Begonia - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy rośliny. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego słowa.

Begonia zimowa

Begonia koralowa

Ozdobne liście begonii królewskiej

Begonia bulwiasta

Begonia Bowera

Begonia stale kwitnąca na rabatach

Begonia zwisająca

Begonia pustulata

Begonia królewska

Begonia wiązolistna

Begonia barszczolistna

Begonia, ukośnica (Begonia L.) – rodzaj roślin z rodziny begoniowatych obejmujący wg różnych autorów 1200–1500 gatunków. Występują na wszystkich, z wyjątkiem Australii obszarach tropikalnych i subtropikalnych kuli ziemskiej, najliczniejsza grupa gatunków występuje w Ameryce Południowej. Jest to jeden z najbardziej obfitujących w gatunki rodzajów roślin. Należą do niego popularne na całym świecie rośliny ozdobne. Nazwa rodzaju pochodzi od nazwiska francuskiego botanika M. Begona. Gatunkiem typowym jest Begonia obliqua L..

Roztocze (Acari) - liczny (ok. 30 tys. gatunków, wiele gatunków nadal nieopisanych) rząd pajęczaków, obejmujący zwierzęta od mikroskopijnych do 3-centymetrowych. Roztocze są saprofagiczne (jak np. mechowce), ale także są wśród nich pasożyty (głównie ektopasożyty) i drapieżniki. Niektóre mogą przenosić choroby lub być szkodnikami magazynowymi. Zamieszkują wszystkie strefy klimatyczne, również obszary polarne. Dostosowały się do różnych środowisk: żyją w glebie, kurzu domowym, w strefie przybrzeżnej środowisk słodkowodnych (tzw. wodopójki) a nawet w gorących źródłach.

Pnącze, roślina pnąca – forma życiowa roślin o długiej, wiotkiej łodydze, wymagającej podpory, by mogła się wspinać do góry, do światła. W strefie umiarkowanej pnącza występują rzadko, w tropikalnych lasach są częste, w tym liczne o zdrewniałych łodygach – tzw. liany, które wykorzystując drzewa jako podpory oszczędzają konieczność wytwarzania silnych i grubych pni by wydostać się z ciemnego dna lasu tropikalnego ku słońcu. Pnącza dzięki oszczędzaniu na wzroście pędu na grubość bardzo szybko rosną na długość. Niektóre z nich potrafią się przyczepić nawet do gładkiego muru.

Morfologia

Begonie są roślinami rozdzielnopłciowymi. Wyrastają na nich osobno kwiaty męskie z pręcikami, a osobno kwiaty żeńskie z charakterystyczną trójskrzydłą zalążnią. Wszystkie gatunki mają liście ułożone naprzemiennie, a blaszki liściowe nie są symetryczne, gdyż ich brzegi różnią się kątem ścięcia u nasady, stąd pochodzenie polskiej nazwy – ukośnica. Begonie cechują się wielkim zróżnicowaniem wielkości, pokroju, charakteru wzrostu. Istnieją zarówno gatunki miniaturowe o wielkości kilku centymetrów jak i prawie 3-metrowe okazy drewniejące. Są wśród nich rośliny zielne, ale także rośliny o pokroju krzaczastym, jak i drzewiastym, czasami także pnącza. Większość gatunków jest wieczniezielona, ale istnieją także geofity zamierające na zimę, a na wiosnę odradzające się ze swoich organów przetrwalnikowych (np. grupa mieszańców begonii bulwiastej). Niektóre gatunki wytwarzają kłącza lub bulwy.

Szara pleśń – choroba pleśniowa wielu roślin, wywoływana głównie przez gronowca szarego (Botrytis cinerea Pers), grzyba z klasy workowców. Patogen atakuje różne rośliny: od doniczkowych poprzez ogrodowe, polne do leśnych drzew; w różnych fazach rozwojowych i różne ich części: od nasion po owoce i dorosłe osobniki.

Filogeneza (gr. φυλη – gatunek, ród i γενεσις – pochodzenie) – droga rozwoju rodowego, pochodzenie i zmiany ewolucyjne grupy organizmów, zwykle gatunków. Termin wprowadzony w 1866 roku przez Ernsta Haeckla w Generelle Morphologie der Organismen.

Zastosowanie

Rośliny ozdobne. Ogrodnicy dzielą je zazwyczaj na dwie grupy: begonie o ozdobnych liściach i begonie o ozdobnych kwiatach. Rośliny ozdobne z liści różnią się między sobą kształtem blaszek liściowych, ich wielkością oraz zabarwieniem. Zróżnicowanie to sprawia, że begonie są niezwykle atrakcyjnymi roślinami, a łatwość, z jaką dają się krzyżować, doprowadziła do powstawania niezliczonych odmian. Wśród begonii o ozdobnych liściach do najbardziej cenionych należy uprawiana w licznych odmianach wielobarwna begonia królewska, wśród begonii o ozdobnych kwiatach popularne są w uprawie: begonia stale kwitnąca, begonia bulwiasta i begonie zwisające. Różne gatunki begonii uprawiane są jako rośliny pokojowe, nadają się także na balkony, werandy i altany (szczególnie begonie zwisające), niektóre gatunki (np. begonia stale kwitnąca) są uprawiane także w gruncie. Większość uprawianych begonii to wyhodowane przez ogrodników kultywary i mieszańce powstałe ze skrzyżowania różnych, dzisiaj już niemożliwych do ustalenia gatunków.

