Bezkręgowce - Polski Serwis Naukowy

Przykład bezkręgowca – jeżowiec

Bezkręgowce (Invertebrata) – zespół wszystkich grup zwierzęcych o rozmaitych planach budowy i różnym pochodzeniu, przeciwstawiany potocznie kręgowcom (Vertebrata). Jest to sztuczna jednostka systematyczna grupująca zwierzęta wielokomórkowe (Metazoa), wyodrębniane na podstawie negatywnej cechy diagnostycznej – braku szkieletu wewnętrznego (osiowego) w postaci kręgosłupa i czaszki. Pozostałe cechy, którymi określa się bezkręgowce nie są jednoznaczne. Do bezkręgowców należy 97–99% współcześnie występujących zwierząt. Liczba opisanych gatunków przekracza 1 milion.

Digononta – grupa zwierząt w typie wrotków (Rotifera) obejmująca wrotki jednopłciowe, reprezentowane tylko przez dzieworodne samice. Od Monogononta różnią się parzystymi jajnikami i brakiem pancerzyka. Większość zamieszkuje wody słodkie i słone, acvzkolwiek niektóre opanowały środowiska lądowe o dużej wilgotności. Zaobserwowano wśród nich dzieworództwo i zdolność do anabiozy.

Ślimaki, brzuchonogi (Gastropoda, z gr. gaster - brzuch + pous - noga) – jedna z najliczniejszych i najbardziej zróżnicowanych gromad mięczaków, zaliczana niekiedy do podtypu muszlowce.

Mianem tym tradycyjnie określano wszystkie zwierzęta "stojące na niższym poziomie ewolucyjnym" od kręgowców, a więc m.in. mięczaki, skorupiaki i owady.

Jednostka ta została po raz pierwszy użyta przez Lamarcka. Początkowo obejmowała robaki (Vermes) i owady (Insecta). W 1795 Georges Cuvier wprowadził dodatkowy podział na mięczaki (Molusca), skorupiaki (Crustacea), szkarłupnie (Echinodermata) i zwierzokrzewy (Zoophyta).

Należy jednak jeszcze raz podkreślić, że jest to jednostka sztuczna i grupując zupełnie odmienne od siebie zwierzęta, sugeruje wspólne korzenie ewolucyjne niespokrewnionych ze sobą taksonów i prowadzi do utrwalenia fałszywego obrazu ewolucji zwierząt.

Kikutnice (Pycnogonida) – gromada niewielkich morskich stawonogów, zwanych z uwagi na wygląd popularnie "pająkami morskimi" (nazwą tą określa się również kraba maję).

Wydawnictwo Wiedza Powszechna w Warszawie - wydawca słowników dwujęzycznych i podręczników do nauki języków obcych, słowników i poradników języka polskiego, podręczników do nauki języka polskiego dla cudzoziemców oraz popularnych rozmówek, a także leksykonów i książek popularnonaukowych z różnych dziedzin.

We współczesnych klasyfikacjach wśród bezkręgowców wyróżnia się ponad 30 typów zwierząt, w tym niektóre bardziej spokrewnione z kręgowcami, niż z innymi bezkręgowcami.

Typy i gromady tradycyjnie zaliczane do bezkręgowców:

(Uwaga! Lista nie odzwierciedla filogenezy tej grupy zwierząt. Typ "strunowce" obejmuje również zwierzęta kręgowe.)

