Berlin Alexanderplatz - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy dworca kolejowego i stacji metra. Zapoznaj się również z: Alexanderplatz, jeśli szukasz informacji o placu, przy którym się on znajduje.

Berlin Alexanderplatz – węzeł kolei miejskich i regionalnych w Berlinie położony w dzielnicy Mitte na południowy zachód od Alexanderplatz. Zespół stacji składa się z dworca kolejowego osługującego linie regionalne i szybkiej kolei miejskiej oraz z połączonej z nim podziemnej stacji trzech linii metra. Stacja kolejowa obsługiwała dawniej również pociągi dalekobieżne.

Intercity-Express, dawniej InterCityExpress lub w skrócie ICE – kategoria pociągów dalekobieżnych dużych prędkości przedsiębiorstwa DB Fernverkehr, należącego do grupy Deutsche Bahn. ICE stanowi regularnie (zazwyczaj co godzinę) kursujący system pociągów łączących największe miasta w Niemczech (i kilku krajach ościennych) istniejący od 1991. Pociągi ICE poruszają się z prędkościami do 330 km/h.

Regionalbahn (także RegionalBahn, RB, niem. kolej regionalna) - kategoria pociągu Deutsche Bahn, który w Niemczech zastąpił klasyczne pociągi osobowe (Personenzug, P), a także późniejsze bliskobieżne (Nahverkehrszug, N). Regionalbahn obsługuje z reguły wszystkie dworce i przystanki kolejowe na trasie, na której kursuje.

Dworzec regionalny i szybkiej kolei miejskiej

Wnętrze hali Dworca Alexanderplatz: po lewej peron pociągów regionalnych, po prawej kolei miejskiej

Dworzec kolejowy Berlin Alexanderplatz powstał w 1881 w ramach budowy Stadtbahn wedle projektu Johanna Eduarda Jaconsthala. Dworzec posiadał dwa perony wyspowe, nakryte wspólną halą w formie koleby. Otwarcie dworca nastąpiło 7 lutego 1882 dla ruchu miejskiego i lokalnego, a 15 maja tego samego roku dla pociągów dalekobieżnych. Przed wprowadzeniem elektrycznej S-Bahn w celu lepszego doświetlenia wnętrza halę przebudowano w latach 1923–1926 według projektu Friedricha Hülsenkampfa.

Metro berlińskie (niem. U-Bahn Berlin) zostało otwarte w 1902. Obecnie ma dziewięć linii i 173 stacje. Łączna długość szlaków wynosi 145,5 km, z czego 80% znajduje się pod ziemią.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

11 czerwca 1928 rozpoczął się ruch S-Bahn na Dworcu Alexanderplatz. Niektóre kursy były wykonywane jednak nadal przez składy ciągnięte przez parowóz, które stopniowo były zastępowane przez samobieżne wagony elektryczne. W latach 1929–1932 w związku z przekształceniami przestrzeni placu dokonano dalszej przebudowy dworca kolejowego. Odtąd możliwa była niemal bezpośrednia przesiadka do trzech linii metra (już od 1913 na placu zatrzymywała się jedna linia).

Peron jest to element przystanku, dworca kolejowego lub autobusowego służący do bezpiecznego wsiadania i wysiadania podróżnych oraz ładowania bagażu.

Berlin Zachodni (niem. West-Berlin, Berlin-West, Westberlin) – zachodnia część Berlina w latach 1949-1990, na którą składały się sektory okupowane przez aliantów zachodnich, od północy: francuski, brytyjski i amerykański – łącznie stanowiły one enklawę na terytorium NRD zarządzaną przez aliantów zachodnich.

W czasie II wojny światowej dworzec silnie ucierpiał. Od kwietnia do 4 listopada 1945 tory przez dworzec były nieprzejezdne. W końcu 1945 rozpoczęto odbudowę dworca, która trwała do 1951. Już w 1962 rozpoczęła się kolejna modernizacja. Do 1964 przebudowano według planów Hansa-Joachima Maya i Güntera Andricha elewacje boczne hali – uzyskały one duże przeszklenia. Poza tym przeznaczono dla S-Bahn również nieczynną od 1942 krawędź peronu dalekobieżnego, została ona w tym celu podwyższona z 70 na około 96 cm. Odtąd możliwy był płynniejszy ruch kolei miejskiej, niektóre z pociągów (wówczas w szczycie przyjeżdżały na stację co 90 s) kończyła bieg przy tym dodatkowym peronie.

