Bełz - Polski Serwis Naukowy

Herb Bełza, 1508

Herb Bełza, 1772

Bełz (ukr. Белз, jid. בעלז) – obecnie miasto na Ukrainie, w obwodzie lwowskim, rejon sokalski, nad rzeką Sołokiją, dopływem Bugu; 2400 mieszkańców (2004). Położony przy samej granicy z Polską.

Lokacja miasta na prawie magdeburskim nastąpiła 5 października 1377 roku z nadania księcia Władysława Opolczyka. Bełz był stolicą Księstwa Bełskiego Rusi Czerwonej i województwa bełskiego I Rzeczypospolitej. Następnie został zajęty przez Austrię podczas I rozbioru Polski (1772 r.) i wszedł w skład Królestwa Galicji i Lodomerii. Do roku 1914 linia kolejowa oraz przejście graniczne między C.K. Monarchią Austro-Węgier (Galicją) i Cesarstwem Rosji. W momencie wybuchu I wojny światowej, ludność Bełza liczyła 6100 mieszkańców, w tym 3600 Żydów, 1600 Ukraińców i 900 Polaków.. Do 15 lutego 1951 miasto znajdowało się w Polsce.

Węgrzy albo Madziarzy (węg. l.poj.: magyar, l.mn.: magyarok) – naród liczący w sumie ok. 14,5 mln, w tym na Węgrzech 10,5 mln, pozostałe ok. 4 mln tworzy mniejszości w Rumunii (Siedmiogród), Serbii (Wojwodina), Słowacji, Słowenii, Ukrainie (rejon Karpat) i Austrii. Jedna z grup mniejszości węgierskojęzycznej zamieszkującej rumuński Siedmiogród zwana jest Szeklerami (węg. l.poj.: Székely, l.mn.: Székelyek). Część badaczy skłania się ku poglądowi, że Szeklerzy są nie Węgrami, lecz potomkami Hunów.
Odra (czes. i dł. Odra, niem. Oder, gł. Wodra, łac. Viadua, Viadrus) – rzeka w Europie Środkowej, w zlewisku Morza Bałtyckiego, na terenie Czech, Polski i Niemiec. Pod względem całkowitej długości jest drugą (po Wiśle) rzeką Polski. Biorąc pod uwagę tylko jej część w granicach Polski jest trzecią rzeką pod względem długości (po jej dopływie Warcie).

Nazwa

Istnieje kilka wersji pochodzenia nazwy Bełz:

celtycka − 'belz' (woda) lub 'pelz' (potok),
germańska (gocka) – 'pelz' / 'belz' (futrzany, kosmaty, kudłaty).
celtycko-słowiańska (bojkowska) − «белз» lub «бевз» (miejsce błotniste),
słowiańska (staro-ruska) − «бълизь» (miejsce białe, polana wśród ciemnego lasu),
słowiańska (polska) – nazwa 'bełz' jest, wg Aleksandra Brücknera, pochodzenia polskiego. Z kolei profesor Jerzy Nalepa uważa, że nazwa ta dotyczy nie tylko miasta , ale także rzeki nad którą Bełz leży. Dziś rzeka ta nosi nazwę Sołokija , ale w dawnych źródłach występuje jako Bełz (Jan Długosz ) lub Bełza (źródło z XVI w.). Poza tym znane są dwa potoki o nazwie Bełżec w dorzeczu górnego Bugu oraz miejscowość Bełżec.

Z analizy statystycznej częstości występowania nazw miejscowych wynika, że nazwa ma genezę zachodniosłowiańską. Na terenie zachodniosłowiańskim o wiele częściej występują pokrewne nazwy np. Bełzów, Bełżyce. Oprócz nazw miejscowych pojawiają się w zachodniej Słowiańszczyźnie nazwy osobowe typu Bełza.

