Białoruś

Suplement

Łotwa

Łotwa (łot. Latvija, Republika Łotewska – Latvijas Republika) – państwo w Europie Północnej powstałe w 1918 roku. Jedno z państw nadbałtyckich. Członek Unii Europejskiej i NATO. Od strony lądowej graniczy z Litwą (453 km), Białorusią (141 km), Rosją (217 km) i Estonią (339 km). Łączna długość granic lądowych wynosi 1150 km, ponadto Łotwa posiada 531 km wybrzeża Morza Bałtyckiego. Łotwa jest członkiem Unii Europejskiej od 1 maja 2004 i NATO od 29 marca 2004, poza tym należy do ONZ, OBWE, Rady Europy oraz Rady Bałtyckiej i Rady Państw Morza Bałtyckiego.

Żydzi

 Stany Zjednoczone:
5 300 000^[1]
 Francja:
490 000^[1]
 Kanada:
375 000^[1]
 Wielka Brytania:
295 000^[1]
 Rosja:
215 000^[1]
 Argentyna:
183 000^[1], 800 000^[2]

Żyto

Żyto (Secale L.) – rodzaj roślin jednorocznych, dwuletnich lub wieloletnich z rodziny wiechlinowatych. Pochodzi z Azji. Liczy ok. 10 gatunków^[1], z których najważniejszym jest uprawiane żyto zwyczajne. Gatunkiem typowym jest Secale cereale L.^[2]:

1 września

1 września jest 244. (w latach przestępnych 245.) dniem w kalendarzu gregoriańskim. Do końca roku pozostaje 121 dni. 1 września był także pierwszym dniem roku wg kalendarza bizantyjskiego.

Agresja ZSRR na Polskę 1939

Kampania wrześniowa • Bitwa o Atlantyk • Dziwna wojna • Wojna zimowa • Kampania norweska 1940 • Kampania francuska 1940 • Bitwa o Anglię • Front wschodni • Front zachodni • Wojna na Pacyfiku • Kampania śródziemnomorska • Operacja Overlord

Alaksandr Łukaszenka

Alaksandr Ryhorawicz Łukaszenka (błr. Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка, ros. Александр Григорьевич Лукашенко, Aleksandr Grigorjewicz Łukaszenko; ur. 30 sierpnia 1954 w miasteczku Kopyś) – białoruski polityk, Prezydent Białorusi od 1994.

Albania

Albania (Shqipëria, Republika Albanii – Republika e Shqipërise) – państwo w południowo-wschodniej Europie na Bałkanach, nad Morzem Adriatyckim. Graniczy z Grecją (282 km), Macedonią (151 km) oraz Kosowem (114 km) i Czarnogórą (173 km). Albania na zachodzie graniczy z morzem Adriatyckim i z morzem Jońskim na południowym zachodzie. Od Włoch oddziela ją cieśnina Otranto o szerokości ok. 72 km. Łączna długość granic lądowych wynosi 720 km, natomiast wybrzeża morskiego – 362 km.

Andora

Andora, Księstwo Andory (katal. Principat d'Andorra [prinsiˈpat dənˈdorə], hiszp. Principado de Andorra, franc. Principauté d'Andorre), nazwa historyczna (tradycyjna): Doliny Andory (katal. Les Valls d'Andorra)^[2] – małe państwo w południowo-zachodniej Europie, bez dostępu do morza. Leży w Pirenejach granicząc od północy z Francją, a od południa z Hiszpanią.

Armenia

Armenia, Republika Armenii (Հայաստան - Hajastạn, Հայաստանի Հանրապետություն - Hajastani Hanrapetutjun) – państwo w Azji na Zakaukaziu. Armenia graniczy od północy z Gruzją, od południa z Iranem i z azerską eksklawą Nachiczewan, od wschodu z Azerbejdżanem, od zachodu z Turcją. Niepodległość uzyskała w 1991 r. w związku z rozpadem ZSRR. Armenia nie ma dostępu do morza. Stolicą Armenii jest obecnie Erywań, który jest też największym miastem w kraju. Od 1991 roku Armenia należy do Wspólnoty Niepodległych Państw.

Autorytaryzm (system sprawowania władzy)

Autorytaryzm – system rządów bezpartyjnych, opartych na autorytecie charyzmatycznego przywódcy, a często także na armii. Szczególnie rozpowszechniony w Europie w pierwszej połowie XX wieku, powstawał najczęściej wskutek nieefektywnego funkcjonowania systemów demokratycznych. W przeciwieństwie do systemów totalitarnych, nie opiera się na uniwersalnej ideologii, ani na masowym terrorze, a ogranicza się do represjonowania tych, którzy otwarcie go krytykują i dążą do jego obalenia.

Bangladesz

Bangladesz, Ludowa Republika Bangladeszu (beng. গনপ্রজাতন্ত্রী বাংলােদশ) – państwo w Azji Południowej, położone nad Zatoką Bengalską i graniczące z Indiami i Birmą. Jedno z najgęściej zaludnionych i zarazem najbiedniejszych państw świata. Stolicą Bangladeszu jest Dhaka (dawna Dakka) z 10,5 mln mieszkańców.

