Biała Krakowska - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 49°49′24″N 19°03′03″E / 49.82333, 19.05083

Ratusz

Kościół Opatrzności Bożej

Kościół ewangelicki pw. Lutra

Pomnik Konfederatów Barskich

Biała Krakowska (niem. Biala, czes. Bělá) – historyczna dzielnica Bielska-Białej, wschodnia część śródmieścia tego miasta, położona u zbiegu rzek Niwki i Białej.

Powstała w II poł. XVI wieku jako przysiółek Lipnika. W 1613 r. stała się osobną gminą wiejską. 9 stycznia 1723 r. miejscowość uzyskała prawa miejskie. W latach 1769–1771 była siedzibą Generalności konfederacji barskiej. W 1772 r. włączona została w skład Galicji. Od początku XIX wieku datuje się szybki rozwój przemysłu (jedno z ważniejszych miast Bielskiego Okręgu Przemysłowego), a co za tym idzie całego miasta. Jednocześnie zaczęła tworzyć de facto jeden organizm z położonym po drugiej stronie rzeki Białej Bielskiem. W 1925 r. w granice Białej, której nazwę zmieniono na Biała Krakowska włączono gminę Lipnik. W latach 1939–1945 była dzielnicą Bielską o nazwie Bielitz-Ost. 1 stycznia 1951 r. została połączona z Bielskiem w jedno miasto o nazwie Bielsko-Biała. Do najważniejszych wydarzeń z powojennej historii należy powstanie osiedli mieszkaniowych: Grunwaldzkiego i Śródmiejskiego.

Kalwaria Zebrzydowska – miasto w południowej Polsce, w województwie małopolskim, w powiecie wadowickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kalwaria Zebrzydowska, założone w pierwszej poł. XVII w. przez wojewodę krakowskiego Mikołaja Zebrzydowskiego. W latach 1975-1998 miasto należało do województwa bielskiego.
Jezuici (pełna nazwa: Towarzystwo Jezusowe ) – męski papieski . Towarzystwo Jezusowe zostało założone w głównej mierze do walki z reformacją, by bronić i rozszerzać wiarę oraz naukę Kościoła rzymskokatolickiego, przede wszystkim przez publiczne nauczanie, .

Zgodnie z podziałem administracyjnym miasta przyjętym w 2002 r. wchodzi w skład trzech jednostek pomocniczych gminy: Biała Śródmieście, Biała Wschód oraz Osiedle Grunwaldzkie.

Biała Krakowska jest, obok Starego Miasta, Dolnego Przedmieścia, Górnego Przedmieścia i Żywieckiego Przedmieścia, jedną z historycznych części bielskiego śródmieścia. Wraz z wymienionymi dzielnicami stanowi centrum administracyjno-handlowe miasta.

Położenie

ul. 11 Listopada

Biała Krakowska leży w samym centrum Bielska-Białej, na obszarze śródmieścia d. miasta o tej samej nazwie.

Królestwo Galicji i Lodomerii wraz z Wielkim Księstwem Krakowskim i Księstwem Oświęcimia i Zatoru ((niem.) Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Großherzogtum Krakau und den Herzogtümern Auschwitz und Zator; (ukr.) Королівство Галичини і Лодомерії) - państwo (w praktyce prowincja i kraj koronny) na terytorium Galicji, w latach 1772-1918 wchodzące w skład Monarchii Habsburgów, Cesarstwa Austriackiego i Austro-Węgier. Kraina historyczna na wschodzie Europy Środkowej obecnie podzielona pomiędzy Polskę i Ukrainę. Nazwę Galicja często uogólnia się z obwodem lwowskim, iwanofrankowskim oraz tarnopolskim na zachodzie Ukrainy.
Ulica – droga wytyczona i zbudowana na obszarze zurbanizowanym (głównie w mieście, ale także w osadzie oraz czasem na wsi), której współcześnie zazwyczaj nadaje się oficjalnie urzędową nazwę własną.

Od 2002 r. administracyjnie dzieli się na osiedla: Grunwaldzkie, Biała Śródmieście, Biała Wschód, natomiast "Biała Krakowska" to oficjalna nazwa Osiedla "na Kopcu Lipnickim".

Początkowo miasto rozciągało się wzdłuż potoku Niwka i odchodzących od niej w kierunku północnym dróg, jednak już w końcu XVIII wieku (wraz z budową tzw. traktu cesarskiego) układ urbanistyczny upodobnił się do współczesnego. W okresie międzywojennym Biała rozrosła się w kierunku południowym (wzdłuż ul. Żywieckiej). Od końca XIX wieku obszar między centrum a dworcem kolejowym zaczął być zajmowany przez tereny przemysłowe.