Ustrzyki Dolne (ukr. Устрики Долішні, ros. Устрики Дольные) – miasto w woj. podkarpackim, stolica powiatu bieszczadzkiego, położone nad rzeką Strwiąż. Jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej Ustrzyki Dolne.
Królestwo Galicji i Lodomerii wraz z Wielkim Księstwem Krakowskim i Księstwem Oświęcimia i Zatoru ((niem.) Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Großherzogtum Krakau und den Herzogtümern Auschwitz und Zator; (ukr.) Королівство Галичини і Лодомерії) - państwo (w praktyce prowincja i kraj koronny) na terytorium Galicji, w latach 1772-1918 wchodzące w skład Monarchii Habsburgów, Cesarstwa Austriackiego i Austro-Węgier. Kraina historyczna na wschodzie Europy Środkowej obecnie podzielona pomiędzy Polskę i Ukrainę. Nazwę Galicja często uogólnia się z obwodem lwowskim, iwanofrankowskim oraz tarnopolskim na zachodzie Ukrainy.

Historia

Najdawniejsza przynależność miejscowości w historiografii nie jest do końca ustalona. Według Nestora tereny do Sanu w pierwszej połowie IX. zamieszkiwali Radymicze, po czym przemieścili się w rejon położony między Dnieprem, Desną a Sożem. W 885 r. przyłączeni do Rusi Kijowskiej przez księcia ruskiego Olega. Według Nestora Radymicze oraz Wiatycze mieli pochodzić od Lachów i być Lachami.".

Tatarzy (nazwa własna: Tatarlar / Татарлар) - grupa ludów tureckich wschodniej Europy i centralnej Azji. Nazwa Tatar pochodzi prawdopodobnie od słowa Tartar - mitologicznego piekła. Ludziom w napadniętej Europie Wschodniej (XIII wiek) stepowi wojownicy wydawali się przybyszami z piekieł. Nazwa się przyjęła i od słowa Tartarzy (przybysze z piekieł) powstała obecna nazwa Tatarzy.
Bolesław I Chrobry (Wielki) (ur. 967 w Poznaniu, zm. 17 czerwca 1025) – książę Polski od 992 roku, pierwszy koronowany władca Polski (od 1025 roku) z dynastii Piastów, w latach 1003-1004 był także księciem Czech jako Bolesław IV.

Inne źródła (m.in. Gesta Hungarorum) podają, że w 892 r. gród Przemyśl i okoliczne tereny opanował książę morawski Świętopełk I i wcielił je do Państwa wielkomorawskiego, po czym ok. 898 r. zajęli je Madziarzy pod wodzą Arpada. Historia ziem nad Sanem i Bugiem obejmujących Grody Czerwieńskie jest niejednoznaczna i niepewna, dokument praski sugeruje, że po 955 roku podlegały one państwu czeskiemu, natomiast w latach 70-tych X wieku najprawdopodobniej wchodziły w skład państwa Mieszka I. Zamieszkujący ten teren Lędzianie stanowili zaporę przed parciem Rusi na zachód. Świadczy o tym system obronny Lędzian skierowany w kierunku południowo-wschodnim w którym kluczową rolę odgrywał Czerwień (obecnie Czermno) i Bełz oraz zaplecze gospodarcze położone na zachodnim brzegu Huczwy.

Neobarok – nurt w architekturze historyzmu, nawiązujący formalnie do baroku, szczególnie w dekoracji elewacji, rozpowszechniony w końcu XIX wieku (od 1880).
Jakub Piotr Frostig (też Peter Jacob Frostig) (ur. 25 marca 1896 roku w miejscowości Bełz, powiat sokalski, zm. w 1959 w USA) – polski lekarz psychiatra, opracował metody leczenia schizofrenii dawkami insuliny.

Wykorzystując zerwanie sojuszu polsko-czeskiego i najazd Ottona II na Polskę w 979 r., książę kijowski Włodzimierz Wielki w 981 r. zagarnął cały obszar zamieszkany przez Lędzian.