Bulwa – bardzo zgrubiała część korzenia lub pędu, pełniąca w roślinie funkcję spichrzową, tzn. jest magazynem substancji zapasowych, głównie białek i cukrów – szczególnie skrobi. U bylin bulwa jest organem przetrwalnikowym. W czasie okresu niesprzyjającego wegetacji, np. zimy, lub suszy, pęd nadziemny rośliny obumiera, ale z bulwy, w której znajdują się substancje zapasowe oraz zawiązki pędów, może odtworzyć się nowa roślina. U niektórych roślin (np. storczyki) bulwa może magazynować wodę. U wielu roślin bulwa może też pełnić jeszcze jedną funkcję – służyć do rozmnażania wegetatywnego. Bulwa zbudowana jest głównie z tkanki miękiszowej. Biorąc pod uwagę pochodzenie bulw dzielimy je na dwie grupy:

Begonia wiązolistna (Begonia ulmifolia) – gatunek rośliny z rodziny begoniowatych. W stanie dzikim rośnie w północnej części Ameryki Południowej (Brazylia, Gujana Francuska, Surinam, Wenezuela) i na wyspach Trynidad i Tobago. Jest uprawiana jako roślina ozdobna, w Polsce głównie jako roślina pokojowa, dość rzadko. Ogrodnicy zaliczają ją do grupy begonii o ozdobnych liściach.

Uprawa

Wymagania: Begonie są stosunkowo łatwe do uprawy. Lubią ziemię przewiewną, lekką. Najlepsza jest standardowa ziemia torfowa. Dla uprawianych w mieszkaniach begonii przez lato i zimę w zupełności wystarcza normalna temperatura pokojowa. Temperatura dla begonii pokojowych nie powinna być niższa od 15 °C . Należy je trzymać w miejscu dobrze lub średnio naświetlonym, np. na parapecie okiennym, lub w jego pobliżu. Rosnąć będą również w ciemniejszym miejscu pokoju, ale wolniej. Dobrze rosną w małej doniczce, gdy jednak staje się zbyt ciasna, należy je na wiosnę przesadzić do doniczki większej o jeden numer. Gatunki uprawiane w gruncie traktuje się jako rośliny jednoroczne, pochodzą bowiem z obszarów o ciepłym klimacie i u nas nie przetrzymują zimy. Uprawiane w skrzynkach i doniczkach na balkonach można przetrzymać przez zimę w zimniejszym pomieszczeniu, jednak jest to trudne i zazwyczaj również uprawia się je jako jednoroczne.

Pielęgnacja: Wymagają stałej i raczej dużej wilgotności. Podlewać należy wodą bezwapniową, nie zwilżając przy tym liści. Gatunki o ozdobnych liściach potrzebują większej wilgotności, niż te o ozdobnych kwiatach. W mieszkaniu podlewa się latem dwa razy w tygodniu, zimą co 7–10 dni, begonie uprawiane na zewnątrz w skrzynkach podlewa się zazwyczaj codziennie. Od kwietnia do września należy roślinę zasilać rozcieńczonym nawozem wieloskładnikowym. Gdy powietrze jest nadmiernie suche liście należy zraszać (dotyczy to begonii uprawianych w pomieszczeniach przy centralnym ogrzewaniu). Nie należy nabłyszczać liści. Rośliny pokojowe przesadza się co 2-3 lata do większej doniczki. Większości gatunków nie przycina się, jest to konieczne jedynie dla gatunków wytwarzających długie pędy, jak np. begonia koralowa.

Rozmnażanie: Jest różne dla różnych gatunków. Przez nasiona można rozmnażać tylko nieliczne odmiany, które zachowują cechy rośliny macierzystej. Najprościej jest rozmnażać przez podział rozrośniętych kęp, które wytworzyły nowe pędy, jednak jest to możliwe tylko dla niektórych silnie rozrastających się odmian. Wiele odmian rozmnaża się przez sadzonki pędowe otrzymywane z wierzchołkowego odcinka łodygi. Ukorzeniają się dość łatwo, najlepiej w temp. ok. 25 °C i pod folią. Niektóre (np. begonię bulwiastą) rozmnaża się przez podział bulwy. Gatunki i odmiany o ozdobnych liściach rozmnaża się głównie przez sadzonki liściowe, jest to jednak dość trudne i trwa długo, dlatego też zazwyczaj kupuje się wyhodowane przez specjalistów młode rośliny.