Basowiszcza

Basowiszcza (biał. Басо́вішча, Basovišča) – Festiwal Muzyki Młodej Białorusi organizowany przez Białoruskie Zrzeszenie Studentów, odbywający się co roku od 1989 na leśnej polanie Boryk w pobliżu miejscowości Gródek koło Białegostoku.

Belgia

Belgia, Królestwo Belgii (Koninkrijk België, Royaume de Belgique, Königreich Belgien) – państwo federacyjne w zachodniej Europie w południowych Niderlandach. Belgia jest członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), ONZ oraz NATO.

Bezrobocie

Bezrobocie jest zjawiskiem społecznym polegającym na tym, że część ludzi zdolnych do pracy i deklarujących chęć jej podjęcia nie znajduje faktycznego zatrudnienia z różnych powodów.

Białorusini

Białorusini (Беларусы) – naród zamieszkujący w Europie Środkowej i Wschodniej, głównie na terenach dzisiejszej Republiki Białorusi, a także sąsiednich państw: Polski, Litwy, Rosji i Ukrainy. Grupy emigrantów zamieszkują również w USA i Kanadzie.

Białoruska Armia Narodowa

Białoruska Armia Narodowa (BAN) – białoruskie oddziały wojskowe biorące udział w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 pod dowództwem gen. Stanisława Bułak-Bałachowicza.

Białoruska Republika Ludowa

Białoruska Republika Ludowa (biał. Беларуская Народная Рэспубліка, Biełaruskaja Narodnaja Respublika) – pierwsze w historii niepodległe państwo białoruskie proklamowane w 1918 roku.

Białoruska Rewolucyjna Hramada

Biełaruskaja Rewalucyjnaja Hramada (Białoruska Partia Rewolucyjna) (biał. Беларуская Рэвалюцыйная Грамада) – białoruska partia polityczna założona w 1902 przez Ivana i Antona Łuckievičów. Hramanda sprzeciwiała się dominacji sowietów w światowym ruchu komunistycznym. W 1920 zlikwidowana przez bolszewików. Na uchodźstwie w Wiedniu działała do 1938 roku.

Białoruski Ruch Oporu "Żubr"

Białoruski Ruch Oporu "Żubr", biał. Беларускі Рух Супраціву "ЗУБР" – działająca w latach 2001-2006, obywatelska, młodzieżowa organizacja na Białorusi, popierana przez USA i kraje zachodnie, opozycyjna wobec autorytarnego prezydenta Aleksandra Łukaszenki. "Żubr" czerpał inspirację z jugosłowiańskiego ruchu studenckiego Otpor!, który wywierał nacisk na rząd w Belgradzie doprowadzając do obalenia Slobodana Miloševicia w 2000 roku, oraz prac Gene Sharp oraz z prac Gene Sharp na temat działania bez przemocy.

BiełAZ

BiełAZ (Biełarusskij Awtomobilnyj Zawod) – białoruski producent pojazdów rolniczych i budowlanych. Fabryka została Założona w 1948 roku. Dotąd wyprodukowała ponad 120 tysięcy pojazdów przeznaczonych do służby w różnych krajach świata.

Biełaruś

Biełaruś (biał. Беларусь) – miesięcznik wydawany od 2005 w językach białoruskim, polskim, niemieckim, francuskim, angielskim i hiszpańskim, mający na celu szerzenie wiedzy na temat Białorusi, wydawany przez Ministerstwo Informacji Republiki Białoruś.

Bośnia i Hercegowina

Bośnia i Hercegowina (BiH, bośniacki i chorwacki: Bosna i Hercegovina, serbski: Босна и Херцеговина) – państwo w południowo-wschodniej Europie, na Bałkanach, powstałe po rozpadzie Jugosławii. Graniczy od zachodu i północy z Chorwacją, a z Serbią i Czarnogórą od wschodu. Składa się z dwóch organizmów: Bośniacko-Chorwackiej Federacji Bośni i Hercegowiny oraz Republiki Serbskiej.

Borys Jelcyn

Boris Nikołajewicz Jelcyn (ros. Борис Николаевич Ельцин; ur. 1 lutego 1931 w Butce, zm. 23 kwietnia 2007 w Moskwie), znany w Polsce jako Borys Jelcyn^[1][2][3] – od 6 lipca do grudnia 1991 Premier Federacji Radzieckiej a od grudnia 1991 do 15 maja 1992 Premier Federacji Rosyjskiej,od 29 maja 1990 do 10 lipca 1991 Przewodniczący Rady Najwyższej Rosji. Pierwszy w historii tego kraju Prezydent Federacji Rosyjskiej.

Bułgaria

Bułgaria, Republika Bułgarii (България, Република България) – państwo położone w południowo-wschodniej Europie, na Bałkanach. Graniczy z Serbią oraz Macedonią od zachodu, Grecją i Turcją od południa, Morzem Czarnym od wschodu i Rumunią od północy.

