Berberia - Polski Serwis Naukowy

Wykupywanie europejskich niewolników z rąk berberyjskich piratów

Pojedynek pirackiego okrętu z Algieru (front) i okrętu Kawalerów Maltańskich pod Langon (1719)

Berberia lub Barbaria to termin używany przez Europejczyków od XVI do XIX wieku w odniesieniu do krajów Maghrebu, czyli środkowych i zachodnich nadmorskich regionów Afryki Północnej — dzisiejsze Maroko, Algieria, Tunezja i Libia. Nazwa pochodzi od koczowniczego plemienia Berberów, pierwotnych gospodarzy tych ziem. Pojęcie to kojarzyło się z piratami berberyjskimi, których ostoją były porty tego wybrzeża i skąd atakowali statki i osady nadmorskie Morza Śródziemnego oraz północnego i środkowego Atlantyku. Napady te miały cele rabunkowe, ale przede wszystkim miały dostarczać brańców z Europy i Afryki subsaharyjskiej, których następnie sprzedawano jako niewolników.

Maghreb (z arabskiego zachód) – określenie stosowane przez Arabów w stosunku do regionu północno-zachodniej Afryki, powstałe w czasie ekspansji arabskiej w średniowieczu. Nazwa ta przyjęła się również w językach europejskich i odnosi się obecnie do Maroka, Algierii, Tunezji, czasem także Libii.

Sułtan (tur. "władca", arab. as-sulṭān - "ten, który ma władzę") - tytuł władcy islamskiego, używany w wielu krajach muzułmańskich, m.in. w Turcji osmańskiej do 1922. Państwo rządzone przez sułtana to sułtanat.

Historia

W sensie politycznym "Berberia" nigdy nie była jednością. Poczynając od XVI wieku dzieliła się na podobne sobie organizmy państwowe, jak Maroko, Algieria, Tunezja i Trypolitania. Głównymi władcami w czasach wzmożonego piractwa byli pasza czyli dej Algieru, bej Tunisu i bej Trypolisu, wierni poddani imperium osmańskiego, którzy nie mieli zamiaru obalić władzy sułtana, bowiem byli de facto niezależnymi władcami.

I wojna berberyjska (toczona w latach 1801–1805), zwana również wojną trypolitańską, była pierwszą z dwóch wojen, do jakich doszło pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a muzułmańskimi państwami Afryki Północnej nazywanymi potocznie państwami berberyjskimi. Znajdowały się wśród nich Sułtanat Maroka i Trypolis, quasi-niepodległe miasto-państwo, nominalnie należące do Imperium osmańskiego.

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Wcześniej terytoria te dzieliły się na Ifrikiję, Maroko i państwo położone w zachodnio-środkowej Algierii z ośrodkami w Tilimsanie i Tijaracie. Potężne berberyjskie dynastie, jak Almohadzi i Hafsydzi, czasami na krótko zawierały sojusze. Z europejskiej perspektywy "stolicą Berberii" był najczęściej Trypolis w dzisiejszej Libii, aczkolwiek Marrakesz w Maroku był największym i najważniejszym berberyjskim miastem. Czasami za "stolicę" uważano także Algier bądź Tanger.

Tunezja (Tunis, Republika Tunezyjska - Al-Dżumhurija at-Tunisija) – państwo arabskie leżące w północnej Afryce nad Morzem Śródziemnym. Graniczy z Algierią i Libią. W latach 1881-1956 r. pod protektoratem Francji. Od 12 listopada 1956 roku w ONZ, a od 1 października 1958 r. członek Ligi Państw Arabskich. Stolicą kraju jest Tunis, a inne większe miasta to: Safakis (Sfax), Arjana, Bizerta (Banzart), Kabis (Gabés), Susa (Sousse).

Republika Wenecka (wł. Serenissima Repubblica di Venezia) – północnowłoska republika kupiecka istniejąca od VIII wieku do 1797. Najdłużej nieprzerwanie istniejące państwo o ustroju republikańskim w historii. W średniowieczu jedna z największych potęg handlowych i politycznych w basenie Morza Śródziemnego.

Dla Europejczyków problem piractwa berberyjskiego stał się palący na początku XVI wieku, kiedy to wybrzeża Afryki Północnej zdominowali wygnani z Andaluzji Maurowie. Państwa takie jak Francja, Portugalia, Hiszpania czy Republika Wenecka wielokrotnie próbowały wyplenić ten proceder, ale dopiero w XVIII i XIX wieku zaczęły podejmować wspólne akcje zbrojne.

