Besarabska Socjalistyczna Republika Radziecka

Artykuł z serii

Historia Mołdawii

Hospodarstwo Mołdawskie (1359-1859)

Zjednoczone Księstwa (1859-1866)

Obwód besarabski (1812-1873)

Gubernia besarabska (1873-1917)

Mołdawska Republika Demokratyczna (1917-1918)

Besarabska SRR (1919-1920)

Mołdawski Obwód Autonomiczny (1924)

Mołdawska ASSR (1924-1940)

Mołdawska SRR (1940-1991)

Mołdawska Republika Naddniestrza

Republika Mołdawii

Besarabska Socjalistyczna Republika Radziecka (ros. Бессара́бская Сове́тская Социалисти́ческая Респу́блика), w skrócie Besarabska SRR (ros. Бессара́бская ССР) – republika radziecka istniejąca w latach 1919–1920, powstała z inicjatywy bolszewickich działaczy Mołdawskiej Republiki Demokratycznej, przebywających na uchodźstwie od czasu wkroczenia wojsk rumuńskich do Besarabii i przyłączenia Mołdawskiej Republiki Demokratycznej do Królestwa Rumunii. Rząd republiki nigdy nie objął faktycznej władzy nad terytorium Besarabii.

Język rosyjski (русский язык, russkij jazyk; dawniej też język wielkoruski) – język należący do grupy oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.

Mołdawski Obwód Autonomiczny, Mołdawski OA – obwód autonomiczny w Związku Radzieckim, wchodzący w skład Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

Historia

Wezwanie obywateli Besarabii do stawiania oporu wojskom rumuńskim. Ogłoszenie sztabu rewolucyjnego z stycznia 1918 roku

I wojna światowa i upadek caratu w Rosji umożliwiły zwołanie w październiku 1917 roku Zjazdu Chłopów Besarabii, a następnie Zjazdu Żołnierzy Mołdawskich. W ich wyniku doszło do powołania Rady Krajowej. 2 grudnia 1917 r. Rada Krajowa przyjęła deklarację o utworzeniu Mołdawskiej Republiki Ludowej w ramach Rosyjskiej FSRR.

Bolszewicy (ros. большевики) – określenie grupy członków SDPRR, która na II Zjeździe tej partii w 1903 roku, uznała się za większościową frakcję w partii, a swoich przeciwników określiła jako mienszewików (uznając że są w mniejszości).

Mołdawia, niewielkie państwo położone między Rumunią i Ukrainą, uzyskało niepodległość w 1991 r. Stało się tak dzięki rozpadowi Związku Radzieckiego, w skład którego wchodziła istniejąca od 1944 r. Mołdawska Socjalistyczna Republika Radziecka, powstała wówczas wskutek aneksji terenów historycznej Besarabii przez Związek Radziecki i połączenia z istniejącą od 1924 r. Mołdawską Autonomiczną Socjalistyczną Republiką Radziecką. Tereny Besarabii w przeszłości stanowiły jednak dużą część hospodarstwa mołdawskiego, do którego tradycji historycznych nawiązuje obecna Republika Mołdawii. Miało to miejsce od końca XIV do początku XIX w. W 1812 r. wschodnia część pozostającego pod zwierzchnictwem osmańską hospodarstwa została włączona w granice Rosji i odtąd jej losy toczyły się odrębnie od losów pozostałej części księstwa, które w XIX w. po zjednoczeniu z hospodarstwem Wołoszczyzny dało początek Rumunii. Jedynie w okresie międzywojennym oraz w latach 1940-1944 tereny Besarabii były przejściowo przyłączone do Rumunii.

Dnia 8 stycznia 1918 r. wojska rumuńskie wkroczyły do Mołdawskiej Republiki Ludowej i stopniowo wypierały oddziały mołdawskie na lewy brzeg Dniestru. 24 stycznia 1918 r. ogłoszono, za zgodą Rosyjskiej FSRR, niepodległość i zmieniono nazwę państwa na Mołdawska Republika Demokratyczna. Wobec wkroczenia wojsk rumuńskich na terytorium Mołdawskiej Republiki Demokratycznej i okupacji kraju, Rada Krajowa Mołdawii została de facto zmuszona do podjęcia 9 kwietnia 1918 decyzji o "zjednoczeniu" z Rumunią. Połączenie obu państw nastąpiło 27 czerwca 1918 roku.

Naddniestrze (Pridniestrowie, oficjalnie Naddniestrzańska Republika Mołdawska lub Mołdawska Republika Naddniestrza; mołd. Република Молдовеняскэ Нистрянэ, Republica Moldovenească Nistreană, Stânga Nistrului, ros. Приднестровская Молдавская Республика, ukr. Придністровська Молдавська Республіка) – region autonomiczny Republiki Mołdawii. De facto od 2 września 1990 niepodległy, na arenie międzynarodowej uznawany jedynie przez Abchazję i Osetię Południową. Obejmuje znajdujące się na lewym brzegu Dniestru tereny republiki oraz prawobrzeżne miasto Bendery (Tighina). Jest to pas ziemi o długości około 200 km i średniej szerokości około 12-15 km.

Ujezd (ros. уезд) – w Imperium Rosyjskim, a także w RFSRR w pierwszych latach po rewolucji październikowej, jednostka administracyjna niższego rzędu, czasem utożsamiana z powiatem.