Źródłem mającym tu największą wagę jest zapiska "Powieści Dorocznej" pod rokiem 981; W leto 6489 ide Wołodimer' k Liachom' i zaja grady ich: Peremyszl', Czerwien', i iny grady jeże sut' do sego dnie pod' Rusiu. W sem że letie i Wiaticzi pobiedi i wiezłożi na nia dan' ot niaouga, jakoże otci (otec) jego imasze.

Co w polskim tłumaczeniu brzmi następująco;

Arpad (ur. ok. 845-850, zm. 907?) - wódz węgierski, protoplasta dynastii Arpadów. Przeszedł na czele Madziarów przez Przełęcz Werecką na tereny zwane obecnie Niziną Węgierską rozpoczynając w ten sposób proces osiedlania się na terenie Panonii.
Jidysz – ייִדיש (dosłownie: żydowski – od pierwotnego określenia w tym języku ייִדיש־טײַטש jidisz-tajcz; żydowski niemiecki) – język Żydów aszkenazyjskich, powstały ok. X wieku w południowych Niemczech na bazie dialektu średnio-wysokoniemieckiego (Mittelhochdeutsch) z dodatkiem elementów hebrajskich, słowiańskich i romańskich.

Roku 6489 [981]. Poszedł Włodzimierz ku Lachom i zajął grody ich: Przemyśl, Czerwień i inne grody, które do dziś dnia są pod Rusią. Tegoż roku i Wiatyczów zwyciężył i nałożył na nich dań od pługa, jaką i ojciec jego brał.

W czasie wyprawy wojennej na Kijów w 1018 r. odbił je Bolesław Chrobry. W roku 1030 wareskie wojska Rurykowiczów zagarniają Bełz, a w następnym roku Jarosław Mądry przy udziale Haralda III inne grody Lachów aż po San. Z tego samego roku pochodzi ostatnia wzmianka o Grodach Czerwieńskich:

Ukraińcy (Українці) – naród słowiański mieszkający w Europie wschodniej, głównie na Ukrainie (także w krajach sąsiednich: w Rosji, Białorusi, Polsce, Słowacji i Mołdawii), zaliczający się do Słowian wschodnich.
Waręż (ukr. Варяж; 1951-89 Nowoukrainka) - wieś (do 1934 miasteczko) na Ukrainie w obwodzie lwowskim, w rejonie sokalskim. Do 17 września 1939 leżał w woj. lwowskim, a do 15 lutego 1951 w woj. lubelskim (powiat hrubieszowski) jako siedziba gminy Waręż.

Roku 6539 [1031]. Jarosław i Mścisław zebrali wojów mnogich, poszli na Lachów i zajęli Grody Czerwieńskie znowu, i spustoszyli ziemię lacką, i mnóstwo Lachów przywiedli, i rozdzielili ich. Jarosław osadził swoich nad Rosią, i są do dziś.

Kalendarium

Bełz w 1847, litografia

Bełz położony jest na obszarze Roztocza, którym w starożytności władali indoeuropejscy Lugiowie (w późniejszym okresie ulegli celtyckim wpływom kulturowym, a następnie zostali zgermanizowani), później (II-V w.) wschodniogermańscy Goci, zeslawizowani Sarmaci (Biali Chorwaci) i lechickie zachodniosłowiańskie plemię - Lędzianie.

Jan Firlej herbu Lewart (ur. 1521 w Dąbrowicy – zm. 1574 w Kocku) – marszałek wielki koronny, wojewoda krakowski, lubelski i bełski, sekretarz królewski, starosta rohatyński, działacz reformacji.
Zachodnioukraińska Republika Ludowa ("ZURL", ukr. Західно Українська Народна Республіка) – jedno z dwóch państw ukraińskich powstałych w wyniku I wojny światowej.

X w.-981 – jeden z Grodów Czerwieńskich prawdopodobnie pod czeskim zwierzchnictwem (od 955 roku), a następnie polskim.

