Pomnik Polski Walczącej w Bełżycach

Staw w Bełżycach - widok na zabudowania ul. Kazimierskiej

Ulica Kazimierska w Bełżycach

Bełżyce - miasto w woj. lubelskim, w powiecie lubelskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Bełżyce. Położone na na Równinie Bełżyckiej.

Historycznie położone są w Małopolsce (w ziemi lubelskiej). W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do starego woj. lubelskiego.

Położenie

Bełżyce położone są nad rzeką Krężniczanką, która jest dopływem Bystrzycy. Od Lublina oddalone są o 25 km. Przez miasto przebiega droga 747 łącząca Lublin z Opolem Lubelskim, droga 827 - do Nałęczowa oraz droga 834 - do Bychawy. Najbliższe stacje kolejowe znajdują się w odległym o 10 km od Bełżyc Motyczu oraz w Niedrzwicy Dużej. 8 km od Bełżyc znajduje się lotnisko Lublin-Radawiec.

Etymologia nazwy

Językoznawcy nie są zgodni, co do pochodzenia nazwy Bełżyce. Według Stefana Warchoła pochodzi najprawdopodobniej od imienia Bełz, należącego do naczelnika rodu. Bełżyc to syn Bełza, a Bełżyce to synowie Bełza. Słowo "bełz" oznaczało dawniej "błyszczy".Stanisław Rospond twierdzi, że nazwa ta może pochodzić też od ukraińskiego belz - głęboka zarośnięta dolina potoku.

Historia

Czasy prehistoryczne

Pewne jest, że w czasach prehistorycznych na terenie obecnych Bełżyc istniało osadnictwo. Znaleziono tu zabytki pochodzące z przełomu późnego neolitu i początków epoki brązu (koniec III i początek II tysiąclecia p.n.e.).. Nie ma wielu szczegółów na temat życia ówcześnie mieszkających tam ludzi, ani ciągłości osadnictwa.

Średniowiecze

Przypuszczalnie na terenie obecnego miasta przed XIV w. powstał gród królewski. Później król oddał go w dzierżawę Dzierżykrajowi z Wielowsi herbu Mądrostki. W 1349 roku trafiła w posagu Dzirżysławy z Wielowsi do Rafała z Tarnowa herbu Leliwa (syna Spycimira, kasztelana krakowskiego). W tymże roku, na wniosek Rafała z Tarnowa, król Kazimierz Wielki wydał dokument, przenoszący osadę z prawa polskiego na niemieckie. Jest tu wymieniana jako Belsszice (Bełzice). W tym okresie król nadał Bełżyce na pełną własność jego właścicieli. W bitwie pod Grunwaldem brały udział chorągwie wystawione przez dziedziców wsi: Jana z Tarnowa i jego brata Spytka. Na 27 kwietnia 1416 r. jest datowana pierwsza wzmianka o istnieniu w granicach dóbr bełżyckich zamku warownego. Budynek umiejscawia się przy granicy dóbr z Jaroszewicami. W 1416 r. rozpoczyna się proces lokacyjny miasta. 17 maja 1417 r. król Władysław Jagiełło udziela przywileju pozwalającego je założyć. W czasie lokacji miasta erygowana zostaje parafia katolicka, wznosi się również drewniany kościół parafialny pw. nawrócenia św. Pawła, przy którym od połowy XV w. funkcjonuje szkoła parafialna. Późniejsze rodziny, mające miasto w posiadaniu to: Pileccy, Bziccy, Spinkowie, Orzechowscy, Gałęziowscy, Szaniawscy, Osuchowscy, Kossowscy i Brzezińscy. Bełżyce w początkowym okresie po uzyskaniu praw miejskich zasiedlają rolnicy, rzemieślnicy oraz kupcy, a także producenci alkoholu. Od 11 lutego 1432 r., dzięki przywilejom przymusu drogowego oraz prawa składu miasto prężnie się rozwija. Żyją tu mieszczanie różnych wyznań i religii: katolicy i prawosławni zajmujący się rolnictwem oraz protestanci zajmujący się rzemiosłem, pod koniec XV w. osiedlają się tu także Żydzi, obsługujący handel na szlaku Kraków – Wilno. W 1446 r. ma tu miejsce zjazd możnowładztwa małopolskiego. Został zorganizowany przez ówczesnego właściciela miasta - Jana Pileckiego oraz właściciela Kurowa - Piotra Kurowskiego. Prawdopodobnie pomysł zwołania zjazdu przedstawiła królowa Zofia. 24 kwietnia 1446 r. uczestnicy zjazdu wystawiają dokument, w którym proponują objęcie polskiego tronu Kazimierzowi Jagiellończykowi. 24 listopada 1464 r. Kazimierz Jagiellończyk nadaje miastu prawo do odbywania jarmarków: na św. Małgorzatę Pannę i św. Michała.