Hala peronowa to budowla lub obszerne wnętrze mieszczące perony i tory. Stanowi ona element dworca lub przystanku kolejowego. Rzadziej spotyka się halę peronową na dworcu autobusowym.

Brama Brandenburska – zabytkowa budowla w Berlinie, jeden z charakterystycznych punktów miasta, zaprojektowana przez niemieckiego architekta, pochodzącego z Kamiennej Góry Carla Gottharda Langhansa.

Po zjednoczeniu Niemiec zaplanowano kolejną przebudowę dworca i znajdujących się pod jego halą łuków Stadtbahn. Architekci Robert Paul Niess i Rebecca Chestnutt zaproponowali odsłonięcie zamurowanych w czasach NRD łuków estakady kolejowej i umieszczenie tam sklepów i punktów usługowych. W 1995 rozpoczęto przebudowę, do roku 1996 zastąpiono perony nowymi, zbudowanymi od podstaw, a 12 marca 1998 oficjalnie otwarto odnowiony dworzec. Odtąd przy drugim peronie wyspowym zatrzymują się pociągi regionalne i przyspieszone, InterCity i ICE przejeżdżają przez dworzec bez zatrzymania. Pod halą dworca znajdują się poza sklepami centrum obsługi pasażerów S-Bahn oraz centrum podróży (zespół kas i informacji) Deutsche Bahn.

AEG (niem. Allgemeine Elektrizitäts-Gesellschaft) - niemiecki koncern elektrotechniczny z siedzibą w Berlinie, założony przez przemysłowca niemieckiego Emila Rathenau, na bazie istniejącej od 1883 spółki akcyjnej Deutsche Edison-Geselschaft fūr angewandte Elektrizität, która zajmowała się produkcją urządzeń dla przemysłu elektrotechnicznego na bazie kilku patentów Thomasa Edisona.

Berlińska S-Bahn - szybka kolej miejska, najstarsza w Niemczech i pierwowzór klasycznej SKM na całym świecie. Linie S-Bahn obsługiwane są przez firmę S-Bahn Berlin GmbH, spółkę-córkę Deutsche Bahn. Obecnie w Berlinie kursuje 16 linii S-Bahn, większość z nich wyjeżdża poza granice miasta. Wraz z liniami U-Bahn tworzą kręgosłup komunikacji miejskiej aglomeracji Berlina, zintegrowanej w Związku Komunikacyjnym Berlin-Brandenburgia.

Dworzec metra

Peron w tunelu D – linia U8

Perony w tunelu E/F – linia U5

Dworzec metra Alexanderplatz jest jednym z największych dworców berlińskiej kolei podziemnej, obsługując linie U2, U5 i U8. Dworzec ma rzut litery H, przy czym U2 zatrzymuje się na peronie we wschodniej hali, U8 w zachodniej hali, zaś U5 w położonej głębiej hali poprzecznej, w której przewidziane jest miejsce dla jeszcze jednej linii (tunel F). Perony linii U2 i U8 posiadają ponadto bezpośrednie połączenie poprzez galerię sklepową ponad halą U5.

Parowóz (lokomotywa parowa) – lokomotywa napędzana maszyną parową lub turbiną parową. Para pochodzi z kotła opalanego węglem i drewnem, rzadziej ropą czy mazutem, a w parowozach bezogniowych z zasobnika pary.

Gmach parlamentu Rzeszy w Berlinie (niem. Reichstagsgebäude) – od 1999 siedziba niemieckiego parlamentu – Bundestagu. Od 1994 miejsce obrad Zgromadzenia Narodowego (niem. Bundesversammlung), które odbywa się co pięć lat, by wybrać prezydenta (niem. Bundespräsident). Gmach znajduje się w dzielnicy Berlin-Mitte.