Typ: Płaskowce – Placozoa
Typ: Wielokomórkowce pośrednie – Mesozoa

Parzydełkowce (Cnidaria, od gr. knide – pokrzywa) – typ dwuwarstwowych, wodnych, osiadłych lub pływających zwierząt tkankowych o promienistej symetrii ciała (Radiata), charakteryzujących się obecnością knidoblastów, z których powstają komórki parzydełkowe nazywane knidami, stąd naukowa nazwa typu Cnidaria. Tradycyjnie zaliczane były do jamochłonów, a wcześniej do roślin. Żyją samotnie lub tworzą kolonie. Osobniki dorosłe występują w postaci polipa lub meduzy. Osiągają rozmiary od kilku milimetrów do 2 m wysokości lub średnicy. Odżywiają się innymi zwierzętami. Grupa ta obejmuje około 9000 szeroko rozprzestrzenionych gatunków zamieszkujących wyłącznie środowiska wodne, przede wszystkim czyste i dobrze natlenione wody słone. Należą do nich silnie parzące kostkowce, kolonijne stułbiopławy, krążkopławy oraz koralowce, a wśród nich ukwiały i rafotwórcze korale madreporowe. Kilka gatunków jest pasożytami zwierząt wodnych. Zwierzęta te mają niewielkie znaczenie gospodarcze. W faunie Polski (w polskiej strefie Bałtyku) odnotowano 30 gatunków, w tym 26 stułbiopławów.

Eoacanthocephala gromada kolcogłowów obejmuje gatunki mające podłużne kanały w naskórku o niewielkich średnicach, prawie równych kanałom okrężnym. Jądra komórkowe naskórka szczególnie duże, nieliczne przeważnie w liczbie 6. Tułów gładki lub pokryty kolcami, nie występuje pierścieniowanie. Układu wydalniczego brak. Dwa więzadła u samic. Gruczoły cementowe u samców jednolite. Pasożyty ryb, płazów i ssaków.

Gromada: Rombowce – Rhombozoa
Gromada: Prostopływce - Orthonectida

Typ: Jednowarstwowce – Monoblastica
Typ: Gąbki – Spongaria
Gromada: Gąbki wapienne – Calcarea
Gromada: Gąbki krzemionkowo sześcioosiowe – Hexactinellida
Gromada: Gąbki pospolite - Desmospongiae

Typ: Parzydełkowce – Cnidaria
Gromada: Stułbiopławy – Hydrozoa
Gromada: Krążkopławy – Scyphozoa
Gromada: Koralowce – Anthozoa

Typ: Żebropławy – Ctenopfora

Gąbki (Porifera) – typ prymitywnych, beztkankowych zwierząt wyłącznie wodnych (najczęściej morskich), osiadłych, zwykle kolonijnych, o nieregularnym i najczęściej zmiennym kształcie. Gąbki należą do najstarszych organizmów wielokomórkowych – zbliżone do nich formy występowały już 1,8 mld lat temu. W zapisie kopalnym znane są ze skamieniałości prekambryjskich, datowanych na 600 mln lat (gąbki krzemionkowe) oraz kambryjskich (gąbki pospolite i wapienne). Typ obejmuje około 9 tysięcy poznanych dotąd gatunków, z czego tylko 150 żyje w wodach słodkich.

Niesporczaki (Tardigrada) – typ pospolitych, bardzo małych zwierząt bezkręgowych zaliczanych do pierwoustych (Protostomia). Zasiedlają rozmaite siedliska, głównie środowiska wodne lub wilgotne. Znanych jest ponad 1000 gatunków [2] niesporczaków. Długość ich ciała waha się w przedziale 0,05-1,2 mm, kształtu wałeczkowatego, za słabo wyodrębnioną głową i 4 parami, nieczłonowanych tułowiowych odnóży zakończonych pazurkami lub przylgami. Ciało pokryte delikatnym oskórkiem, który na grzbiecie i po bokach ciała ma często zgrubienia w postaci granulacji. Przezroczyste, bezbarwne, a jeśli są zabarwione, wynika to z koloru pokarmu, jaki spożywają. Mięśnie gładkie i poprzecznie prążkowane. Jama ciała mieszana typu miksocel. Mogą wpadać w stan kryptobiozy (anabiozy – życia utajonego). Nazwa naukowa pochodzi od określenia il Tardigrado – "wolno kroczący", nawiązującego do ich sposobu poruszania się[3].