Bitwa o Darnę to zwycięskie starcie mieszanych sił najemnych, prowadzonych przez niewieki oddział amerykańskich marines z obrońcami fortu i miasta Darna w Trypolitanii podczas I wojny berberyjskiej wiosną 1805 roku. Była to pierwsza bitwa lądowa stoczona przez Siły Zbrojne Stanów Zjednoczonych na obcym, zamorskim terytorium.

Trypolitania – kraina historyczna w zachodniej Libii nad wybrzeżem Morza Śródziemnego zamieszkana w starożytności przez Berberów. Od VIII w. p.n.e. u jej wybrzeży zaczęły powstawać kolonie fenickie. Pod koniec VI w. p.n.e. kolonie te podporządkowała sobie Kartagina. Po III wojnie punickiej (fenickiej) podbita przez Rzymian, w VIII w. przez Arabów, od 1517 w Turcji, od 1912 kolonia włoska, od 1934 w Libii.

Pierwsza zamorska operacja bojowa w historii Stanów Zjednoczonych, przeprowadzona przez marynarkę wojenną i piechotę morską, była bitwa o Darnę w ramach I wojny berberyjskiej w roku 1805. Chodziło o zniszczenie berberyjskiego piractwa i o uwolnienie Amerykanów przetrzymywanych w niewoli.

Dej (arab. dái - nawołujący (do świętej wojny)) – tytuł oficerów w dawnym tureckim wojsku janczarskim. Również tytuł tureckich namiestników w Algierii i Tunisie wybieranych dożywotnio przez rady oficerów janczarskich.

Hafsydzi - (arab. Banu Hafs) mahometańska dynastia berberyjska panująca na terenie obecnej Tunezji i krajów sąsiednich w latach 1228-1574, początkowo jako dziedziczni namiestnicy Almohadów. W 1236 Jahja I (1228-1249) ogłosił niezależność i znacznie poszerzył granice państwa, głównie w kierunku zachodnim. Syn Jahji, Muhammad I al-Mustansir (1249-1277) kontynuował dzieło ojca, ogłaszając się w 1253 kalifem (zwyczajowo jednak władcy hafsydzcy nazywani byli sułtanami). Powagi Muhammada w świecie mahometańskim nie zmniejszył nawet fakt, że jesienią 1270 zmuszony był złożyć ogromny okup francuskim krzyżowcom za odstąpienie od oblężenia stolicy. Kraj, także dzięki ożywionej działalności dyplomatycznej, stał się regionalną potęgą. Już jednak jego syn Jahja II został w 1279 obalony, co zapoczątkowało okres walk wewnętrznych. Po 1300 nastąpił rozpad kalifatu na część wschodnią ze stolicą w Tunisie i zachodnią, ze stolicą w Badży (fr. Bougie). Tę niekorzystną sytuację wykorzystały inne berberyjskie dynastie, Abdalwadydzi i Merynidzi. Ci ostatni w latach 40. (1347 - 1350) i 50. XIV wieku dwukrotnie okupowali terytorium hafsydzkie. Sytuację opanował dopiero Ahmad II który panował w latach 1370-1394, zapewniając krajowi niemal stuletni okres rozkwitu. Ostatecznie jednak dynastia nie zdołała od początku XVI wieku powstrzymać rosnących wpływów hiszpańskich, a przede wszystkim tureckich i wraz z obaleniem przez Turków Muhammada VII nastąpił jej kres.

Zobacz też

Piraci berberyjscy

I wojna berberyjska

Bibliografia

Robert C. Davis: Christian Slaves, Muslim Masters: white slavery in the Mediterrean 1500-1800. New York: Palgrave MacMillan, 2003. ISBN 0-333-71966-2.

Joshua E. London: Victory in Tripoli: How America's War with the Barbary Pirates Established the U.S. Navy and Shaped a Nation. New Jersey: John Wiley & Sons, Inc., 2005. ISBN 0-471-44415-4.

Nora Lafi: Une ville du Maghreb entre ancien régime et réformes ottomanes: Genèse des institutions municipales à Tripoli de Barbarie (1795–1911). Paris: L'Harmattan, 2002.

Linki zewnętrzne

Gdy Europejczycy byli niewolnikami (ang.)