Peron obecnej linii U2 zbudowano w latach 1910–1913 według projektu Alfreda Grenandera, 1 lipca 1913 włączono go do eksploatacji. Już wówczas zbudowano pod nim fragment przyszłego peronu poprzecznego dla linii do Friedrichshain, jednakże z powodu wybuchu I wojny światowej nigdy nie został on zrealizowany.

Modernizm - ogólne określenie prądów w architekturze światowej rozwijających się w latach ok. 1918-1975, zakładających całkowite odejście nie tylko od stylów historycznych, ale również od wszelkiej stylizacji. Architektura modernistyczna opierała się w założeniu na nowej metodzie twórczej, wywodzącej formę, funkcję i konstrukcję budynku niemal wyłącznie z istniejących uwarunkowań materialnych.

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Kilka lat później AEG planowała zbudowanie własnej linii metra w kierunku północ-południe (dzisiejsza linia U8). W tym celu zbudowano wówczas na zachód od estakady kolejowej odcinek tunelu. Po tym, jak AEG porzuciła z przyczyn finansowych rozpoczętą budowę linii, została ona przejęta przez miasto Berlin. Zdecydowano się jednak poprowadzić nową linię pod Alexanderplatz, a zatem na wschód od estakady kolejowej, ażeby umożliwić przesiadkę na obecną linię U2. Peron miał powstać pomiędzy stacją kolejową i istniejącą stacją metra, równolegle do nich. W 1926 rozpoczęto budowę stosownej stacji, natomiast 18 kwietnia 1930 otwarto ją.

Alfred Frederik Elias Grenander (ur. 26 czerwca 1863 w Skövde, zm. 14 marca 1931 w Berlinie) – szwedzki architekt epoki secesji i modernizmu, działający głównie w Niemczech. Główny architekt stacji berlińskiego metra.

Stadtbahn w Berlinie (niem. Berliner Stadtbahn, dosł. berlińska kolej miejska) - czterotorowa linia kolejowa przebiegająca w kierunku równoleżnikowym przez centrum Berlina. Rozpoczyna się w zachodniej części śródmieścia na dworcu w Charlottenburgu i prowadzi przez stację Savignyplatz, Dworzec Zoo, stacje Tiergarten, Bellevue, Dworzec Główny, Dworzec Friedrichsstraße i Hackescher Markt, Alexanderplatz, Jannowitzbrücke do Dworca Wschodniego.

Już w latach 1926/1927 rozpoczęto budowę kolejnej linii metra E, prowadzącej w kierunku wschodnim, obecnej linii U5. Zdecydowano się na budowę czterotorowej hali peronowej dla dwu linii w kierunku wschód-zachód, linii E i F. Dworzec zbudowano poprzecznie do linii kolejowej i istniejących już dwóch peronów metra. Zewnętrzne tory przeznaczone są dla nigdy nie zbudowanej linii do Weißensee, zwanej F, a później U10 i U3. Dwuperonowa hala, stanowiąca dziś przystanek końcowy U5 została otwarta 21 grudnia 1930.

Frankfurt (Main) Hauptwache – drugi co do wielkości dworzec kolei miejskich we Frankfurcie nad Menem, używany przez średnio 181 tys. pasażerów dziennie i należący do głównych węzłów komunikacyjnych w aglomeracji Renu i Menu. Obok podziemnego dworca dla linii S-Bahn S1-S6 i S8/9 oraz linii metra U1, U2, U3, U6 i U7 znajduje się tam przystanek autobusu nocnego. Nazwa stacji pochodzi od dawnego głównego odwachu miejskiego i noszącego jego nazwę placu.

Berlin-Mitte - poddzielnica (Ortsteil) dzielnicy Mitte w Berlinie. Obejmuje część jego historycznej dzielnicy. Leży w niej wschodnie centrum miasta z Bramą Brandenburską, aleją Unter den Linden, Uniwersytetem Humboldta, Wyspą Muzeów, wieżą telewizyjną oraz licznymi budynkami rządowymi.