Z inicjatywy bolszewickich działaczy Mołdawskiej Republiki Demokratycznej, przebywających na uchodźstwie od czasu wkroczenia wojsk rumuńskich do Besarabii podjęto na lewym brzegu Dniestru przygotowania do utworzenia alternatywnego organizmu państwowego. Oprócz ziem guberni besarabskiej, w skład republiki miały wejść: ujezd tyraspolski (gubernia chersońska) oraz ujezdy bałcki i olgopolski (gubernia podolska) zamieszkiwane w większości przez etnicznych Mołdawian. Besarabska Socjalistyczna Republika Radziecka została proklamowana 11 maja 1919 roku przez mołdawski "Tymczasowy Rząd Robotniczo-Chłopski na uchodźstwie" jako autonomiczny region Rosyjskiej FSRR. Wobec okupacji Besarabii przez wojska rumuńskie, siedziba władz republiki znajdowała się początkowo w Odessie. W trakcie walk z "Białą Armią", polskiej i francuskiej interwencji militarnej, stolica republiki została 2 sierpnia 1919 roku przesunięta do Tyraspola. Pod koniec września 1919 roku republika de facto przestała istnieć, choć oficjalnie jej nie rozwiązano. Polska okupacja terytoriów republiki zakończyła się 29 grudnia 1920 roku.

Besarabia (rum. Basarabia, tur. Besarabya, ukr. Бесарабія) - kraina historyczna położona we Wschodniej Europie między Dniestrem a Prutem, będąca obecnie częścią Mołdawii i Ukrainy. Obecnie nazwy Besarabia używa się w znaczeniu historycznym, geograficznym i kulturowym, całkowicie pozbawionym sensu politycznego. Stosuje ją jednak w swej terminologii np. Związek Wypędzonych (ziomkostwo besarabskie).

Mołdawska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka (mołd. i rum.: Republica Autonomă Socialistă Sovietică Moldovenească, ros.: Молдавская Автономная Советская Социалистическая Республика) – republika autonomiczna w składzie Ukraińskiej SRR, należącej do Związku Radzieckiego. Istniała w latach 1924–1940.

Na mocy postanowień traktatu paryskiego z 28 października 1920 roku mocarstwa zachodnie uznały przyłączenie Besarabii do Rumunii. Podczas negocjowania traktatu byli nieobecni zarówno rosyjscy jak i besarabscy przedstawiciele, co było głównym powodem do nieuznania traktatu przez Rosyjską FSRR i później ZSRR. Po zakończeniu wojny domowej proklamowano 7 marca 1924 roku w ramach Ukraińskiej SRR Mołdawski Obwód Autonomiczny, mający być "odskocznią" wobec zaanektowanej przez Rumunów Besarabii.

Gubernia chersońska – gubernia znajdująca się na południu Imperium Rosyjskiego, na ziemiach Noworosji, istniejąca w latach 1802-1921. W latach 1802-1803 nosiła nazwę guberni mikołajewskiej. Siedzibą władz guberni był Chersoń.

Dniestr (ukr. Дністер, rum. Nistru, w starożytności gr. Tyras lub Nester), rzeka płynąca przez Ukrainę i Mołdawię (a w praktyce będąc granicą mołdawsko-naddniestrzańską). Rzeka należy do zlewiska Morza Czarnego. Długość - 1352 km, powierzchnia zlewni - ok. 68 tys. km².

Przypisy

Vasile Stati, Istorija Respubliki Моldowa. S drewnjejszich wrjemen do naszich dnjej / Istoria Republicii Moldova: din cele mai vechi timpuri pină în zilele noastre (2 poprawione wydanie, Kiszyniów: Elan Poligraf, 2002, str. 182—190 i 360, ISBN 9975-9719-5-4).
Vasile Stati, Istorija Moldowi / Istoria Moldovei (Kiszyniów, Tipografia Centrală, 2002, str. 272—308 i 480, ISBN 9975-9504-1-8).
Vasile Stati, Moldovenii din Ucraina. Studiu istorico-geografic şi etnodemografic (Kiszyniów: Tipografia Centrală, 2007, str. 165-409, ISBN 978-9975-78-517-4).
WORLD STATESMEN.org – Mołdawia
Wayne S. Vucinich, Bessarabia, w: Collier's Encyclopedia (Crowell, Collier and MacMillan Inc., 1967, tom 4, str. 103).

Bibliografia

Stati, Vasile: Istoria Moldovei (Chişinău: Vivar-Editor, 2002). Wydane w językach mołdawskim i rosyjskim.

Stati, Vasile: Istoria Republicii Moldova din cele mai vechi timpuri pînă în zilele noastre (Chişinău: Editura Elan Tipograf, 2002). Wydane w językach mołdawskim i rosyjskim.

Stati, Vasile: Moldovenii din Ucraina. Studiu istorico-geografic şi etnodemografic (Chişinău: Tipografia Centrală, 2007). Wydane w językach mołdawskim i ukraińskim.

Vucinich, Wayne S.: Bessarabia, w: Collier's Encyclopedia (Crowell, Collier and MacMillan Inc., 1967, tom 4, str. 103).