Bentos - Polski Serwis Naukowy

Bentos – zespół organizmów zwierzęcych związanych z dnem środowisk słodkowodnych, zarówno zbiorników wodnych jak i cieków oraz środowisk morskich, w tym także związanych z rozmaitymi strukturami obecnymi na dnie, a więc roślinami (fauna naroślinna), glonami, kamieniami (fauna nakamienna), szczątkami antropogenicznymi. Skład gatunkowy i liczebność bentosu zależy od różnorodnych czynników biotycznych i abiotycznych - m.in. rodzaju zbiornika (słono- lub słodkowodny), głębokości dna, warunków pokarmowych, tlenowych, świetlnych (wpływ na fitobentos), ruchliwości wód, oraz eksploatacji przez drapieżców itp. Pojęcie to wprowadził Ernst Haeckel, obejmując nim organizmy ze wszystkich grup taksonomicznych. Obecnie część bentologów zawęża to pojęcie do zoocenoz dennych określanych też jako zoobentos, ale wyróżniany jest również będący obiektem badań hydrobotaniki fitobentos budowany przez protisty roślinopodobne i rośliny oraz bakteriobentos,. Niektóre organizmy zasadniczo bentosowe mogą być odrywane od dna i wchodzić w skład tychoplanktonu.

Detrytus (detryt, detritus; łac. detritus - roztarty, rozdrobniony) - martwa materia organiczna, martwe szczątki roślinne i zwierzęce o różnym stopniu rozdrobnienia, występujące na powierzchni gleby (np. opadłe liście i gałązki w lesie), na dnie zbiorników wodnych lub unoszące się w toni wodnej. Gromadzi się również na drzewach - pochodzi z odchodów i ciał owadów (głównie mrówek) wędrujących po drzewach i budjących na nich gniazda (mrowiska) . Stanowi ważne źródło pokarmu dla detrytusożerców.
Mejobentos – zespół organizmów zwierzęcych bentosowych (osiągających rozmiary do kilku milimetrów) związanych z dnem środowisk wodnych, zarówno śródlądowych zbiorników wodnych, jak i cieków oraz środowisk morskich. Do mejobentosu zalicza się: nicienie, wirki, wrotki, brzuchorzęski, małżoraczki, niektóre skorupiaki, oraz formy młodociane skąposzczetów i larw owadów.

Rodzaje bentosu

Bentos morski tworzą otwornice, gąbki, jamochłony, wieloszczety, szkarłupnie, mięczaki, skorupiaki, także glony i bakterie.

Bentos słodkowodny – skąposzczety, pijawki, mięczaki, gąbki, larwy owadów, glony, bakterie, a także różne gatunki roślin. Niektóre z organizmów, prowadzące osiadły tryb życia, wykazują liczne przystosowania anatomiczne i fizjologiczne umożliwiające im przytwierdzanie się, drążenie podłoża i zdobywanie pokarmu.

Gąbki (Porifera) – typ prymitywnych, beztkankowych zwierząt wyłącznie wodnych (najczęściej morskich), osiadłych, zwykle kolonijnych, o nieregularnym i najczęściej zmiennym kształcie. Gąbki należą do najstarszych organizmów wielokomórkowych – zbliżone do nich formy występowały już 1,8 mld lat temu. W zapisie kopalnym znane są ze skamieniałości prekambryjskich, datowanych na 600 mln lat (gąbki krzemionkowe) oraz kambryjskich (gąbki pospolite i wapienne). Typ obejmuje około 9 tysięcy poznanych dotąd gatunków, z czego tylko 150 żyje w wodach słodkich.
Szkarłupnie (Echinodermata, z gr. echinos – jeż + derma – skóra) – typ halobiontycznych, bezkręgowych zwierząt wtóroustych (Deuterostomia) o wtórnej symetrii pięciopromiennej. Charakteryzują się wapiennym szkieletem wewnętrznym oraz obecnością unikalnego wśród zwierząt układu ambulakralnego pełniącego funkcję lokomocyjną, dotykową, a częściowo wydalniczą i oddechową. Najstarsze skamieniałości szkarłupni znane są z osadów dolnego kambru. Większość z nich prowadzi osiadły tryb życia, choć niektóre są biernie przenoszone przez wodę. Nie występują wśród nich formy pasożytnicze.