Choroby i szkodniki

choroby grzybowe, szczególnie szara pleśń, mączniak właściwy i czarna zgnilizna korzeni. Begonie są podatne na choroby grzybowe, gdyż mają mięsiste pędy zawierające dużo wody. Chorobom tym sprzyja nadmierne podlewanie rośliny, a dla roślin na zewnątrz domu długotrwałe opady deszczu. Zwalcza się je wielokrotnym opryskiwaniem fugicydami.

przędziorki – bardzo drobne (ok. 0,2 mm długości) pajęczaki z grupy roztoczy, występujące głównie na spodniej stronie liścia. Ich liczne występowanie objawia się przymieraniem i matowieniem liści, a na ich spodniej stronie widoczne są pajęczynki. Zwalcza się je środkami roztoczobójczymi o działaniu wgłębnym.

nicienie w glebie – objawem ich występowania jest odbarwienie liści i nabrzmienia na korzeniach. Brak skutecznego sposobu zwalczenia. Roślinę należy wyrzucić wraz z ziemią.

choroby wirusowe – objawiają się zniekształceniem liści i żółtymi plamami. Brak skutecznego sposobu zwalczenia, roślinę należy niezwłocznie zniszczyć, by choroba nie przenosiła się na inne rośliny.

Systematyka

Pozycja w systemie APG II (2003)

Badania nad filogenezą spowodowały w ostatnich latach włączenie do rodzaju Begonia roślin wyłączanych wcześniej w osobne rodzaje takie jak Symbegonia (stanowiących jedną z linii rozwojowych w obrębie rodzaju). Begonia to rodzaj siostrzany dla monotypowego rodzaju Hillebrandia z gatunkiem H. sandwicensis. Oba stanowią rodzinę begoniowatych w obrębie rzędu dyniowców należącego do kladu różowych roślin okrytonasiennych.

Roślina zielna – roślina o delikatnej, soczystej, niezdrewniałej łodydze rozwijającej się nad ziemią. Łodyga pokryta jest pierwotną tkanką okrywającą, czyli skórką. W klimacie umiarkowanym okres wegetacyjny roślin zielnych kończy się z chwilą nadejścia mrozów.

Rośliny ozdobne - jednoroczne, dwuletnie lub wieloletnie rośliny, także drzewa i krzewy o dużych walorach dekoracyjnych np. o pięknych i ciekawych kwiatach, owocach, ulistnieniu, zabarwieniu pędów, pokroju, a także interesujących właściwościach.

Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt.), nadrząd Cucurbitanae Reveal, rząd begoniowce (Begoniales Dumort.), podrząd Begoniineae Engl., rodzina begoniowate (Begoniaceae C. Agardh), podrodzina Begonioideae Eaton, plemię Begonieae, rodzaj begonia (Begonia L. Klotzsch).

Gatunek (łac. species) – termin stosowany w biologii w różnych znaczeniach, zależnie od kontekstu, w jakim występuje. Najczęściej pod pojęciem gatunku rozumie się:

Grupa siostrzana (ang. sister–group) – w systematyce kladystycznej grupa organizmów powstała z jednej linii ewolucyjnej (grupy macierzystej) po jej rozszczepieniu. Dwie grupy siostrzane wraz ze swym wspólnym przodkiem stanowią grupę monofiletyczną. Gatunki należące do grupy siostrzanej charakteryzują się pewnymi specyficznymi, wspólnymi cechami (synapomorfiami), które nie występują jednak w grupie macierzystej (są ewolucyjnie nowe).

Gatunki (wybór)

Begonia bismarckii hort. – begonia Bismarka

Begonia boliviensis A. DC.– begonia boliwijska

Begonia bowerae Ziesenh. – begonia Bowera

Begonia coccinea Hook.

Begonia corallina Carrière – begonia koralowa

Begonia fimbriata Liebm. – begonia strzępiasta

Begonia foliosa Kunth var. miniata (Planch. & Linden) L. B. Sm. & B. G. Schub. – begonia fuksjowata

Begonia gracilis H.B.K. – begonia delikatna

Begonia heracleifolia Cham. & Schlecht. – begonia barszczolistna

Begonia hiemalis Fotsch – begonia zimowa

Begonia maculata Raddi – begonia plamista

Begonia masoniana Irmsch. – begonia Masona

Begonia metallica W. G. Sm. – begonia metaliczna

Begonia ×ricinofolia – begonia rącznikolistna

Begonia rex Putz. – begonia królewska

Begonia semperflorens Link et Otto – begonia stale kwitnąca

Begonia ×tuberhybrida Voss – begonia bulwiasta

Begonia ulmifolia Willd. – begonia wiązolistna

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-02].
Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-22].
Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Begonia (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-22].

Bibliografia

Dawid Longman: Pielęgnowanie roślin pokojowych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1997. ISBN 83-09-01559-3.
zbiorowe: A-Z encyklopedia. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 978-3-8331-1916-3.
Bolesław Chlebowski, Kazimierz Mynett: Kwiaciarstwo. Warszawa: PWRiL, 1983. ISBN 83-09-00544-X.

Linki zewnętrzne

Pełna lista gatunków i synonimów begonii