Bazylika konkatedralna Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Gdańsku, w skrócie Kościół Mariacki (pot. Korona miasta Gdańska) – historyczna fara Głównego Miasta w Gdańsku, pełniąca funkcję kościoła katolickiego i ewangelickiego (w latach 1572-1945), od 1986 konkatedra diecezji gdańskiej, która w 1992 stała się archidiecezją. Kościół jest dedykowany Najświętszej Marii Panny, nosi wezwanie Wniebowzięcia NMP. Położony jest na placu między ulicami Piwną i Chlebnicką, a Św. Ducha. Od strony Motławy bezpośrednio do jednej z bram świątyni prowadzi ul. Mariacka. Kościół Mariacki jest największą świątynią na świecie zbudowaną z cegły. Jej charakterystyczna sylwetka, której akcentami są masywna zachodnia wieża dzwonna i smukłe narożne wieżyczki tworzy dominantę w panoramie miasta. Zbudowany w latach 1346-1506 kościół jest przykładem gotyku ceglanego, odmiany stylu w architekturze gotyckiej upowszechnionego w krajach basenu Morza Bałtyckiego. Pomimo burzliwych dziejów, świątynia zachowała historyczną formę architektoniczną co poświadcza ikonografia sięgająca XVI wieku oraz bogaty wystrój wnętrza, który tworzą liczne dzieła średniowieczne (m.in. Piękna Madonna Gdańska, Pietà, Ołtarz Koronacji Marii, ołtarz Św. Barbary, Tablica Dziesięciorga Przykazań, zegar astronomiczny) i nowożytne (zespół obrazów i epitafiów z XVI-XVIII stuleci).

Historia

Najstarsze dzieje

Sprawa początków dziejów gdańskiego kościoła NMP nie jest wyjaśniona. Dawna tradycja przekazała 1243 jako rok rozpoczęcia budowy świątyni, aczkolwiek badania archeologiczne pod obecną świątynią nie przyniosły korzystnego rezultatu w postaci materialnych śladów. Przypuszcza się, iż w miejscu obecnej Bazyliki Mariackiej stał wcześniej drewniany kościół, wzniesiony przez księcia Świętopełka II Wielkiego, wymieniany w 1271 obok innych kościołów gdańskich (Św. Mikołaja i Św. Katarzyny).

Budowa gotyckiego kościoła

Na mocy przywileju nadanego Głównemu Miastu w 1342 przez wielkiego mistrza krzyżackiego, Ludolfa Kóniga, wydano decyzję budowy kościoła parafialnego. Obecną świątynię zaczęto budować w 1343. 23 marca położono pierwszy kamień a mówi o tym łaciński napis na tablicy przy wejściu do zakrystii:

Wieża kościoła Mariackiego widziana z ul. Piwnej, ok. 1900

Budowę świątyni rozpoczęto równocześnie z dwóch stron – wschodniej i zachodniej. Niektóre fragmenty dawnej, ceglanej budowli zachowały się w murach obecnej hali. Od zachodu wzniesiono niską, dwukondygnacyjną wieżę-dzwonnicę, opiętą masywnymi przyporami. Na przedłużeniu naw bocznych przylegały do wieży dwie kaplice. Wysokość wieży została podyktowana warunkami postawionymi przez Krzyżaków, którzy nakazali aby nie przekraczała wysokości wieży dawnego zamku. Dawny kościół miał najprawdopodobniej formę trójnawowej bazyliki, z sześcioprzęsłowym korpusem nawowym, którego nawa główna sięgała około 27 metrów. Nie wiadomo jak wyglądało pierwotne prezbiterium, ze względu na przemiany w kolejnych fazach budowlanych. Przypuszcza się iż miało formę trójnawową, również bazylikową, o prostym zamknięciu. Już od początku budowy, pieczę nad nią sprawowali gdańscy mieszczanie, jednak w przeciwieństwie do innych far w większych hanzeatyckich ośrodkach miejskich, prawa gdańskich mieszczan były podporządkowane restrykcjom Zakonu, dlatego też kształt świątyni był niezgodny z ambicjami mieszkańców Głównego Miasta. Zakończenie prac budowlanych datuje się na lata 1360 – 1361.

Widok Gdańska wg sztychu z 1628 r.