Рэспубліка Беларусь Республика Беларусь Republika Białorusi
Flaga Białorusi Godło Białorusi
Hymn: Мы, беларусы (My, Białorusini)
Konstytucja	Konstytucja Białorusi
Język urzędowy	białoruski, rosyjski
Język używany	białoruski, rosyjski, polski, ukraiński
Stolica	Mińsk
Ustrój polityczny	republika prezydencka
Typ państwa	Republika prezydencka
władca	prezydent Alaksandr Łukaszenka
Szef rządu	premier Siarhiej Sidorski
Powierzchnia  • całkowita  • wody śródlądowe	84. na świecie 207 600 km² 0%
Liczba ludności (2008)  • całkowita   • gęstość zaludnienia	84. na świecie 9 662 900[1]▼ 47 osób/km²
PKB (2009)  • całkowite   • na osobę	60 288 mld USD▲ 6 233 USD▲
PKB (PPP) (2009)  • całkowite   • na osobę	118 875 mld USD[2] ▲ 12 291 USD▲
Jednostka monetarna	1 rubel białoruski = 100 kopiejek (BYR)
Niepodległość	od ZSRR 25 sierpnia 1991
Religia dominująca	prawosławie
Strefa czasowa	UTC +2 - zima UTC +3 - lato
Kod ISO 3166	BY
Domena internetowa	.by
Kod samochodowy	BY
Kod telefoniczny	+375

Białoruś, Republika Białorusi (również często niepoprawnie^[3] Republika Białoruś) (biał. Беларусь ^?/i, Рэспубліка Беларусь ^?/i, Biełaruś, Respublika Biełaruś ros. Белоруссия, Беларусь, Республика Беларусь) – państwo w Europie Wschodniej. Graniczy z Polską (na zachodzie), Litwą, Łotwą (na północy), Rosją (na wschodzie) i Ukrainą (na południu). Nie posiada dostępu do morza.

Białoruś jest członkiem-założycielem ONZ oraz organizacji regionalnych i subregionalnych tj. Wspólnota Niepodległych Państw, EWG, ZBiR i OBWE.

W ZSRR Białoruś (czyli Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka, w skrócie BSRR) była obok Rosji i Ukrainy jedną z trzech republik radzieckich będących pełnoprawnym członkiem ONZ. Od 1991 roku jest samodzielnym państwem.

Historia

 Osobny artykuł: Historia Białorusi.

W IX wieku powstały księstwa wschodniosłowiańskie m.in. Księstwo Połockie, Turowskie, Pińskie i Smoleńskie. W X wieku rozpoczęła się chrystianizacja Słowian wschodnich, zakończona dopiero w XV-XVI wieku.

Ludność wschodniowsłowiańska mówiąca językiem ruskim stanowiła większość w Wielkim Księstwie Litewskim. Na państwo Witolda składała się Ruś Biała i Czarna, jak również Zaleska. Trzeba dodać, że język starobiałoruski był w okresie panowania Giedyminowiczów językiem państwowym, zanim wyparty został przez język polski (oficjalnie w 1696 roku).

W konsekwencji rozbiorów Rzeczypospolitej Obojga Narodów tereny białoruskie przeszły pod władanie Rosji. Tłumiono wówczas wszelkie oznaki niezależności Białorusinów - zaczynając od języka, poprzez likwidację unii brzeskiej na terenach wcielonych do Cesarstwa aż po odbieranie majątków szlachcie białoruskiej.

Zasięg terytorialny Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1619 na tle współczesnej mapy Europy (w tym Białorusi).
Legenda:

     Korona

     Prusy - Lenno Królestwa Polskiego

     Wielkie Księstwo Litewskie

     Inflanty

     Kurlandia - Lenno Rzeczpospolitej

Białorusini wzięli udział w polskich powstaniach: listopadowym i styczniowym. Główni działacze polityczni tacy jak Konstanty Kalinowski (biał. Кастусь Каліноўскі, Kastuś Kalinoŭski) i Sierakowski opowiadali się za wskrzeszeniem unii polsko-litewskiej z autonomią Białorusi w jej ramach. Za działalność patriotyczną spotykały ich represje ze strony carów (m.in. Kastuś Kalinouski został powieszony w 1864).

Koniec XIX wieku i początek XX to okres, w którym kształtuje się elita kulturalna i polityczna rozpowszechniająca ideę narodu białoruskiego. W roku 1902 Wacław Iwanowski powołuje Białoruską Partię Rewolucyjną, a rok później bracia Iwan i Anton Łuckiewiczowie powołują Białoruską Rewolucyjną Hromadę. Pierwsza legalna gazeta białoruska pod nazwą Nasza Dola wychodzi 1 września 1906 i jest nieoficjalnym pismem BSH.

25 marca 1918 Białoruś w wyniku pokoju w Brześciu i porozumienia z państwami centralnymi po raz pierwszy w historii (na krótko) ogłosiła niezależność - na części terytorium Białorusi okupowanym wówczas przez Niemcy ogłoszono państwo białoruskie pod nazwą Białoruska Republika Ludowa, które zakończyło swoje istnienie po wycofaniu się armii niemieckiej i proklamowaniu Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w styczniu 1919.

27 lutego 1919 powołana została sowiecka Litewsko-Białoruska Republika Rad, która upadła 1 września 1919.

Granicy deklarowane przez władze Białoruskiej Republiki Ludowej w 1918r.

23 lutego 1920 w Rydze przedstawiciele Polski oraz rządu na emigracji Białoruskiej Republiki Ludowej podpisali umowę o charakterze konwencji wojskowej mówiącej o wspólnej walce z bolszewikami Wojska Polskiego i Białoruskiej Armii Narodowej (którą dowodził gen. Stanisław Bułak-Bałachowicz).