Hale peronowe obecnych linii U5 i U8 oraz spajający wszystkie podziemne perony pasaż powstały jako spójna całość. Pasaż z lokalami handlowymi zbudowano nad stropem hali peronowej U5, jego forma była potem wielokrotnie naśladowana w powojennych Niemczech (np. Frankfurt (Main) Hauptwache). Architektura tej części stacji ma charakter modernistyczny. Jej projektantem był ponownie profesor Alfred Grenander, którego styl uległ przez 17 lat od budowy dworca linii U2 zdecydowanym przemianom. Nowsza część dworca pozbawiona jest historyzujących detali, takich jak jońskie kapitele słupów konstrukcyjnych, zaś jej architektura opiera się przede wszystkim na przemyślanym kontinuum przestrzennym, widokach oraz klarownej kompozycji.

Berliński węzeł kolejowy – jeden z największych węzłów kolejowych w Niemczech, zlokalizowany w stolicy tego kraju oraz na graniczących z nią terenach Brandenburgii. W momencie największego rozwoju łączył 13 głównych linii kolejowych oraz kilkanaście linii kolei drugorzędnych.

Berlin Hauptbahnhof – główny dworzec kolejowy Berlina, położony w centrum tzw. grzyba kolejowego. Jest zlokalizowany na miejscu historycznego dworca Lehrter Bahnhof i do czasu jego otwarcia jako Dworca Głównego w nowej lokalizacji poza Śródmieściem Berlina, tymczasowo zatrzymano funkcjonowanie Berlińskiej kolei miejskiej S-Bahn. Dworzec jest jednym z czterech Berlińskich stacji posiadających Kategorię 1 (pozostałe to Berlin Gesundbrunnen, Berlin Südkreuz oraz Berlin Ostbahnhof) a jego funkcjonowanie powierzono DB Station&Service spółce podległej Deutsche Bahn AG.

Podczas podziału Berlina (1961–1989) peron U8 został oddzielony od pozostałej części dworca, zaś dojścia zamurowano. Pociągi kursujące między północnymi i południowymi dzielnicami Berlina Zachodniego pod mieszczącym się we Wschodnim Berlinie śródmieściem przejeżdżały przez stację bez zatrzymania. Peron należał zatem do tzw. "dworców duchów". Ażeby ukryć przed wschodnimi Berlińczykami istnienie stacji, pokryto zamurowane dojścia kopiami zielonkawych kafli z czasu budowy stacji.

Johann Eduard Jacobsthal ur. 17 września 1839 w Stargardzie (Stargard/Pom.) zm. 1 stycznia 1902 w Berlinie-Charlottenburgu niemiecki architekt i wykładowca.

Na zachód od dworca kończącej na nim bieg linii U5 znajdują się tory manewrowe. Stamtąd prowadzi tzw. Waisentunnel (dosł. Tunel Sierocy, nazwa pochodzi od przebiegającej nad nim ulicy), którym pociągi mogą przejeżdżać do tunelu linii U8. Częścią tego tunelu jest tunel zbudowany w ciągu pierwotnie przez AEG planowanego przebiegu linii U8. Od 2010 linia U5 jest przedłużana w kierunku zachodnim i ma prowadzić jako tzw. Metro Kanclerskie koło Bramy Brandenburskiej i gmachu Reichstagu do nowego Dworca Głównego.

Po zjednoczeniu Niemiec dworzec poddano kompleksowej renowacji o łącznym koszcie 36 mln. €. Zniszczone turkusowe kafle zastąpiono nowymi, o nieco żywszym odcieniu, perony U5 i U8 pokryto płytami granitowymi. Tylko peron U2 otrzymał ze względów konserwatorskich nawierzchnię bitumiczną, czyli taką, jaka była pierwotnie stosowana na wszystkich berlińskich stacjach. Część schodów przeniesiono, aby zrobić miejsce na windy. Obecnie na dworcu znajdują się cztery windy, 86 biegów schodów oraz dziewięć wyjść. Ponadto na północno-wschodnim zakończeniu pasażu sklepowego zbudowano ze stali nierdzewnej i szkła pawilon informacji pasażerskiej.

Zobacz też

Berliński węzeł kolejowy