Lata dominacji protestanckiej

W okresie reformacji, w XVI i XVII wieku jest to jeden ważniejszych ośrodków małopolskiego kalwinizmu, następnie znaczący ośrodek braci polskich, miejsce zjazdów i synodów, aż do połowy XVII w. W 1558 r. ówczesny właściciel miasta, Andrzej Bzicki przekazuje tutejszy kościół w ręce kalwinów. Wydaje on również nakaz uczęszczania przez mieszczan w nabożeństwach w przekształconym ze świątyni katolickiej zborze. W przeciwnym wypadku mieszkańcowi Bełżyc grozi kara pieniężna (5 groszy) lub więzienia. W latach 1618–1663 przy tutejszym zborze działa kalwińskie gimnazjum prowincji małopolskiej. Funkcjonuje tu drewniany wodociąg, doprowadzający wodę ze stawów nad rzeką do zamku i domostw. W 1617 r. dobra bełżyckie wraz z wsiami Będki, Podole i Wzgórze zostały wydzierżawione Mikołajowi Siestrzewitowskiemu za 21 tysięcy złotych na trzy lata. Około 1620-1630 r. katolicy podejmują pierwszą, nieudaną próbę odzyskania budynku kościoła. W 1646 r. król Władysław IV wydaje przywilej zezwalający na założenie cechu bednarzy i kołodziejów. W 1648 r. miasto jest pustoszone przez kozaków pod wodzą Bohdana Chmielnickiego. Dokonują oni też pogromu Żydów. Koniec XVII i początek XVIII w. to dla miasta kolejne napaści zbrojne, pożary i tumulty wyznaniowe. Mieszkańcy są dziesiątkowani epidemiami cholery i tyfusu. 31 lipca 1645 r. miasto od króla Władysława IV uzyskuje przywilej organizowania jarmarków: na św. Michała, na NMP Gromniczną i na Niedzielę Śrópostną. W 1654 Trybunał Koronny w Lublinie nakazuje kalwinom zwrócić katolikom budynek kościoła. Dziedzic Bełżyc (Paweł Orzechowski) buduje nowy zbór, mniejszy i drewniany. W 1662 r. podjęto decyzję o wypędzeniu z Bełżyc arian. 2 czerwca 1667 r. król Jan Kazimierz udziela zezwolenia na cztery dodatkowe jarmarki w mieście: na Święto Trójcy, na Św. Idziego Opata, na Św. Dominika i Wyznawcy, oraz na Wszystkich Świętych. W 1670 r. zostaje odbudowany i na nowo erygowany budynek kościoła katolickiego. W 1721 r. ma miejsce wizytacja archidiakonatu lubelskiego, z której można się dowiedzieć, że na terenie parafii bełżyckiej było około tysiąca katolików i kilku kalwinów. W 1783r. ma miejsce pożar zboru kalwińskiego, który kończy obecność protestantów w mieście. Na początku XVIII w. przez Bełżyce przebiega szlak przemarszów wojsk szwedzkich i rosyjskich, a także wojsk koronnych i litewskich, którym towarzyszą rekwizycje i grabieże. Aby ratować chylące się ku upadkowi miasto król August II nadaje mu kolejne przywileje.