18 marca 1921 Na mocy pokoju ryskiego tereny Białorusi podzielone zostały między Polskę a Rosję. Głównym ośrodkiem kulturalnym inteligencji białoruskiej stało się Wilno oraz w niewielkim stopniu Białystok.

Po sowieckiej stronie kordonu dokonano reaktywacji Białoruskiej Republiki Radzieckiej (BSRR) początkowo ograniczoną terytorialnie do Mińska i okolic. W 1924 i 1926 r. przeniesiono spod jurysdykcji Rosyjskiej FSRR do Białoruskiej SRR: Połock, Witebsk, Homel i Mohylew. W wyniku agresji radzieckiej na Polskę 17 września 1939 do Białoruskiej SRR przyłączono wschodnią część Mazowsza, część Podlasia, Polesia i Grodno. W latach 1941-44 Białoruś była okupowana przez wojska niemieckie. W okresie II wojnie światowej kilka milionów Białorusinów walczyło w Armii Czerwonej (w tym ok. 400 tys. – w partyzantce); próby tworzenia struktur państwowych pod patronatem niemieckim nie znalazły szerszego poparcia. Niemcy wymordowali bardzo licznych na Białorusi Żydów, a także co najmniej 750 tys. białoruskiej ludności cywilnej. Po zakończeniu wojny znaczna część mniejszości polskiej została deportowana do Polski. Łączne straty wojenne Białorusi należą do największych w Europie: 2,5 mln zabitych i zamordowanych (ok. 28% ludności); kraj poniósł także kolosalne straty w majątku narodowym^[4].

Zmiany terytorialne BSRR

BSRR po 17 września 1939r.

BSRR w 1940r.

BSRR w 1944r.

W celu zrównoważenia sił pomiędzy państwami zachodnimi a blokiem wschodnim w ONZ Białoruska SRR stała się pełnoprawnym członkiem ONZ, obok Rosyjskiej FSRR i Ukraińskiej SRR. Sytuacja ta wynikała z faktu przyznania członkostwa w ONZ dominiom brytyjskim.

26 kwietnia 1986 r. w ukraińskiej elektrowni atomowej w Czarnobylu doszło do jednej z największych na świecie katastrof atomowych w wyniku której została poważnie skażona część Białorusi.

Deklaracja suwerenności została uchwalona przez Radę Najwyższą 27 lipca 1990. 8 grudnia 1991 zawarto układ białowieski. Traktat ten głosił, że ZSRR jako podmiot prawa międzynarodowego i byt geopolityczny przestał istnieć, a na jego miejsce już suwerenne kraje powołują Wspólnotę Niepodległych Państw. Układ podpisali ze strony Białorusi – Stanisław Szuszkiewicz, Rosji – Borys Jelcyn i Ukrainy – Leonid Krawczuk.

System polityczny Białorusi po 1994 przerodził się w republikę prezydencką, z wyraźnymi cechami państwa autorytarnego. Prezydentem niezmiennie pozostaje Aleksander Łukaszenka, który oskarżany jest przez wielu obywateli i społeczność międzynarodową o łamanie praw człowieka. Jednak stosunki z Rosją uległy ochłodzeniu po zakręceniu Białorusi dopływu rosyjskiej ropy naftowej.

Symbole historyczne z lat 1918-1995

Ilustracje poniżej przedstawiają historyczne symbole Białorusi. Godło Białoruskiej SRR zawierało typowe elementy zawarte w godłach republik radzieckich: w centralnym miejscu umieszczony był sierp i młot - symbol sojuszu robotniczo chłopskiego oraz najważniejszy element godła Związku Radzieckiego, a także wschodzące słońce - mające wyrażać świt, początek nowej ery w życiu kraju. Wcześniej (1927-1950) używano godeł, których wygląd był zbliżony, ale z kilkoma różnicami, m.in: napis "Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!" umieszczony był w czterech wersjach językowych: poza językiem białoruskim i rosyjskim, także w jidisz oraz po polsku. Na godle i fladze Białoruskiej SRR opierają się obecnie obowiązujące symbole kraju.

Flaga Białorusi z lat 1918-1919

Flaga Białoruskiej SRR z roku 1919.

Flaga Białoruskiej SRR z roku 1937.

Flaga Białoruskiej SRR z roku 1940.

Flaga Białoruskiej SRR z lat 1951-91

Flaga Białorusi z lat 1991-95 (identyczna jak w latach 1918-1919)

Godło Białoruskiej SSR z lat 1919-37

Godło Białoruskiej SSR z lat 1937-50

Godło Białoruskiej SSR z lat 1951-91

Pogoń białoruska (biał. Пагоня, Pahonia), godło państwowe w latach 1918-19 i 1991-95

Pogoń litewska (lit. Vytis)

Biało-czerwono-biała flaga oraz godło - Pogoń (biał. Пагоня) używane były przez Białoruską Republikę Ludową (1918-1919) oraz od momentu uzyskania niepodległości w 1991 do kontrowersyjnego referendum w sprawie symboli narodowych (niezależni obserwatorzy stwierdzili, że referendum nie spełniało standardów demokratycznych^{[potrzebne źródło]}) w 1995. Godło nawiązuje do herbu Pogoni - historycznego dla Wielkiego Księstwa Litewskiego, obejmującego swoim terytorium m.in. dzisiejszą Białoruś. Stąd podobieństwo do Pogoni - herbu Litwy (lit. Vytis).