981-1018 – Ruś Kijowska

1018-1030 – Polska

1030-1170 – Ruś Kijowska

1170-1234 – Księstwo Bełskie

1234-1323 – Ruś Halicko-Wołyńska

1323-1340 – Ruś Halicko-Wołyńska pod jurysdykcją Mazowsza

1340-1366 – Księstwo Bełskie pod panowaniem litewskim

1366 – włączony jako lenno do Królestwa Polski

1366-1370 – Księstwo Chełmsko-Bełskie

1370-1377 – Księstwo Chełmsko-Bełskie pod panowaniem litewskim

1377 – lokacja Bełza na prawie magdeburskim.

1378-1387 – Ruś Czerwona pod jurysdykcją Węgier

1382 – książę Władysław Opolczyk wywiózł cudowny obraz Czarnej Madonny (Matki Boskiej Częstochowskiej) z bełskiego Zameczku na Jasną Górę do Częstochowy. Legenda głosi, że autorem obrazu był św. Łukasz Ewangelista, który namalował go na blacie stołu w domu Marii w Nazarecie. W późniejszych wiekach ikona ta miała być przeniesiona do Konstantynopola, a stamtąd trafiła na Ruś Halicką. Podczas walk polsko-węgiersko-ruskich w XIV w. obraz, wykonany na deszczułkach lipowych, został ukryty na zamku Bełz, gdzie odnalazł go książę Władysław Opolczyk.

8 lutego 1444 – nadanie w Bełzie przez ks. Władysława wsi Horyniec zasłużonemu szlachcicowi z Mazowsza – Piotrowi Pieczykurowi z Wilcz.

1387-1462 – pod jurysdykcją książąt mazowieckich, jako lenno polskie

1462-1772 – Polska (stolica województwa bełskiego, tytularnie do 1793)

1499 i 1502 - dwa najazdy Tatarskie pustoszące miasto.

do 1620 roku miasto było obwarowane potrójnymi wałami z 4 bramami miejskimi: Lwowską, Sokalską, Lubelską i Zamojską.

1772-1918 – Austria (Galicja i Lodomeria)

1817 – rebbe-cadyk Sholom Rokeach założycielem bełskiej dynastii chasydzkiej.

1884 – przez miasto poprowadzono kolej żelazną: Jarosław - Rawa Ruska - Sokal.

1918/1919 – Zachodnioukraińska Republika Ludowa (ZURL)

1919-1939 – Polska

1939-1944 – Niemcy (Generalne Gubernatorstwo)

24 marca 1944 - atak UPA na Bełz, zamordowano ponad 100 Polaków.

20 lipca 1944 – zdobycie przez wojska radzieckie 1 Frontu Ukraińskiego; 2/3 zabudowy miasta uległo zniszczeniu.

1944-1951 – Polska

1944 – gmina Bełz przyłączona do powiatu hrubieszowskiego w woj. lubelskim.

1946 – przesiedlenie części ludności ukraińskiej na tereny Ukraińskiej SRR.

1947 – wysiedlenie ludności ukraińskiej na północno-zachodnie tereny RP.

1951 – odzyskanie praw miejskich.

1951 – 15 lutego miasto znalazło się w Ukraińskiej SRR w ramach wymiany terenów granicznych. W zamian za Sokalszczyznę Polska otrzymała wieś Ustrzyki Dolne i ziemie w Bieszczadach. Powodem były złoża węgla na Sokalszczyźnie i połączenie kolejowe Rawa Ruska-Sokal, za co Polsce przekazano tereny ubogie w substancje architektoniczno-zabytkową, o nieurodzajnych glebach i z wyeksploatowanymi złożami ropy. Przesiedlenie ludności polskiej nastąpiło jesienią (październik-listopad) 1951 r.

1951-1991 - Ukraińska SRR

od 1991 – Ukraina (Obwód lwowski)

Żydzi w Bełzie

Po upadku Kaganatu Chazarskiego w końcu X w. do grodu przybyli pierwsi wyznawcy judaizmu, Karaimi, zajmujący się handlem. Pod koniec średniowiecza (ok. XIV w.) w Bełzie istniał kahał żydowski (aszkenazyjski). W 1665 r. gmina żydowska uzyskała równouprawnienie w prawach i obowiązkach miejskich.