Gromada: Ramieniowe – Tentaculifera
Gromada: Bezramieniowe – Nuda

Typ: Płazińce – Platyhelminthes
Gromada: Wirki – Turbellaria
Gromada:Jednorodce – Monogenea
Gromada: Przywry – Trematoda
Gromada: Tasiemce – Cestoda

Typ: Wstężnice – Nemertea
Gromada: Anopla
Gromada: Enopla

Typ: Szczękogębe – Gnathostomulida
Typ: Wrotki – Rotatoria

Szkarłupnie (Echinodermata, z gr. echinos – jeż + derma – skóra) – typ halobiontycznych, bezkręgowych zwierząt wtóroustych (Deuterostomia) o wtórnej symetrii pięciopromiennej. Charakteryzują się wapiennym szkieletem wewnętrznym oraz obecnością unikalnego wśród zwierząt układu ambulakralnego pełniącego funkcję lokomocyjną, dotykową, a częściowo wydalniczą i oddechową. Najstarsze skamieniałości szkarłupni znane są z osadów dolnego kambru. Większość z nich prowadzi osiadły tryb życia, choć niektóre są biernie przenoszone przez wodę. Nie występują wśród nich formy pasożytnicze.

Niezmogowce, priapuloidy, priapulidy (Priapulida), gruboryjkowe – typ morskich zwierząt bezkręgowych o symetrii promienistej, ciele cylindrycznym, z grubym ryjkiem służącym do zagrzebywania się w podłożu. Są to średniej wielkości brunatne robaki, żyjące w strefie przybrzeżnej mórz i oceanów całego świata, przy czym gatunki tropikalne są mniejsze od tych, które żyją w wodach zimnych. Przeciętnie mają 3–10 cm, ale największy (Halicryptus higginsi) mierzy do 39 cm. W Morzu Bałtyckim występują dwa gatunki: priapulus (Priapulus caudatus) i halikryptus (Halicryptus spinulosus). W zapisie kopalnym priapulidy są bogato reprezentowane w morzach kambru.

Gromada: Monogononta
Gromada: Digononta
Gromada: Seisonida
Gromada: Sphaeroida (Incertae sedis)

Typ: Brzuchorzęski – Gastrotricha
Typ: Ryjkogłowy – Kinorhyncha
Typ: Kolczugowce – Loricifera
Typ: Nicienie – Nematoda
Gromada: Adenophorea
Gromada: Secernentea

Typ: Nitnikowce – Nematomorpha
Typ: Kolcogłowy – Acanthocephala
Gromada: Palaeacanthocephala
Gromada: Archiacanthocephala
Gromada: Eoacanthocephala

Typ: Kielichowate – Kamptozoa
Typ: Pierścienice – Annelida

Kręgowce (Vertebrata, od łac. vertebra – kręg) – najliczniejszy podtyp strunowców (Chordata), mocno zróżnicowany morfologicznie; obejmujący kręgouste, ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki. Dotychczas opisano około 58000 gatunków kręgowców[2], co stanowi około 5% opisanych gatunków zwierząt. Wielkość współcześnie żyjących kręgowców waha się od 7.9 mm u gatunku karpia - Paedocypris progenetica [3] do płetwala błękitnego [4], którego długość dochodzi do 33.9 m[5].

Brzuchorzęski (Gastrotricha) – typ mikroskopijnych wodnych zwierząt bezkręgowych, dawniej klasyfikowanych jako gromada typu obleńce, liczący ok. 690 gatunków. Brzuchorzęski osiągają rozmiar od 0,05 – 3,6 mm długości.

Gromada: Wieloszczety – Polychaeta
Gromada: Skąposzczety – Oligochaeta
Gromada: Pijawki - Hirudina

Typ: Niezmogowce – Paripulida
Typ: Sikwiaki – Sipunculida
Gromada: Phascolosomida
Gromada: Sipuncula

