Bezpopowcy - jedna z grup wyznawców starej wiary, nazwana tak z powodu nieposiadania w swej kościelnej strukturze hierarchii kościelnej, wskutek przekonania, jakoby duchowni wyświęcani za rządów patriarchy Nikona i po przeprowadzonych przez niego reformach posiadają nieważne święcenia kapłańskie i są sługami Antychrysta.

Geneza

W momencie, kiedy kapłani donikoniańskiej sukcesji zaczęli wymierać, doszło do pryncypialnego rozdziału całej grupy staroobrzędowców na dwa tzw. tołki (grupy). Ci, którzy woleli pozostać całkowicie pozbawieni hierarchii kościelnej, niż przyjąć do swej grupy nowo wyświęcanych kapłanów, otrzymali nazwę bezpopowców.

Po tym wydarzeniu u bezpopowców jeszcze przez długi czas krążył mit, mówiący jakoby gdzieś na świecie (daleko w niedostępnych miejscach, nieprzebytych lasach lub niezdobytych górach, albo w pustyniach dalekiego Wschodu) skryli się prawdziwi kapłani wyświęcani do momentu wprowadzenia reform przez patriarchę Nikona, którzy to uciekli w niedostępne dla zwykłych ludzi miejsca, aby uniknąć gorszących nowinek jak również samego Antychrysta, który to miał pojawić się na Ziemi wraz ze wprowadzeniem reform. Wielu staroobrzędowców miało nadzieje, że nadejdzie czas, kiedy owi kapłani opuszczą swoje kryjówki i znów powrócą, aby paść stado Chrystusowe.

Chęć odzyskania przez bezpopowców duchownej hierarchii była tak ogromna, że nawet sami protoplaści bezpopowstwa, bracia Denisowowie, prowadzili pisemne dysputy z przedstawicielami popowców, mieszkającymi w Wiatce, i wyrażali chęć przyjęcia do swej wspólnoty arcypasterza mogącego pochodzić nawet z oficjalnej rosyjskiej cerkwi (tej zreformowanej), pod warunkiem że zgodzi się zachować stare obrzędy i zwyczaje. W rzeczywistości jednak wszelkie nadzieje na szybkie przywrócenie hierarchii doprowadziły bezpopowców do wielkiego rozczarowania. W taki właśnie sposób cała bezpopowska wspólnota zmuszona była do budowania swojego religijnego i bytowego życia pod nieobecność kapłanów. Pod wpływem strasznych prześladowań bezpopowcy doszli do wniosku, że nastały czasy ostateczne, ponieważ zarówno i Kościół i świat znajdują się pod rządami Antychrysta.

Ośrodek nad Wygiem

Aż do połowy XVII wieku bezpopowcy uważali nieobecność kapłaństwa za czasową próbę daną od samego Boga. Za założyciela bezpopowców uważa się biskupa Pawła Kołomieńskiego, który został zesłany do Pomorza nad Wygiem, tam też szerzył swoja naukę, którą następnie rozpowszechniali igumen Dosifiej, diakon Ignatij Sołowiecki i mnich Korneliusz. W 1687 roku Ignatij Sołowiecki, chcąc uniknąć represji, spalił się wraz ze swymi zwolennikami, w dwa lata później to samo uczynił mnich Korneliusz. W 1692 roku do grupy pomorskiej dołączył przedstawiciel możnej rodziny książęcej - Andrzej Denisow (1674 – 1730), który zaprzyjaźnił się z Danilem Wikulinem (uczniem Dosifieja i Ignatija), a następnie z jego pomocą zorganizował w 1695 roku w lasach Pomorza pierwsza gminę bezpopowców (danilowcy, pomorcy), tzw. pustelnię wygowską. Wyłonione z tej pustelni klasztory (męski i żeński) przyczyniły się w dużej mierze do zagospodarowania obszarów Pomorza, zakonnicy zajmowali się nadto łowiectwem, rybołówstwem oraz utrzymywali ożywione kontakty handlowe z Moskwą i Petersburgiem.

Do rozwoju ruchu bezpopowców przyczyniła się także działalność pisarska mnichów pustelni wygowskiej, którzy pozostawili m. in. liczne rękopisy ksiąg liturgicznych, wyróżniające się charakterystycznym tzw. pomorskim pismem. Nadto Denisow opracował w 1772 roku część dzieła „Pomorskije otwiety” (Pomorskie odpowiedzi), zawierającą oficjalną doktrynę bezpopowców. Jego brat Siemion (1682 – 1744) jest autorem żywota obrońców starej wiary, a Iwan Filippow (1655 – 1744) – historii klasztorów nad Wygiem. Podniesieniu oświaty sprzyjały szkoły, kształcące kierowników gmin bezpopowskich, malarzy ikon, śpiewaków i misjonarzy. Dzięki powadze pustelni ośrodek ten zwany później sogłasiem (ros. согласие) pomorskim zajmował czołową pozycje wśród bezpopowców. Owo sogłasie odznaczało się wielkim ascetycznym rygoryzmem, unikało wszelkich kontaktów z oficjalnym prawosławiem i głosiło, że świat dostał się we władzę Antychrysta. Spodziewając się rychłego końca świata pomorcy zalecali powszechny celibat i potępiali małżeństwo, w praktyce jednak tolerowali małżeństwa zawarte w cerkwiach prawosławnych, a nawet seksualne współżycie nie usankcjonowane żadną ceremonią religijną.

Dzięki kompromisowej postawie wobec władz cywilnych uniknęli prześladowań. Likwidacji ulegli dopiero w 1855 roku. Część ich obiektów sakralnych zburzono zaś inne zamieniono na prawosławne.

czytaj dalej: [2], [3]