Benito Amilcare Andrea Mussolini (wym. [beˈniːto musːoˈliːni]; ur. 29 lipca 1883 w Dovia di Predappio, zm. 28 kwietnia 1945 w Giulino di Mezzegra) – włoski polityk i dziennikarz początkowo socjalistyczny, główny założyciel i przywódca ruchu faszystowskiego; premier Włoch w latach 1922–1943, później do 1945 przywódca Włoskiej Republiki Socjalnej.

Mussolini rozpoczynał karierę we Włoskiej Partii Socjalistycznej i wszedł do komitetu wykonawczego tej partii, a w latach 1912–1914 był redaktorem naczelnym socjalistycznej gazety Avanti!. Po wybuchu I wojny światowej poparł publicznie przystąpienie Włoch do wojny po stronie Ententy. Wydalono go za to z partii, ponieważ kłóciło się to z jej oficjalnym stanowiskiem wobec wojny. Mając doświadczenie dziennikarskie założył gazetę Popolo d'Italia. W 1915, gdy Włochy przystąpiły do wojny został powołany do wojska i skierowany na front alpejski. Zwolniono go z armii po tym gdy został ranny w nogę od odłamków z pocisku moździerzowego.

23 marca 1919 Mussolini wraz z kombatantami, oraz innymi zebranymi założył w Mediolanie Fasci Italiani di Combattimento. Ich symbolem stało się fasces. W 1921 Mussolini przekształcił je w Narodową Partię Faszystowską. Ruch ten uzyskiwał coraz większe poparcie wśród włoskiego społeczeństwa, tak że przejęcie władzy stało się możliwe już rok później – w czasie strajku socjalistów faszyści zorganizowali tzw. Marsz na Rzym. Siły porządkowe i wojsko z łatwością mogłyby zatrzymać a nawet pokonać w walce siły faszystów, jednak król Wiktor Emanuel III przestraszył się możliwości rozlewu krwi i wybuchu wojny domowej. Mussoliniemu została powierzona teka premiera.

Sformowany przez niego rząd miał jednak tylko kilku faszystów jako ministrów. Sytuacja zmieniła się po zabójstwie Giacomo Matteottego, jednego z przywódców socjalistów. Do 1925 partie opozycyjne zostały zepchnięte na margines, a w 1926 zdominowany przez faszystów parlament wydał zakaz działalności wszelkich partii i związków zawodowych poza Narodową Partią Faszystowską. Wcześniej te działania poprzedziły nadanie Mussoliniemu tytułu duce (wodza) Włoch w 1923 i ogłoszenie przez niego w 1925, że zostaje Głową Rządu.

Benito Mussolini ogłosił, że zamierza odbudować Imperium rzymskie. Duce zaczął rozbudowywać armię, organizować roboty publiczne, walczyć z mafią. Odnosząc sukcesy faszyści zyskali ogromne poparcie społeczne, nawet mimo prowadzenia agresywnej polityki zagranicznej. W 1935 Włochy dokonały inwazji na Abisynię. Po jej zwycięskim dla Włoch zakończeniu Benito Mussolini ogłosił powstanie Drugiego Imperium Rzymskiego. Kolejnym konfliktem, w który zaangażowały się Włochy była Hiszpańska wojna domowa, gdzie Włoski Korpus Ekspedycyjny został wysłany do pomocy generałowi Franco. W tym czasie nastąpiło zbliżenie z III Rzeszą. W 1936 podpisano układ o przyjaźni. Wtedy to Mussolini po raz pierwszy użył terminu Oś. Jego rozszerzeniem było podpisanie paktu sojuszniczego, nazwanego przez duce stalowym 22 maja 1939.

Po wybuchu II wojny światowej Mussolini poinformował Adolfa Hitlera, że nie jest jeszcze gotowy do wojny. Jednak postępy wojsk niemieckich zachęciły go i 10 czerwca 1940 w imieniu królestwa Włoch faszystowski przywódca wypowiedział wojnę Francji i Wielkiej Brytanii.

Wojna zakończyła się dla Włoch klęską. Nieudane ataki na Egipt i Grecję zmusiły duce do proszenia o pomoc Hitlera. Ostatecznie Grecję i Jugosławię zajęto, siły Osi przeprowadziły też kontrofensywę w Afryce. W 1941 po ataku Niemiec na ZSRR Mussolini podjął decyzję o wysłaniu na front wschodni 250 tysięcy Włochów. Jednak z biegiem czasu alianci zajmowali włoskie tereny. W 1941 zajęto Włoską Afrykę Wschodnią, w 1942 pokonali siły Osi pod El Alamein i do kwietnia 1943 włoska kolonia Libia znalazła się pod kontrolą aliantów, a w maju 1943 siły Osi poddały się w Tunezji. Na przełomie 1942 i 1943 w czasie bitwy o Stalingrad zniszczono praktycznie całą włoską armię znajdującą się w ZSRR.

