Beatrix – powieść Honoriusza Balzaka z 1839, opublikowana po raz pierwszy w czasopiśmie le Siècle. Stanowi część Scen z życia prywatnego cyklu Komedia ludzka.

Treść

Akcja utworu rozgrywa się w miejscowości Guérande w Bretanii, gdzie w średniowiecznym zamku mieszka kobieta niezwykła - Felicyta des Touches, poetka i intelektualistka, publikująca pod męskim pseudonimem Kamil Maupin. Jej wycofanie się z wielkiego świata, do którego mogłaby przynależeć z racji urodzenia i majątku, było świadomą decyzją, związaną z niechęcią do tradycyjnej roli kobiety i jej postrzegania w wyższych sferach Paryża. Panną des Touches jest zafascynowany młody Kalikst du Guénic, którego pociąga jej nadzwyczajna osobowość. Tymczasem do miasteczka przyjeżdża jej przyjaciółka, Beatrix de Rochefide, razem z włoskim kochankiem, muzykiem Contim oraz Klaudiuszem Vignonem, krytykiem literackim, w którym zakochana jest Felicyta. Pojawienie się Beatrix całkowicie zmienia Kaliksta, który natychmiast się w niej zakochuje, odrzuca zaprojektowaną przez rodzinę możliwość korzystnego finansowo małżeństwa z Charlotte de Kergarouët, jak i rozluźnia kontakty z Felicytą. W rezultacie niepisanej rywalizacji między obydwiema kobietami panna des Touches podejmuje decyzję o wstąpieniu do klasztoru, chce jednak wcześniej zabezpieczyć przyszłość Kaliksta, którego szczerze polubiła. Za jej radą Kalikst zawiera typowe dla swoich sfer małżeństwo z rozsądku z Sabiną de Grandlieu. Nie jest jednak w stanie zapomnieć o Beatrix; jej zachowanie we wszystkich dziedzinach pozostaje dlań ideałem, który na próżno stara się naśladować jego żona. W końcu zaczyna na nowo spotykać się z panią de Rochefide.

Cechy utworu

Beatrix jest jednym z wielu balzakowskich studiów psychologii kobiecej i zarazem refleksją nad rolą kobiety we współczesnym autorowi społeczeństwie. Za pierwowzór dwóch głównych, skontrastowanych ze sobą bohaterek posłużyły zresztą osoby autentyczne - Felicyta des Touches jest literackim portretem George Sand, zaś Beatrix de Rochefide - Marii d'Agoult.

W powieści widać wyraźny wpływ romantyczny, wyrażający się w niezwykle skomplikowanym, pełnym nieoczekiwanych zwrotów wątku miłosnym i zarazem niezwykle wnikliwych opisach uczuć bohaterów. Balzak nie ma jednak złudzeń co do miejsca miłości w świecie rządzonym przez koneksje i pieniądz - w momencie, gdy akcja przenosi się z francuskiej prowincji do opanowanego przez te wartości Paryża, przeżycia Kaliksta zostają sprowadzone do typowego w tamtych czasach trójkąta małżeńskiego, zaś nawet najbardziej uczuciowe jednostki są zmuszone do zaadaptowania się do panujących warunków, o ile nie chcą stracić pozycji towarzyskiej. Każda osoba (a zwłaszcza kobieta), która pragnie żyć inaczej - ze względu na talent i osobowość - musi, jak panna des Touches, zrezygnować z życia wielkiego świata, a nawet ukrywać niektóre ze swoich zajęć. Poprzez skontrastowanie dwóch silnych osobowości - Felicyty i Beatrix - Balzak ukazywał wybór potencjalnie stojący przed inteligentnymi kobietami z wyższych sfer - realizowanie swoich marzeń kosztem rezygnacji z prestiżu towarzyskiego lub życie ograniczone do kolejnych romansów, wizyt i balów. Jak wykazują jednak przykłady bohaterek, żadna z tych możliwości nie gwarantuje - w zestawieniu z szeregiem innych społecznych czynników - szczęścia. Tym samym utwór staje się kolejną w Komedii ludzkiej krytyką obyczajów i wartości wielkiego świata paryskiego.

Bibliografia