Kościół Opatrzności Bożej w Bielsku-Białej – zabytkowy kościół katolicki w Bielsku-Białej, znajdujący się w dzielnicy Biała Krakowska, przy pl. Opatrzności Bożej. Jest kościołem parafialnym (parafia Opatrzności Bożej) i należy do diecezji bielsko-żywieckiej (Dekanat Bielsko-Biała I – Centrum). Powstał w stylu późnobarokowym w latach 1760–1769 i był w XIX w. dwukrotnie przebudowywany.
Hotel "Pod Orłem" – neobarokowo–klasycystyczny czteropiętrowy gmach pełniący funkcję biurowca i pasażu handlowego, położony przy Placu Wolności (wg numeracji przy ul. 11 Listopada) w Bielsku-Białej, w dzielnicy Biała Krakowska.

Dziś Biała graniczy z:

Dolnym Przedmieściem

Żywieckim Przedmieściem

Granice Białej Krakowskiej wyznaczają:

od północy – linia kolejowa Bielsko-Biała – Kalwaria Zebrzydowska

od zachodu – rzeka Biała

od południa – ul. Leszczyńska, ul. Poniatowskiego

od wschodu – ul. Żywiecka, ul. Tuwima, ul. Lelewela, ul. Akademii Umiejętności, ul. Lipnicka, ul. Lwowska

Kalendarium historii miasta (do 1951 r.)

Zobacz więcej w artykule Historia Bielska-Białej, w sekcji Biała.

Herb Białej Krakowskiej

1560 – sołtys Lipnika, Walenty Krzyszko, zakłada trzy nowe wsie: Białą, Straconkę i Międzybrodzie;

1564 – pierwsza wzmianka o Białej jako osadzie tkaczy położonej na tzw. Kamieńcu u zbiegu rzek Niwki i Białej;

1613 – wyodrębnienie z Lipnika gminy wiejskiej Biała

1645 – w Białej przed Szwedami chroni się szlachta cieszyńska;

1667 – powstaje (wspólny z Lipnikiem) cech tkaczy;

1669 – Michał Korybut Wiśniowiecki rozstrzyga na korzyść Białej spór ze starostami lipnickimi o wymiar podatków

1701 – powstaje apteka "Pod Białym Orłem", jedna z najstarszych, funkcjonujących obecnie aptek Małopolski;

1708 – pierwsze misje jezuickie w Białej

1710 – August II Mocny ustanawia w Białej komorę celną;

9 stycznia 1723 – na prośbę starosty Jakuba Rybińskiego król August II Mocny przyznał Białej prawa miejskie;

1730, 1757 – protestanci otrzymują liczne przywileje;

1757 – Biała otrzymuje od Augusta III tzw. "wielki przywilej miejski", na podstawie którego zostały założone cechy rzemieślnicze;

1760 – wcielenie zamieszkanej przez Żydów jurydyki do miasta przez Alojzego Fryderyka von Brühla;

1765 – weszło w życie prawo "de non tolerandis Judaeis", w wyniku którego całkowicie wygnano Żydów z Białej i całego starostwa lipnickiego;

1766 – powstają pierwsze manufaktury;

31 października 1769 – w bialskim ratuszu odbył się zjazd marszałków i konsyliarzy, na którym podpisano akt utworzenia Generalnej Rady Stanów Skonfederowanych (tzw. "Generalności"), czyli naczelnej władzy konfederatów barskich;

1769-1770 i 1771 – Biała siedzibą Generalności konfederatów barskich;

1771 – Mikołaj Walewski broni miasto przed atakiem rosyjskim

kwiecień 1772 – Biała zostaje zdobyta i obrabowana przez Moskali;

1772 – Biała zostaje włączona w skład Galicji, nowej prowincji Austrii;

1772-1785 – budowa "traktu cesarskiego" łączącego Wiedeń ze Lwowem; jego pozostałością jest dzisiejsza ul. 11 Listopada;

1782 – po ogłoszeniu patentu tolerancyjnego przez cesarza Józef II utworzono w Białej parafię ewangelicką;

1784 – zniesienie granicy celnej na rzece Białej;

1789 – Biała wolnym miastem cesarskim z ustanowionym magistratem;

1799 – pełne rozdzielenie i rozgraniczenie Białej od dominium lipnickiego;

1810 – pierwsza fabryka w Białej (Joachim Adler);

XIX i pierwsza połowa XX w. – Biała wraz z sąsiednim Bielskiem centrum jednego z największych ośrodków przemysłowych Austrii, później Polski; powstają nowe fabryki, kamienice, wille fabrykantów i gmachy użyteczności publicznej;