Po lądowaniu aliantów na Sycylii autorytet Mussoliniego całkowicie upadł. 25 lipca 1943 został on zdymisjonowany ze stanowiska premiera przez Wielką Radę Faszystowską i aresztowany na polecenie króla. Na czele nowego rządu stanął Pietro Badoglio. 8 września ogłoszono zawieszenie broni między aliantami a Królestwem Włoch. Hitler nakazał zlokalizowanie Mussoliniego, a gdy było już pewne, że znajduje się w Gran Sasso został odbity 12 września przez strzelców spadochronowych (Fallschirmjager) Luftwaffe i oddział SS pod dowództwem Otto Skorzenego. Po krótkim odpoczynku w Rzeszy i spotkaniu z Hitlerem utworzył na okupowanych przez Niemców terytoriach Włoch Włoską Republikę Socjalną. 13 października rząd Badoglia wypowiedział Niemcom wojnę.

W marionetkowym państewku Mussolini otoczył się ostatnimi zwolennikami, utworzył z resztek wiernych mu oddziałów Guardia Nazionale Repubblicana i Czarne Brygady. Specjalny Trybunał osądził też tych, którzy w lipcu 1943 głosowali za odsunięciem Mussoliniego od władzy. Większość skazano na karę śmierci w tym zięcia duce Galeazzo Ciano. Jednak sprzeciw większości ludności wobec niemieckiej okupacji doprowadził do powstania ruchu oporu i wybuchu na terenie Włoskiej Republiki Socjalnej wojny domowej.

W kwietniu 1945 były duce postanowił uciec do Szwajcarii. W trakcie transportu został jednak rozpoznany przez partyzantów i pochwycony. Wraz ze swą kochanką Clarą Petacci Mussolini został rozstrzelany 28 kwietnia 1945 w Giulino di Mezzegra a jego ciało zostało powieszone głową w dół na stacji benzynowej w Mediolanie.

Z żoną Rachel miał piątkę dzieci: Eddę, Vittoria, Bruna, Romano i Annę Marię.

Wczesne lata

Miejsce urodzin Mussoliniego, obecnie muzeum

Benito Mussolini urodził się 29 lipca 1883 w Dovia di Predappio, w gminie Forlì, w regionie administracyjnym Emilia-Romania jako syn Alessandra Mussoliniego i Rosy Maltoni. Był najstarszym z trojga rodzeństwa. Matka była nauczycielką, ojciec-kowalem i socjalistycznym aktywistą. To on zdecydował o nadaniu Mussoliniemu imion. Benito zostało mu nadane na cześć Benito Juáreza, meksykańskiego prezydenta-reformatora; Amilcare i Andrea na cześć włoskich socjalistów Amilcare Ciprianiego i Andrea Costy. Jako dziecko nie został ochrzczony.

Początkowo uczył się pod kierunkiem matki. W wieku 10 lat został oddany przez matkę do szkoły w Predappio, a rok później do gimnazjum oo. Salezjanów w Faenza, przy niechętnej postawie ojca. Wczesne poglądy polityczne Benito Mussoliniego zostały silnie ukształtowane pod wpływem poglądów ojca. 8 lipca 1901 ukończył Instytut Nauczycielski w Forlimpopoli, uzyskując uprawnienia nauczyciela szkół elementarnych. Wkrótce również podjął pracę jako nauczyciel. 9 lipca 1902, aby uniknąć służby wojskowej, wyjechał do Szwajcarii.

Miał 160 cm wzrostu.

Benito Mussolini - zdjęcie ze szwajcarskiej kartoteki policyjnej, wykonane w 1903 po aresztowaniu za brak dokumentów

Aktywny socjalista

W Szwajcarii przelotnie pracował jako kamieniarz. Nie mógł znaleźć stałej pracy. W tym okresie uczył się języka francuskiego i języka niemieckiego, w którym porozumiewał się później ze swoimi niemieckimi sojusznikami.

Podczas pobytu w Lozannie i Genewie stał się aktywnym socjalistą. Do Włoch powrócił w końcu 1904. Dał się poznać jako doskonały mówca, organizator i zdolny dziennikarz. Od 1909 przebywał w austriackim wówczas Trydencie, gdzie rozwijał działalność publicystyczną o charakterze socjalistycznym i antyaustriackim. Pracował dla lokalnej partii socjalistycznej i współredagował jej organ "L'Avvenire del Lavoratore" ("Przyszłość robotnika"). Nawiązał również w tym czasie kontakt z socjalistycznym politykiem i dziennikarzem Cesare Battisti i zgodził się redagować jego gazetę "Il Popolo" ("Lud"). Battisti'a wydał również powieść Mussoliniego pt. "Claudia Particella, l'amante del cardinale" ("Kochanka kardynała").

W latach 1912–1914 był redaktorem naczelnym organu Włoskiej Partii Socjalistycznej "Avanti"...

Służba w czasie I wojny światowej

Benito Mussolini w 1917

W latach 1914–1915 rozpoczął się jego "rozwód" z socjalizmem: ustąpił ze stanowiska redaktora "Avanti", zaczął działać w kierunku przystąpienia Włoch do wojny po stronie Ententy, założył pismo o nastawieniu nacjonalistycznym "Il Popolo d'Italia" z siedzibą w Mediolanie. Od sierpnia 1915 w armii włoskiej, walczył w dolinie rzeki Isonzo i w lutym 1917 został ranny odłamkiem pocisku moździerzowego.