Niezależnie od hipotez na temat kształtu prezbiterium kościoła zbudowanego przez wcześniejszą generację, faktem jest, że następne pokolenie podjęło realizację budowy prezbiterium świątyni wprowadzając do pierwotnej koncepcji przestrzennej radykalną zmianę. Prezbiterium poprzedził nie jednonawowy, a trójnawowy transept o układzie halowym, w podobny sposób rozbudowano prezbiterium. Budowę tak pomyślanej części wschodniej rozpoczęto w latach siedemdziesiątych XIV w., a w latach 1379–1400 wzniesiono zewnętrzne mury halowego transeptu i prezbiterium. Pracami kierował mistrz murarski Henryk Ungeradin, znany także z budowy ratusza Głównego Miasta. W 1424–1447 rozbudowano transept i prezbiterium, pokryto dachem i wykończono ich szczyty. W wyniku tychże zmian powstała dysproporcja w wyglądzie zewnętrznym kościoła pomiędzy częścią wschodnią i zachodnią. Patronat nad budową świątyni w ostatniej ćwierci XIV wieku przejęła Rada Miejska Gdańska, która sterowała organizacją i zarządzaniem oraz pieczą nad finansowaniem prac budowlanych. Jeszcze w trakcie wojny trzynastoletniej, w latach 1454–1466 podwyższono wieżę, co było symbolicznym akcentem zwycięstwa Gdańszczan nad Zakonem Krzyżackim. Podwyższono także wieżyczki na sygnaturkę na skrzyżowaniu naw oraz flankujące transept i prezbiterium. W 1484–1498 przekształcono pozostałą bazylikową część nawy na hale z rozszerzeniem naw bocznych. Od 1485 przy budowie pracował architekt Hans Brandt – z jego udziałem wzniesiono korpus nawowy.

Kościół Mariacki, 1898

W 1498–1502 przekryto świątynię sklepieniami gwiaździstymi, sieciowymi i kryształowymi, które konstruował Henryk Hetzel. 28 lutego 1502 wprawiono w sklepienie ostatni zwornik. Światło do wnętrza świątyni wpada przez 37 ogromnych okien różnej wielkości, w tym tylko 2 z (nowymi) witrażami. Dzięki umieszczeniu przypór we wnętrzu uzyskano miedzy nimi duże przestrzenie, w których urządzono 29 kaplic.

Okres luterański

Kilkanaście lat po ukończeniu prac budowlanych, zapoczątkowana w 1517 roku reformacja dotarła do Gdańska. W 1529 r. odbyło się w gdańskiej farze pierwsze nabożeństwo protestanckie, ale do 1572 r. główny ołtarz służył katolikom, którzy przejęli kościół dopiero po 1645 roku. Choć przez kolejne stulecia kościół służył gminie luterańskiej, do drugiej połowy XVII wieku proboszczami kościoła byli katoliccy duchowni wyznaczeni przez króla polskiego. W XVII wieku, obok kościoła Mariackiego, powstała Kaplica Królewska w celu odprawiania nabożeństw dla gdańskich katolików. Zgodnie z doktrynami Marcina Lutra zachowano w znacznym stopniu dawny średniowieczny wystrój, jednakże ściany pokryte polichromiami zostały pobielone. Poprzez wzniesienie nowych organów, chrzcielnicy i ambony zaakcentowano nową przestrzeń liturgiczną wewnątrz świątyni. Patronat nad świątynią sprawował gdański patrycjat, który uposażył kościół licznymi dziełami sztuki, których lwia część zawierała bogate treści ideowe wyrażające potęgę gdańszczan.

Kościół od ulicy Św. Ducha – wysokie, ostrołukowe okna

Od XIX wieku w kościele przeprowadzono szereg renowacji, które jak okazało się przyniosły skutek znacznego wytrzymania konstrukcji kościoła (m.in. wieży zachodniej), chociaż ostatnia wojna znacznie zniszczyła świątynię. Wnętrze otrzymało kilka pomników, m.in. Marcina Lutra, tzw. Kriegsdenkmal, ponadto upamiętniający zwycięstwo Prusaków podczas ich wojny z Francją w latach 1870-71.

Zniszczenia wojenne i odbudowa

Podczas walk o Gdańsk w marcu 1945, w wyniku ostrzału artyleryjskiego, spłonęły drewniane konstrukcje dachów, runęło 40% sklepień, stopiły się niektóre dzwony, w tym największy Gratia Dei ważący 5300 kg, odlany w 1543. Część wyposażenia uległa zniszczeniu bądź rozproszeniu, eksponaty znajdują się m.in. w Muzeum Narodowym w Warszawie.

W 1946 r. rozpoczęto odgruzowywanie wnętrza i zabezpieczanie filarów i zachowanych sklepień, po czym podjęto odbudowę, którą kierowali: prof. Stanisław Obmiński a od 1950 inż. arch. Marian Kossakowski.

17 listopada 1955 nastąpiło poświęcenie świątyni i przekazanie jej wiernym ale prace trwały nadal, m.in. rekonstruowano hełmy wieżyczek i dach wieży.

Powracało stopniowo uratowane wyposażenie, odkryto fragmenty gotyckiej polichromii. W latach 1982–1983 ściany i sklepienia pokryto warstwą bieli wapiennej.

Najnowsze dzieje

Świątynia wróciła w ręce Kościoła katolickiego na mocy decyzji Rady Narodowej z 29 stycznia 1946. Dziesięć lat po konsekracji w 1965 kościół Mariacki został podniesiony do godności Bazyliki Mniejszej, w 1986 stał się konkatedrą diecezji gdańskiej a od 1992 metropolii gdańskiej. Od 1979 proboszczem Bazyliki Mariackiej jest ksiądz infułat Stanisław Bogdanowicz, dzięki któremu do wnętrza powróciła znaczna część średniowiecznych zabytków ruchomych, po wojnie przejęta przez placówki muzealne Polski i Niemiec.