W obrębie bentosu wyróżnia się liczne kategorie w zależności od przyjętych kryteriów podziału (ponadto w podziałach zoologicznych, botanicznych i mikrobiologicznych mogą być wyróżniane różne kategorie):

inbentos (herpobentos) – zwierzęta i ruchliwe glony penetrujące osady denne

epibentos (epifauna) - związane z powierzchnią dna lub przedmiotów (kamienie, pale, dno łodzi itp.)

haptobentos – osiadłe, na stałe przytwierdzone do powierzchni dna, przedmiotów podwodnych lub innych organizmów, np. glony, polipy stułbiopławów i krążkopławów, mszywioły, żachwy

lazjon – żyjące wśród glonów poroślowych i inkrustacji wapiennych.

hiperbentos – fauna przydenna

ryzobentos – obejmujący zakorzenione rośliny i zakotwiczone duże glony

Ze względu na rodzaj podłoża bentos dzielony jest na:

Ramienicowce, ramienice właściwe (Charales) - monotypowy rząd glonów należący do typu (gromady) zielenic, zawierający jedną rodzinę ramienicowatych (Characeae). Kosmopolityczny, liczy ok. 400 gatunków.
Larwa (łac. larva – maska, widmo, lm larvae) – postać i stadium rozwoju postembrionalnego (młodocianego) zwierzęcia charakteryzujące się możliwością wzrostu, często różniące się anatomicznie, fizjologicznie i ekologicznie od postaci dojrzałej osobników tego samego gatunku. Występuje powszechnie w rozwoju bezkręgowców, ryb i płazów.

psammon (psammobentos) – związany z dnem piaszczystym – powierzchnią (epipsammon) lub wnętrzem (endopsammon), a w innych podziałach – zawsze zanurzony w wodzie (hydropsammon) lub zajmujący strefę przybrzeżną, opłukiwaną wodą (eupsammon)

pelobentos – związany z dnem mulistym – powierzchnią (epipelon) lub wnętrzem (endopelon)

litobentos – związany z dnem skalistym lub kamienistym – powierzchnią kamieni (epiliton) (epility) lub wnętrzem szczelin

peryfiton – związany z zanurzonymi częściami roślin (epifiton) (pierwotnie nazwa ta dotyczyła glonów porastających podłoża sztuczne, a obecnie często dotyczy wszystkich organizmów wodnych porastających podłoża inne niż dno)

epiksylon – związany z powierzchnią zanurzonego drewna (epiksylity), czasem łączony z peryfitonem

argillon – związany z podłożem gliniastym (argillobentos)

Ze względu na głębokość występowania bentos dzielony jest na:

Brzuchorzęski (Gastrotricha) – typ mikroskopijnych wodnych zwierząt bezkręgowych, dawniej klasyfikowanych jako gromada typu obleńce, liczący ok. 690 gatunków. Brzuchorzęski osiągają rozmiar od 0,05 – 3,6 mm długości.
Stułbiopławy (Hydrozoa) – gromada parzydełkowców (Cnidaria), obejmująca około 3500 gatunków, w większości morskich, charakteryzujących się stadium drobnej meduzy z welum wzdłuż krawędzi, wicią komórki parzydełkowej zamienioną w knidocyl oraz występowaniem przemiany pokoleń (metageneza). Do nielicznych gatunków słodkowodnych należą pospolite stułbie z rodzaju Hydra. W rozwoju stułbiopławów występują dwie postacie dorosłe (polip i meduza) lub jedna z nich. Polipa, zwanego hydropolipem, charakteryzuje jednolita jama chłonąco-trawiąca bez przegród (septum). U meduzy, zwanej hydromeduzą, występuje żagielek, a gonady powstają pod ektodermą. Najstarsze stułbiopławy znane są z najwyższego prekambru.