Polityka

 Osobny artykuł: System polityczny Białorusi.

Parlament Białorusi

System polityczny na Białorusi jest autorytarny. Władzy Łukaszenki i jego zwolenników przeciwstawiają się organizacje opozycyjne. Wśród organizacji opozycyjnych najsilniej działa Białoruski Front Narodowy. Inne opozycyjne wobec rządów Łukaszenki siły to: Żubr, Karta 97, Zjednoczona Partia Obywatelska, Białoruski Kongres Sił Demokratycznych, Białoruska Socjaldemokratyczna Partia (Hramada), Młody Front. Organizacje opozycyjne głównie domagają się respektowania praw człowieka, wolności słowa oraz możliwości używania w życiu publicznym języka białoruskiego, mimo że oficjalnie ma być używany na równi z rosyjskim (art.17 Konstytucji Republiki Białoruś) a też "każdy ma prawo używania języku ojczystego, wybierania języku komunikacji" (art.50) ^[5].

Podział administracyjny

 Osobny artykuł: Podział administracyjny Białorusi.

Miński

Homelski

Rosja

Polska

Miasto Mińsk

Grodzieński

Brzeski

Litwa

Mohylewski

Witebski

Łotwa

Ukraina

Białoruś w roku 1960 jeszcze za czasów Białoruskiej SRR podzielona została na jedno miasto wydzielone Mińsk (biał. Мінск, Minsk lub Менск, Miensk) oraz obwody (biał. вобласць, wobłasć), które dzielą się rejony (biał. раён, rajon). Ten podział administracyjny obowiązuje do dziś. Aktualnie istnieje jedno miasto wydzielone (Mińsk, który jest zarazem stolicą obwodu mińskiego ^[6] i de facto tworzy oddzielny obwód) oraz 6 obwodów, które dzielą się na 118 rejonów. Z kolei miasto wydzielone Mińsk jest podzielone na 9 rejonów miejskich (dzielnic).

• Obwód brzeski
• Obwód grodzieński
• Obwód homelski
• Obwód miński
• Miasto Mińsk
• Obwód mohylewski
• Obwód witebski

Geografia

 Osobny artykuł: Geografia Białorusi.

 Osobny artykuł: Regionalizacja fizycznogeograficzna Białorusi.

 Osobne artykuły: Miasta Białorusi, Osiedla typu miejskiego na Białorusi.

Białoruś na zdjęciu satelitarnym.

Białoruś graniczy od zachodu z Polską, od północy z Litwą i Łotwą, od wschodu z Rosją i od południa z Ukrainą. Bez dostępu do morza.

• Całkowita granica lądowa: 2 986 km
• Długość granic z sąsiadującymi państwami: Łotwa 143 km, Litwa 462 km, Polska 416 km, Rosja 990 km, Ukraina 975 km
• Najwyższy punkt: Góra Dzierżyńska (Święta Góra) 346 m n.p.m.
• Najniższy punkt: Niemen 90 m n.p.m.

Mińsk

Homel

Jezioro na Białorusi

Największe miasta: Mińsk (stolica) - 1,8 mln mieszkańców, Homel, Grodno, Witebsk, Mohylew, Bobrujsk, Brześć nad Bugiem, Baranowicze, Borysów, Pińsk, Orsza, Nowopołock, Mozyrz, Lida, Mołodeczno.

Na Białorusi kryteria przyznania statusu miasta precyzuje zarządzenie z 5 maja 1998r. (Закон Республики Беларусь от 5 мая 1998 г. №154-З «Об административно-территориальном делении и порядке решения вопросов административно-территориального устройства Республики Беларусь»). Miasta podzielone są na kategorie:

• Stolica - Mińsk
• miasta na prawach obwodu (города областного подчинения)
• miasta na prawach rejonu (города районного подчинения).

W 2008 status miasta miało 112 miejscowości.

Na podstawie Zarządzenia Republiki Białorusi z 5 maja 1998 roku (Закон Республики Беларусь от 5 мая 1998 г. №154-З «Об административно-территориальном делении и порядке решения вопросов административно-территориального устройства Республики Беларусь») na Białorusi do kategorii osiedli typu miejskiego zalicza się:

• osiedla miejskie (городские посёлки) - powyżej 2 000 mieszkańców, z działalnością przemysłową i komunalną, udogodnieniami kulturalno-socjalne, działalnością handlową, obsługą mieszkańców

• osiedla wypoczynkowe (курортные посёлки, nazywane też osiedlami kurortowymi) - nie mniej niż 2000 mieszkańców, na terenie których znajdują się sanatoria, domy wypoczynkowe, pensjonaty, udogodnieniami kulturalno-socjalne, działalnością handlową, obsługą mieszkańców

• osiedla robocze (рабочие посёлки, nazywane też osiedlami fabrycznymi) - nie mniej niż 500 mieszkańców, położone w obszarach działalności przemysłowej, elektrowniach, budowach, stacjach kolejowych i innych.

Na dzień 1 lutego 2008 status ten posiada:

• 87 osiedli miejskich,
• 7 osiedli roboczych,
• 1 osiedle wypoczynkowe.