Pod zaborami

Bełżyce od 1796 r. znajdują się w Galicji Zachodniej (zabór austriacki), a od 1810r. należą do Księstwa Warszawskiego, natomiast od 1816 r. wchodzą w skład Królestwa Polskiego. Do 1821 r. istnieje tu fabryka sukiennicza. W 1822 r. ma miejsce pożar kościoła, który po nim zostaje wyremontowany dopiero w 1855 r. W 1829 r. tutejszy zamek zostaje przebudowany na browar i gorzelnię. W 1860 r. miasto zajmuje obszar około 930 ha. Znajduje się w nim 25 domów murowanych i 115 drewnianych. Są tu: drewniany młyn, oraz wspomniane gorzelnia i browar. Właścicielami miasta są wtedy bracia Witold i Konstanty Brzezińscy. W 1866r. wybucha pożar, który trawi 25 budynków. Straty szacuje się na 8970 rubli.Miasto traci prawa miejskie po upadku powstania styczniowego w 1869 r., a odzyskuje w 1958r. Od 1874 r. działa tu apteka. W 1913 r. w wybucha pożar, który trawi Bełżyce prawie w całości. Niszczy on starą synagogę, 12 domów mieszkalnych, 14 stodół, 18 obór i budynek spółdzielni mleczarskiej. Po pożarze w mieście zaczyna funkcjonować straż pożarna, zostaje wybudowana remiza strażacka. W tym samym roku na ulicy Prebendarskiej zostaje zbudowany przez rodzinę Szubartowskich duży młyn. W 1917r. osada Bełżyce jest zamieszkana przez 3666 osób, w znacznej części narodowości żydowskiej. Mieści się tu siedziba władz gminnych i sąd. Działają tu: Towarzystwo Oszczędnościowo-Pożyczkowe z kasą, Stowarzyszenie Spożywców „Gwiazda”, Ochotnicza Straż Ogniowa, 3-klasowa szkoła ludowa, 2 masarnie, 2 herbaciarnie, 4 piwiarnie i kilkanaście sklepów pozostających głównie w rękach żydowskich właścicieli. Bełżyckie rzemiosło składa się wtedy z cechów murarzy, szewców, bednarzy, kowali, stelmachów, krawców i garncarzy. W mieście pracuje również lekarz i kilku felczerów.

II Rzeczpospolita

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Bełżyce znajdują się w powiecie lubelskim, w województwie lubelskim. W 1919 r. powstaje dom parafialny z dużą salą i sceną. W 1922 r. dawne dobra bełżyckie zostają ostatecznie rozparcelowane. W byłym dworze władze miasta otwierają szpital komunalny, którego prowadzeniem zajmuje się dr Szymon Klarner. W 1925 dr Klarner umiera, a jego stanowisko zajmuje dr Władysław Grażewicz. W 1929 r. w mieście i gminie działają: Spółdzielnia Bankowa „Kasa Spółdzielcza”, Spółdzielnia Budowlana, Stowarzyszenie Spożywców, młyny wodne i wiatraki. W 1936 r. zostaje założona Spółdzielnia Rolniczo-Handlową „Rolnik”, funkcjonują także spółdzielnie żydowskie. W latach 30-tych powstaje tu elektrownia, która dostarcza prąd mieszkańcom miasta i okolicznych miejscowości.

Okupacja niemiecka

Podczas II wojny światowej, we wrześniu 1939 roku Bełżyce zajmują wojska niemieckie. Miasto znajduje się w dystrykcie lubelskim w Generalnym Gubernatorstwie. W 1940 roku Niemcy zakładają w Bełżycach getto, do którego przywożą Żydów ze Szczecina (300 osób), Krakowa (500 osób) i Lublina (500 osób). W maju 1942 roku dociera tutaj transport z kilkoma tysiącami Żydów z Niemiec. W październiku 1942 roku około 3 tysięcy Żydów zostaje wywiezionych do ośrodka zagłady w Sobiborze. W marcu 1943 roku Niemcy przeprowadzają akcję likwidacji getta, wywożąc wszystkich Żydów do obozu koncentracyjnego Majdanek. Część Żydów rozstrzelano na miejscu, a około 600 wywieziono do obozu pracy przymusowej w Budzyniu. Podczas okupacji hitlerowskiej ginie tu 3,5 tys. osób, 60% mieszkańców. Na cmentarzu w Bełżycach stoi zbiorowa mogiła więźniów obozu na Majdanku. W 1942 r. budynek gorzelni (dawny zamek) został przebudowany na zakład mleczarski. Na początku sierpnia 1944 uruchomiono elektrownię obsługującą Bełżyce i okoliczne miejscowości.

