęli odgrywać kapłani. Regułę św. Augustyna nadał im patriarcha Arnulf z Rohez (1114 r.). W 1122 r. zatwierdził ją papież Kalikst II.

Gryfici (Świebodzice) – średniowieczny ród rycerski, którego przedstawiciele w XII i XIII w. zajmowali dominującą pozycję wśród możnowładztwa małopolskiego.

Nazwa Bawół była używana jeszcze przez kilka stuleci na określenie pól uprawnych poza obrębem murów kazimierskich, na wschód od miasta, niegdyś należących do wsi. Obecnie nazwę "Bawół" nosi niewielki plac na Kazimierzu, usytuowany w pobliżu dawnej granicy polskiej i żydowskiej części Kazimierza, w pobliżu którego niegdyś wznosił się kościół św. Wawrzyńca.

Jan Długosz herbu Wieniawa (łac. Ioannes Dlugossius; ur. 1 grudnia 1415 w Brzeźnicy, zm. 19 maja 1480 w Krakowie) – polski historyk, twórca jednego z najwybitniejszych dzieł średniowiecznej historiografii europejskiej, duchowny, geograf, dyplomata; wychowawca synów Kazimierza Jagiellończyka.

Nawsie – plac położony w centrum dawnej wsi. Był otoczony zagrodami, często miał kształt wrzecionowaty. Pierwotnie stanowił własność wspólną wsi i służył wspólnym celom (jako łąka, pastwisko, ale też jako miejsce targów). Z czasem zanikł, zabudowywany.

Wieś Bawół pojawia się w legendzie przekazanej przez Jana Długosza, wedle której na bagnach w pobliżu Bawołu złodzieje mieli porzucić monstrancję z hostią, skradzioną z krakowskiego kościoła Wszystkich Świętych (po tym, gdy przekonali się, że jest tylko pozłacana). Jasność, którą wywoływała hostia, pozwoliła ją odnaleźć, a król Kazimierz Wielki miał uznać ten cud za znak szczególny i ufundować z tego powodu w tym miejscu kościół pod wezwaniem Bożego Ciała.

Jerzy Lesław Wyrozumski (ur. 7 marca 1930 w Trembowli) – historyk specjalizujący się w dziejach średniowiecza, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prezes Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, sekretarz generalny Polskiej Akademii Umiejętności, członek zarządu Kasy im. Józefa Mianowskiego – Fundacji Popierania Nauki. Członek Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów.

Jan Marian Małecki (ur. 8 grudnia 1926 w Sosnowcu) – historyk, emerytowany profesor Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie. Rektor tejże uczelni w latach 1981-84.

Literatura

Jerzy Wyrozumski: Dzieje Krakowa. Janina Bieniarzówna i Jan M. Małecki (redakcja). T. 1: Dzieje Krakowa. Kraków do schyłku wieków średnich. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1992, s. 138–140, 240, 244–246, 250–251, 309–310. ISBN 83-08-02057-7.

Bawół. W: Encyklopedia Krakowa. Warszawa – Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000, s. 50. ISBN 83-01-13325-2.

Bogusław Krasnowolski: Lokacje i rozwój Krakowa, Kazimierza i Okołu. Problematyka rozwiązań urbanistycznych. W: Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta. Jerzy Wyrozumski (redakcja). Kraków: Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, 2007, s. 386–388, 392–393, 394, seria: Biblioteka Krakowska. 150. ISBN 978-83-89131-52-2.