Kultura

Starobiałoruska literatura zaczęła się rozwijać już w XI w., głównie w dziełach religijnych. W XVI w. Franciszek Skaryna przetłumaczył Biblię na język starobiałoruski. Okres nowożytnej literatury białoruskiej zaczął kształtować się dopiero pod koniec XIX w., a ważnym pisarzem tego okresu był Janka Kupała. Jedną z najstarszych białoruskich gazet jest Nasza Niwa, która została po raz pierwszy opublikowana w Wilnie w 1906r. Po tym jak Białoruś została włączona do Związku Radzieckiego, rząd radziecki przejął kontrolę nad kulturą. Wolny rozwój literatury następował jedynie na terytorium Polski, aż do okupacji sowieckiej w 1939 roku. Ostatnie poważne ożywienie białoruskiej literatury nastąpiło w 1960r. z powieści opublikowanych przez Wasyla Bykaua i Uładzimira Karatkiewicza.

Kultura białoruska nie może się swobodnie rozwijać w granicach kraju. Prezydent skutecznie dusi w zarodku wszelkie ogniska wolnomyślicieli, w których rozwinąć może się działalność opozycyjna m.in. zamknięto Uniwersytet Humanistyczny oraz inne szkoły gdzie językiem wykładowym był białoruski.

Media są w większości upaństwowione i propagują kulturę zgodną z linią rządu. To w Polsce najprężniej działają organizacje antyreżimowe. W Białymstoku znajduje się rozgłośnia radiowa, która nadaje audycje dostępne na Białorusi. Nieopodal (w Gródku) co roku z inicjatywy BAS-u na uroczysku Boryk odbywa się Festiwal Muzyki Młodej Białorusi "Basowiszcza", gdzie młodzi muzycy wprost ze sceny mają możliwość wykrzyczenia gniewu i haseł nawołujących do walki z reżimem.

Legendą muzyki białoruskiej jest NRM (dobrze znany także w Polsce-liczne koncerty, współpraca z Pidżamą Porno), równie dużą popularnością cieszą się takie zespoły jak: Gods Tower, Rasta, St.Mir, Indiga, Ściana, BN, Krama, Żyhimont Vaza, Ulis, IQ 48, Neuro Dubel i inni.

Znanym "zakazanym" wykonawcą jest też Zmicier Wajciuszkiewicz.

Tradycyjny strój Białoruski pochodzi z Rusi kijowskiej. Ze względu na zimny klimat, ubrania uszyte są zazwyczaj z lnu lub wełny. Zostały tak zaprojektowane, aby utrzymać ciepło ciała. Ozdobione są wzorcami ludowymi, kształtującymi się często pod wpływem sąsiednich kultur polskiej, litewskiej, łotewskiej, rosyjskiej i innych europejskich kultur. Każdy region Białorusi opracowała specyficzne wzorce projektowe. Wzorzec używany na pierwszych białoruskich strojach zdobi białoruską flagę, przyjętą w referendum w 1995 r.

Białoruska kuchnia składa się głównie z warzyw, mięsa (zwłaszcza wieprzowiny), i pieczywa. Pokarmy są zazwyczaj albo gotowane lub powoli duszone. Typowy Białorusin spożywa bardzo lekkie śniadanie i dwa posiłki, obiad jest największym posiłkiem dnia. Popularnym napojem na Białorusi jest kwas chlebowy. Kwas chlebowy może być również dodany do krojonych warzyw, tak aby stworzyć zimną zupę o nazwie Okroszka.

Białoruś posiada cztery obiekty wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO :

• Południk Struvego (wraz z 9 krajami)
• Puszcza Białowieska (wraz z Polską)
• Zespół zamkowy w Mirze
• Zespół zamkowy w Nieświeżu

Gospodarka

Białoruś w rankingach

1. Wskaźnik Rozwoju Społecznego 2005 (Wskaźnik Rozwoju Społecznego, HDI, Human Development Index), stosowany przez ONZ-owski Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP, United Nations Development Programme): Białoruś jest zaliczana do górnej kategorii krajów z wysokim wskaźnikiem rozwoju społecznego, ma wartość wskaźnika 0,804 (wzrost o 6,5% w porównaniu z r 1995) i 64. miejsce na 177. Polska ma wskaźnik 0,870 (wzrost o 5,8% w porównaniu z r 1995) i lokatę 37. ^[7].

2. Wskaźnik Jakości Życia 2005 (Quality of Life Index, The Economist): 100. miejsce na 111. ^[8](Polska 48).

3. Wskaźnik Wolności Gospodarczej 2007 (Economic Freedom Index): w dorocznym raporcie amerykańskiej Heritage Foundation z 2007 (przygotowanym przy współudziale "Wall Street Journal"), Białoruś została zakwalifikowana do grupy państw o "represjonowanej gospodarce" i zajęła 145. miejsce (na 157), za Bangladeszem i Wenezuelą, tuż przed Burundi i Czadem^[9]

Ok. 80% PKB wypracowywanego jest przez sektor państwowy. Gospodarka oparta jest na rolnictwie i przemyśle i pozostaje w dużej zależności ekonomicznej od Rosji. Dochód narodowy: 79,13 mld USD, 7 700 USD na 1 mieszkańca (2005). Inflacja: 8% (2005). Wzrost PKB: 8-9% (2005). Stopa bezrobocia: 1,5% (oficjalne dane 2005). Rezerwy walutowe: 637 mln USD (2004). Zadłużenie zagraniczne: 324 mln USD (2006). Struktura zatrudnienia: przemysł (41,9%), usługi (40,2%), rolnictwo (18,9%). Handel zagraniczny: eksportuje się gł. maszyny (45%), artykuły konsumpcyjne (17,8%), natomiast importuje się maszyny (31,1%), artykuły konsumpcyjne (13,7%). Głównymi partnerami handlowymi są kraje byłego ZSRR. Obroty handlowe z zagranicą – eksport: 15,9 mld USD (2005) z czego do Rosji 5.7mld $. Import: 11,09 mld USD (2003).