Typ: Szczetnice – Echiurida
Typ: Stawonogi – Arthopoda
Podtyp: Trylobitokształtne (wymarłe) – Trilobitomorpha
Gromada: Trylobity – Trilobita
Gromada: Trylobitopodobne – Trilobitoidea
Podtyp: Skorupiaki – Crustacea
Gromada: Podkowiastogłowe – Cephalocardia
Gromada: Skrzelonogi – Branchiopoda
Gromada: Łopatonogi – Remipedia
Gromada: Wąsoraczki – Mystacocarida
Gromada: Splewki – Branchiura
Gromada: Widłonogi – Copepoda
Gromada: Tantulocardia
Gromada: Wąsonogi – Cirripedia
Gromada: Małżoraczki – Ostracoda
Gromada: Pancerzownice – Malacosstraca
Podtyp: Szczękoczułkowce – Chelicerata
Gromada: Staroraki – Merostomata
Gromada: Pajęczaki – Arachnida
Gromada: Kikutnice – Pantopoda
Podtyp: Tchawkowce – Tracheata
Gromada: Wije – Myriapoda
Gromada: Owady- Insecta

Typ: Pazurnice – Onychophora
Typ: Wrzęchy – Pentastomida
Typ: Niesporczaki – Tardigrada
Typ: Mięczaki – Molusca

Stułbiopławy (Hydrozoa) – gromada parzydełkowców (Cnidaria), obejmująca około 3500 gatunków, w większości morskich, charakteryzujących się stadium drobnej meduzy z welum wzdłuż krawędzi, wicią komórki parzydełkowej zamienioną w knidocyl oraz występowaniem przemiany pokoleń (metageneza). Do nielicznych gatunków słodkowodnych należą pospolite stułbie z rodzaju Hydra. W rozwoju stułbiopławów występują dwie postacie dorosłe (polip i meduza) lub jedna z nich. Polipa, zwanego hydropolipem, charakteryzuje jednolita jama chłonąco-trawiąca bez przegród (septum). U meduzy, zwanej hydromeduzą, występuje żagielek, a gonady powstają pod ektodermą. Najstarsze stułbiopławy znane są z najwyższego prekambru.

Graptolity (†Graptolithina, z gr. graptos - pisany + lithos - kamień) – wymarła gromada zwierząt zaliczanych do półstrunowców. Żyły w okresie od kambru do wczesnego karbonu. Szkielet tych zwierząt zbudowany był z substancji białkowej ułożonej w półpierścieniowate pasemka tzw. fuzellusy. Tworzyły kolonie zwane rabdozomem, pojedyncze osobniki w rabdozomie osłonięte były zewnętrznym szkieletem chitynowym w kształcie rurek zwanych tekami. Pierwsza teka kolonii, tzw. sikula, mieściła osobnika, który powstawał na drodze płciowej. Kolejne osobniki kolonii rozwijały się przez pączkowanie. Teki poszczególnych osobników układały się w gałązki, tworząc kolonie o różnych kształtach - proste lub powyginane czy spiralne wstęgi, kolonie siateczkowate, liściaste lub drzewkowate. Dwa główne rzędy graptolitów to dendroidy i graptolity właściwe. Dendroidy tworzyły wielogałązkowe, przypominające koronę drzew (stąd nazwa) kolonie osiadłe (bentos nieruchomy) i występowały od kambru po wczesny karbon. Ich znaczenie jako skamieniałości przewodnich jest znikome z wyjątkiem dolnego ordowiku, dla którego są główną grupą przewodnią (obok konodontów. Graptolity właściwe występowały od ordowiku do wczesnego dewonu, miały kolonie utworzone przez niewielką ilość gałązek, przy czym w czasie ewolucji widać tendencję do ich redukcji (od 32 we wczesnym ordowiku do 1 w sylurze i dewonie). U zwierząt tych nie obserwuje się stoloteki i biteki. Były organizmami planktonicznymi, zasiedlającymi górne partie otwartych mórz i oceanów i są główną skamieniałością przewodnią przez cały okres swego istnienia. Jednocześnie ich masowe nagromadzenia sugerują warunki głębokowodne dla osadów, w których występują.