Architektura

Kościół Mariacki w Gdańsku zachował niemal w pełni gotycką architekturę, zarówno w układzie przestrzennym, wewnątrz i na zewnątrz. W kategoriach stylistycznych głównomiejska fara zaliczana jest do późnej odmiany gotyku ceglanego, powszechnego w XV wieku w krajach Niżu Nadbałtyckiego, a także w Niderlandach.

Układ przestrzenny

Ogólny widok nawy głównej i chóru

Sklepienia korpusu nawowego

Kościół zbudowany jest na planie nieregularnego krzyża łacińskiego. Jest trójnawową halą o rozbudowanym i bogatym programie przestrzennym: trójnawowy korpus nawowy i również trójnawowy chór z pozornym ambitem (wyznacza go wyłącznie ołtarz główny, który położony jest o jedno przęsło na zachód od ściany wschodniej). Na osi wschód-zachód szerokość części nawowej i chórowej jest identyczna. W przypadku transeptu część południowa jest trójnawowa, północna zaś dwunawowa. Nieregularności planu północnego ramienia transeptu wynikają z konieczności dostosowania się do istniejącej zabudowy miejskiej. Do naw bocznych we wszystkich partiach świątyni przylegają kaplice, których krótsze ściany pełnią de facto funkcję konstrukcyjną; są przyporami . Do narożu prezbiterium i północnego ramienia transeptu przylega zakrystia o nieregularnym planie. Masyw wieżowy, zamykający świątynię od zachodu, który tworzą wraz z kwadratową na planie wieżę flankujące ją kaplice boczne zbudowane na planie prostokątnym.

Architektura wnętrza

Wnętrze charakteryzuje się jednolitą wysokością poszczególnych naw. Potężne, ośmioboczne filary dźwigają sklepienia o gęstym i wyszukanym układzie żeber, co stanowi jedną z bardziej charakterystycznych cech architektury późnogotyckiej. W nawie głównej i transepcie są to sklepienia sieciowe, w prezbiterium i niektórych kaplicach sklepienia gwiaździste, w nawach bocznych – sklepienia kryształowe, które są pozbawione żeber.

Elewacje zewnętrzne

Wygląd zewnętrzny kościoła zdominowany przez gładkie płaszczyzny ścian, w których znajdują się wysokie, ostrołukowe okna o mocno rozglifionych ościeżach, ze skromną dekoracją maswerkową. Ściany naw bocznych zwieńczone są gzymsem i krenelażem. W przypadku elewacji chóru i transeptu elewacje wieńczą gzymsy i szczyty, które są dzielone pinaklami. Skomplikowany układ połaci dachowych wynika z osobnego nakrycia każdej nawy. Kalenicę środkowego dachu biegnącego nad nawą główną korpusu, transeptem i prezbiterium zdobiły niegdyś dwie wieżyczki na sygnaturkę, z których po wojnie zrekonstruowano tylko jedną – zwaną Wielką Sygnaturką, która usytuowane jest na skrzyżowaniu naw. Naroża są zaakcentowane ośmioma oktogonalnymi na planie wieżyczkami z których sześć są nakryte smukłymi hełmami (niemal wszystkie zrekonstruowane po 1970). Podobną formę ma Wielka Sygnaturka. Każda z wież posiada własną nazwę. Pierwsza kierując się przeciwnie wobec kierunku wskazówek zegara nosi nazwę Kaletniczej (od nazwy pobliskiej ulicy). Kolejne są dedykowane świętym, zgodnie z wezwaniami narożnych kaplic: Barbarze, Michałowi, Jakubowi (jedyna, która zachowała oryginalną iglicę i drewnianą konstrukcję wewnątrz), Kosmie i Damianowi. Kolejne dwie noszą wezwanie Groblej (od nazwy pobliskiej ulicy), ostatnia wznosi się ponad kaplicą Św. Rajnolda, dlatego też ma taką samą nazwę. Wysoka na 82 metry kilkukondygnacyjna wieża ma plan zbliżony do kwadratu. W przeciwieństwie do bryły kościoła jest opięta masywnymi przyporami, które przylegają do narożników boków wieży. Nakryta jest podwójnym dachem czterospadowym. Na szczycie wieży znajduje się taras widokowy, z którego rozpościera rozległy widok na Gdańsk, Bałtyk i Żuławy.

Do kościoła prowadzi siedem portali: po jednej od strony zachodniej (brama Pod Wieżą) i wschodniej (Brama Mariacka), trzy od strony południowej (bramy Kaletnicza, Radnych, Wysoka), dwie od północnej (bramy Na Groble i Szewska).

Wymiary świątyni