Według raportu OECD na 2003 rok Białoruś jako jedyny, obok Uzbekistanu, kraj byłego ZSRR uzyskał PKB większe niż w 1991 roku, tuż przed rozpadem.

Rolnictwo

Struktura użytkowania ziemi: użytki rolne stanowią 60,4% powierzchni kraju, użytki zielone, głównie urodzajne pastwiska - 14%, grunty orne 31%. Uprawia się: zboża (żyto, owies, jęczmień, pszenica, gryka), konopie, tytoń, chmiel, len, ziemniaki, buraki cukrowe, rośliny pastewne, owoce (jabłonie), warzywa. Wskutek wybuchu elektrowni jądrowej w Czarnobylu na Ukrainie w 1986 znaczne obszary rolne w południowo-wschodniej części kraju zostały silnie skażone i nie są wykorzystywane rolniczo. Rozwinięta hodowla bydła, trzody chlewnej, drobiu oraz zwierząt futerkowych i pszczelarstwo. Rozwinięte leśnictwo.

Przemysł

Rozwinięty przemysł: elektromaszynowy (produkcja obrabiarek), środków transportu (produkcja samochodów ciężarowych MAZ, BelAZ, ciągników, rowerów), chemiczny (produkcja nawozów potasowych, włókien syntetycznych), petrochemiczny (rafinerie ropy naftowej), elektroniczny (telewizory, radioodbiorniki, shemy integralne), włókienniczy (lniarski, wełniany), spożywczy (mięsny, mleczarski), drzewny (produkcja mebli), papierniczy, materiałów budowlanych, szklarski (słynna w świecie produkcja kryształów i porcelany), skórzany. Liczne zakłady rzemieślnicze (garncarskie, wikliniarskie). Eksploatacja węgla kamiennego, ropy naftowej, fosforytów, soli kamiennej i potasowej, rud metali, torfu, łupków bitumicznych oraz surowców budowlanych (wapieni, margli, gliny, piasków). Energia elektryczna (31,4 Twh, w 1995, co daje 3045 kWh na 1 mieszkańca) produkowana jest głównie w elektrowniach cieplnych, a największe: Berezowska (900 MW), Łukomlska (2400), Nowopolocka. Liczne elektrownie opalane przeważnie gazem. Komunikacja dobrze rozwinięta, największą rolę odgrywa transport kolejowy (5,5 tys. km linii kolejowej), gł. linia kolejowa Brześć–Mińsk–Orsza, fragment magistrali Berlin–Warszawa–Moskwa, oraz samochodowy (52 tys. dróg w tym 36,5 tys. asfaltowych). Liczne żeglowne rzeki (największe Dniepr, Prypeć, Niemen, Dźwina Zachodnia) oraz kanał rzeczny Dniepr–Bug. Międzynarodowy port lotniczy w Mińsku. Rozwinięty transport rurociągowy (2906 km) przesyłający ropę naftową i gaz ziemny m.in. do Polski, Niemiec, Czech i Słowacji. Przemysł jest rozwinięty lecz bardzo kosztowny ze względu na przestarzałość technologiczną w większości poradziecką.

500 rubli białoruskich

Demografia

 Osobny artykuł: Demografia Białorusi.

Zmiana populacji Białorusi w latach 1992-2003.

Skład etniczny:

• Białorusini - 81%
• Rosjanie - 11%
• Polacy - 4%
• Ukraińcy - 2,5%
• Żydzi - 0,3%

Etniczni Białorusini stanowią 81,2% ogółu ludności Białorusi^[10]. Następną grupą etniczną są Rosjanie (11,4%), Polacy (3,9%) i Ukraińcy (2,4%). Białoruś ma dwa oficjalne języki urzędowe - białoruski i rosyjski. Wg spisu 1999 jak Bałorusini tak i mniejszości narodowe w domu mówią najczęściej po rosyjsku. Polacy wg statystyk oficjalnych są jedyną grupą etniczną na Białorusi w większości mówiącą w domu po białorusku.

Białoruś ma gęstość zaludnienia ok. 50 osób na kilometr kwadratowy (127 mil na ha); 71,7% całkowitej populacji jest skoncentrowane na obszarach miejskich. W Mińsku, stolicy kraju i największym mieście, mieszka 1 814 000 osób. W Homlu mieszka 481 000 osób, a samo miasto jest drugim co do wielkości miastem Białorusi. Inne duże miasta to Mohylew (365 100), Witebsk (342 400), Grodno (314 800) i Brześć (298 300).