Gromada: Jednopłytkowce – Monoplacophora
Gromada: Wielopłytkowce – Polyplacophora
Gromada: Tarczkonogi – Caudofoveata
Gromada: Bezpłytkowce – Aplacophora
Gromada: Brzuchonogi – Gastropoda
Gromada: Małże – Bivalvia
Gromada: Łódkonogi – Scaphopoda
Gromada: Głowonogi - Cephalopoda

Typ: Kryzelnice – Phoronida
Typ: Mszywioły – Bryozoa

Stawonogi (Arthropoda, z gr. arthron – staw + podus – noga) – najliczniejszy w gatunki typ zwierząt na Ziemi. Dotychczas opisano ponad milion gatunków. Według danych IUCN opisano 950 000 gatunków owadów i 40 000 skorupiaków. Liczby w pozostałych grupach stawonogów wahają się – w zależności od źródła – od kilkunastu tysięcy (np. wije) do ponad 60 tysięcy gatunków pajęczaków, a z każdym rokiem przybywa ich coraz więcej.

Wrotki (Rotifera) – typ małych, przezroczystych zwierząt bezkręgowych z charakterystycznym wieńcem rzęsek. Zwierzęta te zamieszkują przede wszystkim wody słodkie, ale znane są też formy słonowodne i lądowe, żyjące na wilgotnych mchach i w glebie. W Polsce występują przedstawiciele trzech rodzin: Trochosphaeridae, Birgeidae i Clariaidae.

Gromada: Podkówczaki – Phylactolaemata
Gromada: Szczupnice – Stenolaemata
Gromada: Kręźelnice - Gymnolaemata

Typ: Ramienionogi – Brachiopoda
Gromada: Bezzawiasowce – Inarticulata
Gromada: Zawiasowce - Articulata

Typ: Szkarłupnie – Echinoderma
Gromada: Liliowce – Crinoidea
Gromada: Rozgwiazdy – Asteroidea
Gromada: Wężowidła – Ophiuroidea
Gromada: Kołonice – Concentricycloida
Gromada: Jeżowce – Echinoidea
Gromada: Strzykwy - Holothuroidea

Typ: Szczecioszczękie – Chaetoghatha
Typ: Rurkoczułkowce – Pogonophora

Skorupiaki (Crustacea) – podtyp stawonogów, w większości wodnych. Wiele gatunków wchodzi w skład planktonu. Znanych jest ponad 50 tysięcy gatunków.

Ramienionogi (Brachiopoda, z gr. brachion – ramię + pous – noga) – typ drobnych morskich bezkręgowców, podobnych z wyglądu do małży. W zapisie kopalnym znane są z wczesnego kambru.

Gromada: Drożnorurkowe – Perviata
Gromada: Niedrożnorurkowce - Obturata

Typ: Przedstrunowce – Protochordata
Gromada: Jelitodyszne – Enteropneusta
Gromada: Pióroskrzelne – Pterobranchia
Gromada: Graptolity (wymarłe) - Graptolitoida

Typ: Strunowce – Chordata (z wyłączeniem kręgowców – Vertebrata)
Podtyp:Osłonice – Tunicata
Gromada: Ogonice – Appendicularia
Gromada: Żachwy – Ascidiacea
Gromada:Łapce – Sorberacea
Gromada: Sprzągle – Thaliacea
Podtyp: Bezczaszkowce – Acrania

Przypisy

Mały słownik zoologiczny. Bezkręgowce. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1984. ISBN 83-214-0428-6.
Czesław Jura: Bezkręgowce : podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14595-8.
Adam Urbanek: Jedno istnieje tylko zwierzę...: myśli przewodnie biologii porównawczej. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN [Polskiej Akademii Nauk], 2007. ISBN 978-83-88147-08-1.
Opracowane na podstawie podręcznika: Czesław Jura: Bezkręgowce : podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004. ISBN 83-01-14154-9.

Literatura przedmiotu

Czesław Jura: Bezkręgowce : podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004. ISBN 83-01-14154-9.

Czesław Jura: Bezkręgowce : podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14595-8.

Janet Moore: Wprowadzenie do zoologii bezkręgowców. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2011. ISBN 978-83-235-0503-7.

Zoologia : bezkręgowce. T. 1. Red. nauk. Czesław Błaszak. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009. ISBN 978-83-01-16108-8.

Zoologia : Stawonogi. Szczękoczułkopodobne, skorupiaki. T. 2, cz. 1.. Red. nauk. Czesław Błaszak. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011. ISBN 978-83-01-16568-0.