Po 1945

20 lutego 1946r. oddział WiN dowodzony przez “Renka” opanował posterunek MO w Bełżycach niszcząc dokumenty i sprzęt. Rozstrzelano komendanta posterunku. 23 czerwca 1946 r. na polach w pobliżu Bełżyc rozstrzelano referenta wojskowego Starostwa Powiatowego w Lublinie Mieczysława Piątkowskiego. 23 września 1946 r. - ponad 30-osobowy oddział WiN dowodzony przez zastępcę Hieronima Dekutowskiego - “Zapory" kpt. Aleksandra Głowackiego ps. “Wisła" - opanował posterunek MO w Bełżycach. Po jego zdemolowaniu oddział wycofał się do Lasu Krężnickiego i tu zorganizował zasadzkę na szosie Bełżyce — Chodel. Rankiem 24 września wpadła w nią grupa pościgowa składająca się z 30 żołnierzy z Mazowieckiej Jednostki Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, 20 funkcjonariuszy MO i 3 pracowników Urzędu Bezpieczeństwa. Zginęło 14 żołnierzy i 4 milicjantów, oddział WiN zdobył kilka ciężarówek, radiostację i wiele broni bez strat własnych. W 1947 r. w mieście wybuchł pożar, spłonęły zabudowania przy ówczesnej ulicy Urzędowskiej. W tymże roku w Bełżycach mieszkało 3227 osób. 22 lutego 1947 r. Hieronim Dekutowski - “Zapora" prowadził, w budynku szkoły w Bełżycach, rozmowę z przedstawicielami Urzędu Bezpieczeństwa, na temat ujawnienia się. 4 sierpnia 1947 r. grupa z oddziału “Zapory" zastrzeliła w restauracji w Chodlu i komendanta posterunku MO w Bełżycach Bronisława Pikułę, członka PPR. W nocy z 14 na 15 października 1948 r. grupa ok. 50 ludzi “Zapory" w ubraniach cywilnych i mundurach Wojska Polskiego w Spółdzielni Rolniczo-Handlowej w Bełżycach zarekwirowała materiały włókiennicze, galanteryjne i spożywcze o wartości ok. 200 tys. zł i 1050 zł w gotówce. W grudniu 1948 r. powstał w Bełżycach Komitet Gminny PZPR. W 1954 r. rozpoczęto budowę nowej remizy strażackiej. W 1956 r. osada stała się stolicą nowo utworzonego powiatu bełżyckiego. W 1958 r. przywrócono Bełżycom prawa miejskie. W 1971 roku utworzyła w Bełżycach swój zakład Warszawska Fabryka Maszyn i Urządzeń Przemysłu Spożywczego “Warmasz". Po 1974 roku zakład ten przejęła Fabryka Aparatury Mleczarskiej “Spomasz". W 1975 r. po likwidacji powiatów miasto stało się siedzibą gminy. W dotychczasowej siedzibie władz powiatowych rozpoczął pracę szpital. W połowie lat 70. stworzono nową oczyszczalnię ścieków oraz ujęcie wody, rozbudowano sieć wodociągową oraz kanalizacyjną. Po ogłoszeniu stanu wojennego, w Bełżycach powstała Miejsko-Gminna Rada Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego, na której czele stanął Bogdan Czuryszkiewicz. W 1983 r. doprowadzono do miasta gaz ziemny.

Po 1989

Przed wyborami parlamentarnymi w 1989 roku w mieście rozpoczął działalność Komitet Obywatelski "Solidarność", któremu przewodniczył Stanisław Listoś oraz “Solidarność" Rolników Indywidualnych , z przewodniczącym Romanem Jaroszyńskim. W 1990 r. rozpoczęła działalność lokalna gazeta - "Gazeta Bełżycka". W 1997 r. uroczyście obchodzono 580 rocznicę lokacji miasta. 3 maja 2000 roku, w 95 rocznicę urodzin Tadeusza Kościuszki, odsłonięto w Bełżycach jego nowy pomnik, gdyż poprzedni skradziono w marcu 1999 r.