Podobnie jak w wielu innych krajach europejskich, Białoruś ma negatywny wskaźnik wzrostu liczby ludności i ujemny przyrost naturalny. W 2007 r. 69,7% populacji było w wieku od 14 do 64; 16% było poniżej 14, 14,6% populacji jest w wieku 65 lat lub więcej, średnia wieku to 37.

Mniejszość polska

Mniejszość polska w poszczególnych obwodach.

1. miasto Mińsk - 17 000 (1,0%)
2. Brzeski - 27 000 (1,8%)
3. Witebski - 21 000 (1,5%)
4. Homelski - 4 000 (0,3%)
5. Grodzieński - 294 000 (24,8%)
6. Miński - 30 000 (1,9%)
7. Mohylewski - 3 000 (0,2%)

Głównym skupiskiem Polaków jest na Białorusi obwód grodzieński, gdzie żyje 75% białoruskich Polaków. Liczba osób narodowości polskiej jest sporna, statystyki kościelne oraz własne środowisk polskich podają liczbę od 0,5 do 1,5 miliona^{[potrzebne źródło]}.

 Osobny artykuł: Polacy na Białorusi.

Religie i wyznania

 Osobny artykuł: Wyznania Białorusi.

Wyznania:^[12]

• prawosławni - 49,82%
• katolicy - 13,19%
• protestanci - 1,39%
  • zielonoświątkowcy - 1,15%
  • pozostali - 0,24%
• judaizm - 1%

• pozostali gł. ateiści

Statystyki demograficzne

Przypisy

Zobacz też

Portal:
Białoruś

Zobacz zbiór multimediów na Wikimedia Commons:
Białoruś

Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat Białorusi

Zobacz hasło Białoruś w Wikisłowniku

• Związek Białorusi i Rosji
• Prezydenci Rady Białoruskiej Republiki Ludowej na uchodźstwie
• Związek Polaków na Białorusi
• Reprezentacja Białorusi w piłce nożnej
• Biełaruś (biał. Беларусь) – miesięcznik

Linki do innych stron:

• Prezydent Białorusi
• Strona oficjalna Ambasady Republiki Białoruś w RP
• E-Gov w Białorusi

• www.bialorus.pl
• konstytucja Białorusi (wersja z 1994 roku - przed poprawkami Łukaszenki)
• Dom Polski w Mohylewie - Polacy w Mohylewie (Białoruś)
• Opis Białorusi autorstwa Filipa Sulimierskiego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego

p • d • e Państwa Europy Albania • Andora • Austria • Belgia • Białoruś • Bośnia i Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Kazachstan • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Watykan • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Państwo nieuznawane na arenie międzynarodowej Naddniestrze [1] Terytoria zależne Gibraltar (Wielka Brytania) • Guernsey (Wielka Brytania) • Jan Mayen (Norwegia) • Jersey (Wielka Brytania) • Svalbard (Norwegia) • Wyspa Man (Wielka Brytania) • Wyspy Owcze (Dania) Państwo sui generis/terytorium sporne Kosowo [2] ↑ Mołdawska Republika Naddniestrza nie jest uznawana przez żadne państwo ↑ Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, która jest uznawana przez 63 ze 192 państw członkowskich ONZ, 22 z 27 Unii Europejskiej i 24 z 28 NATO, w tym Polskę. Obecnie działa tam administracja Organizacji Narodów Zjednoczonych - UNMIK, administracja Republiki Kosowa, oraz specjalna misja Unii Europejskiej - EULEX

Członkostwo w organizacjach międzynarodowych p • d • e Wspólnota Niepodległych Państw (WNP) Armenia • Azerbejdżan • Białoruś • Kazachstan • Kirgistan • Mołdawia • Rosja • Tadżykistan • Turkmenistan1 • Ukraina2 • Uzbekistan 1 Turkmenistan jest członkiem stowarzyszonym od 26 sierpnia 2005 roku. 2 Ukraina dotychczas nie ratyfikowała Statutu WNP. p • d • e Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza Białoruś • Kazachstan • Kirgistan • Rosja • Tadżykistan • Uzbekistan obserwatorzy: Armenia • Mołdawia • Ukraina p • d • e Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) Albania · Andora · Armenia · Austria · Azerbejdżan · Białoruś · Belgia · Bośnia i Hercegowina · Bułgaria · Chorwacja · Cypr · Czechy · Czarnogóra · Dania · Estonia · Finlandia · Francja · Gruzja · Grecja · Holandia · Hiszpania · Irlandia · Islandia · Kanada · Kazachstan · Kirgistan · Liechtenstein · Litwa · Luksemburg · Łotwa · Macedonia · Malta · Mołdawia · Monako · Niemcy ·Norwegia · Polska · Portugalia · Rosja · Rumunia · San Marino · Serbia · Słowacja · Słowenia · Stany Zjednoczone · Szwajcaria ·Szwecja · Tadżykistan · Turcja · Turkmenistan · Ukraina · Uzbekistan · Węgry · Wielka Brytania · Włochy p • d • e Inicjatywa Środkowoeuropejska Albania • Austria • Białoruś • Bośnia i Hercegowina • Bułgaria • Czarnogóra • Chorwacja • Czechy • Macedonia • Mołdawia • Polska • Rumunia • Serbia • Słowacja • Słowenia • Ukraina • Węgry • Włochy