litoralny

sublitoralny

profundalny

Ze względu na stałość występowania organizmów w strefie bentalnej ich zespoły można podzielić na:

merobentos – sezonowy składnik bentosu

holobentos – stały składnik bentosu

nektonobentos

Ze względu na wielkość organizmów można wyróżnić:

mikrobentos – (<1mm) to najmniejsze stadia larwalne np. mięczaków, szkarłupni i skorupiaków, bakterie, glony i pierwotniaki

mejobentos – (do kilku mm), nicienie, wirki, wrotki, brzuchorzęski, małżoraczki, niektóre skorupiaki, oraz formy młodociane skąposzczetów i larw owadów

makrobentos – (od kilku mm do ponad 20 cm), duże małże, skorupiaki, pijawki, skąposzczety, larwy wielu grup owadów

Ponadto powyższe kategorie mogą się nakładać. W ten sposób wyróżniane są następujące kategorie:

Ważki (Odonata) – rząd drapieżnych, starych ewolucyjnie owadów o przeobrażeniu niezupełnym, smukłym ciele, dużych oczach złożonych, krótkim tułowiu, silnie wydłużonym odwłoku i dwóch parach skrzydeł. W stanie spoczynku utrzymują skrzydła rozłożone na boki lub podniesione do góry. Tradycyjnie zaliczane są wraz z jętkami (Ephemeroptera) do grupy prymitywnych owadów pierwotnoskrzydłych (Paleoptera), których większość już wymarła. Są związane ze środowiskiem wodnym – larwy żyją w wodzie, a osobniki dorosłe (imagines) przebywają w pobliżu zbiorników z wodą stojącą lub płynącą. Ważki są bardzo dobrymi lotnikami. Latają szybko i bezgłośnie. U większości gatunków jest wyraźnie zaznaczony dymorfizm płciowy.
Epifauna (epibentos) - zwierzęta bentosowe (stale przebywające w pobliżu dna) żyjące na powierzchni dna; organizmy te są albo przytwierdzone do powierzchni podłoża albo swobodnie poruszają sie po nim. Te wodne gatunki zwierząt mogą być przyczepione do podłoża specjalnie ukształtowanymi wypustkami lub przyssawkami bądź bisiorem, zrośniętych z podłożem albo przebywających w wydrążonych otworach lub kanalikach. Jako podłoża wykorzystywane są dna zbiorników wodnych, skały, inne organizmy oraz kadłuby statków.

Podział glonów bentosowych wg F. E. Rounda

ryzobentos (rizobentos)

ryzopsammon (rizpsammon) – rośliny i glony zakotwiczone w dnie piaszczystym

ryzopelon (rizpelon) – rośliny i glony zakotwiczone w dnie mulistym

haptobentos

epifiton – glony rosnące na innych glonach lub makrofitach (epifity)

epiliton – glony rosnące na powierzchni skał

epipsammon – glony rosnące na powierzchni piasku

epizoon – glony rosnące na powierzchni zwierząt

herpobentos

epipelon – ruchliwe glony żyjące na powierzchni mułu

endopelon – ruchliwe glony żyjące wewnątrz warstwy mułu

endopsammon – ruchliwe glony żyjące wewnątrz warstwy piasku

endobentos – glony żyjące, np. minujące, wewnątrz trwałych podłoży

endoliton – glony żyjące wewnątrz skał

Anabioza (gr. anabíosis - ożywianie) – stan krańcowego obniżenia aktywności życiowej organizmu, zwykle w odpowiedzi na niekorzystne warunki środowiska naturalnego, jak np. zbyt wysoka albo niska temperatura, niedostatek tlenu czy też wody. Można ją zaobserwować głównie u organizmów prostych, takich, jak nicienie czy wrotki spośród zwierząt, mszaki w królestwie roślin czy też symbiotyczne porosty, a także bakterie tworzące formy przetrwalnikowe czy też protisty, a dokładniej pierwotniaki wytwarzające cysty. Zachodzi także u bardziej złożonych organizmów, takich jak dżdżownice.
Wrotki (Rotifera) – typ małych, przezroczystych zwierząt bezkręgowych z charakterystycznym wieńcem rzęsek. Zwierzęta te zamieszkują przede wszystkim wody słodkie, ale znane są też formy słonowodne i lądowe, żyjące na wilgotnych mchach i w glebie. W Polsce występują przedstawiciele trzech rodzin: Trochosphaeridae, Birgeidae i Clariaidae.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)