1820 – budowa tzw. "drugiej szosy cesarskiej" (Biała – Żywiec – Nowy Sącz)

1820-1850 – Biała wraz z obszarem d. księstwa oświęcimskiego została wyłączona z Galicji i stała się częścią Związku Niemieckiego;

1848 – po zniesieniu prawa "de non tolerandis Judeis" w Białej na powrót zaczyna osiedlać się ludność żydowska;

1849 – w Białej została założona Szkoła Realna, przeniesiona w 1874 r. do Bielska;

Willa Rosta

1850 – Biała siedzibą powiatu (od 1867 r. starostwa);

1869 – wprowadzenie w Galicji autonomii i polskiego języka urzędowego; początek polsko-niemieckiego konfliktu narodowościowego;

1870 – utworzono żydowską gminę wyznaniową "Lipnik-Biała"

1871 – Bielsko wraz z Białą organizuje wielką wystawę przemysłową;

1872 i 1916 – bialscy Niemcy piszą petycję do Wiednia w sprawie przyłączenia Białej do Śląska Austriackiego;

1873 – powstaje "Czytelnia Polska";

1888 – przeprowadzono przez Białą linię kolejową Bielsko – Kalwaria;

1889-1910 – niemiecka rada miejska podjęła decyzję o zniemczeniu nazw wszystkich ulic, wprowadzeniu niemieckiego języka urzędowego i rozbudowie niemieckiego szkolnictwa;

23 kwietnia 1890 – od salw żandarmerii padło w Białej 11 uczestników demonstracji robotniczej, która przerodziła się w zamieszki antysemickie;

1-4 maja 1890 – strajk powszechny robotników poprowadzony przez socjalistów; pierwsze tak duże wystąpienie robotnicze w Galicji;

1898 – powstaje polska szkoła ludowa;

1900 – ks. Stanisław Stojałowski tworzy w Białej oddział "Sokoła"

1908 – powstaje polskie gimnazjum;

1914-1915 – w związku z rosyjską ofensywą ewakuowano do Białej ze Lwowa wiele centralnych instytucji galicyjskich;

luty 1918 – strajk generalny związany z antypolskimi decyzjami traktatu brzeskiego;

Kamienica Pod Żabami

1 listopada 1918 – armia polska zajmuje miasto;

13 listopada 1918 – bialski magistrat oficjalnie podporządkowuje się władzy polskiej;

3 grudnia 1920 – Biała wraz z powiatem weszła w skład województwa krakowskiego;

1925 – włączenie do Białej gminy Lipnik;

1926 – Biała zmienia nazwę na "Biała Krakowska";

1927 – uruchomienie komunikacji autobusowej;

1927-1939 – budowa dzielnicy willowej wzdłuż ul. Żywieckiej;

8 września 1939 – Biała Krakowska znalazła się w granicach III Rzesza (Prowincja Śląsk)

26 września 1939 – Białą Krakowską włączono w skład Bielska jako dzielnicę "Bielitz-Ost" (Bielsko Wschodnie);

8-10 lutego 1945 – Bielsko Wschodnie zostaje "wyzwolone" przez dwie radzieckie armie: 1 Armię Gwardii pod dowództwem gen. A. Greczki i 38 Armię pod dowództwem gen. K. Moskalenko;

13 lutego 1945 – do Bielska Wschodniego dociera ekipa polityczno-administracyjna z Krakowa;

12 czerwca 1945 – miasta Bielsko i Białą Krakowską ponownie rozdzielono;

1945-1948 – działalność Narodowych Sił Zbrojnych w Bielsku, Białej i okolicach;

1946 – upaństwowienie, uprzednio rozkradzionych przez Sowietów, zakładów przemysłowych w Białej Krakowskiej;

27 lipca 1946 – początek wielkiej akcji wysiedlania ludności niemieckiej i żydowskiej;

1 stycznia 1951 – połączenie Bielska i Białej w jedno miasto "Bielsko-Biała";

Cmentarz Żołnierzy Radzieckich w Bielsku-Białej – cmentarz wojskowy w Bielsku-Białej położony przy ul. Lwowskiej, na którym pochowani są żołnierze radzieccy polegli w walkach o Bielsko i Białą w 1945 r.
Armia Czerwona wkroczyła do Bielska 10 lutego 1945 r., po walkach z wojskami niemieckim w Hałcnowie i na wschodnich peryferiach miasta (Lipnik). Na wiosnę tego roku na terenie miasta (z którego prawobrzeżnej części 12 czerwca ponownie wydzielono miasto Biała Krakowska) i jego najbliższych okolic rozpoczęło swoją działalność podziemie antykomunistyczne.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)