Ikonostas (gr. eikón oznaczające obraz oraz stásis czyli pozycja, umiejscowienie) – ozdobna, pokryta ikonami ściana we wnętrzu cerkwi, która znajduje się między miejscem ołtarzowym (swiatłyszcze, sanktuarium, prezbiterium) a nawą (naos), przeznaczoną dla wiernych.
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Związek Radziecki, skrót ZSRR (ros. Советский Союз, Союз Советских Социалистических Республик, СССР, trb. Sowietskij Sojuz, Sojuz Sowietskich Socyalisticzeskich Riespublik, SSSR trl. Sovetskij Soûz, Soûz Sovetskih Socialističeskih Respublik, SSSR) – historyczne państwo socjalistyczne w Europie północnej i wschodniej oraz Azji północnej i środkowej.

W XIX w. Bełz zasłynął jako ośrodek chasydzki z własną dynastią cadyków, która nieformalnie przewodziła Żydom galicyjskim. Pierwszym Belzer Rebbe był Sholom Rokeach, zwany Sar Shalom (uczeń Jakuba Icchaka Horowica (hebr. יעקב יצחק הורוביץ) z Lublina), w latach 1817-1855. Kolejnymi Belzer Rebbe mieszkającymi w Bełzie byli: Yehoshua Rokeach (1855-1894), Yissachar Dov Rokeach (I) (1894-1926) i Aharon Rokeach (1926-1957), który w 1944 r. dotarł, via Budapeszt i Stambuł, do Palestyny, gdzie w mieście Tel Aviv odbudował bełską dynastię chasydzką. Obecny piąty Belzer Rebbe, Yissachar Dov Rokeach (II), urodzony w 1948 r. w Izraelu, mieszka w Jerozolimie.

Prawo magdeburskie (prawo niemieckie; łac. Ius municipale magdeburgense, niem. Magdeburger Recht) – prawo miejskie wzorowane na prawie miasta Magdeburga.
Austro-Węgry (t. Monarchia Austro-Węgierska; niem. Österreich-Ungarn, węg. Osztrák-Magyar Monarchia) – państwo związkowe w Europie Środkowej istniejące w latach 1867–1918.

Słynna żydowska piosenka w języku jidisz "Mayn Sztetele Belz" nie dotyczy, wbrew rozpowszechnionemu przekonaniu, Bełza, lecz miasta Bălţi na terenie obecnej Mołdawii. Nazwa tego miasta w jidysz także brzmiała Belz. W Bălţi urodził się lub spędził dzieciństwo autor tekstu piosenki, Jacob Jacobs.

Niemal wszyscy bełscy Żydzi opuścili miasto przed zajęciem go przez Niemców w 1939 roku uchodząc na ziemie zajęte przez ZSRR. Na ich miejsce okupant przesiedlił Żydów z okolicznych wsi, tworząc obóz pracy. 2 czerwca 1942 roku 1 tys. osób wywieziono do obozu zagłady w Sobiborze; we wrześniu 1942 roku w ten sam sposób zgładzono dalszych 500 Żydów z Bełza.

Prezbiterium (w architekturze nazywane także "chórem kapłańskim") – przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa oraz służby liturgicznej (m.in. ministrantów). Zwykle jest wydzielone od reszty świątyni podwyższeniem, balustradą lub łukiem tęczowym i wyodrębniające się wizualnie z bryły kościoła. Nazwa pochodzi od słowa prezbiter - ksiądz.
Aszkenazyjczycy (hebr. אַשְׁכְּנָזִים, Żydzi aszkenazyjscy - od biblijnego syna Gomera - Aszkenaza, którego potomków utożsamiono w średniowieczu z mieszkańcami Niemiec) - określenie ludności żydowskiej zamieszkującej Europę środkową, wschodnią i częściowo zachodnią, a od XVII wieku również Amerykę.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)