Biblioteka w Cezarei - Polski Serwis Naukowy

Orygenes, kolekcjoner pism chrześcijańskich

Biblioteka w Cezarei – jedna z największych bibliotek starożytnego świata, założona przez Orygenesa, ok. 231 roku, a rozwijana później przez Pamfila z Cezarei i Euzebiusza z Cezarei. Zawierała ok. 30 000 ksiąg. W okresie przynależności Cezarei do Bizancjum tamtejsza szkoła odgrywała rolę ważnego ośrodka intelektualnego, a biblioteka była najważniejszym zbiorem chrześcijańskich dzieł. Jeden z podstawowych typów tekstu Nowego Testamentu, tekst cezarejski, związany jest z tym ośrodkiem.

Euzebiusz z Cezarei (ur. ok. 264, zm. ok. 340) - pisarz, teolog i historyk chrześcijański, biskup Cezarei w Palestynie od 313. Uczeń Pamfila z Cezarei, obrońcy twórczości Orygenesa - jako wyraz oddania dla swego mistrza, przyjął przydomek syn Pamfila.

Pamfil z Cezarei, Pamfiliusz z Cezarei, gr. Παμφίλος, scs. Swiaszczennomuczenik Pamfił preswitier (ur. ok. 250 w Bejrucie, zm. 310) - prezbiter, według niesprawdzonych źródeł biskup Cezarei palestyńskiej, męczennik, święty katolicki i prawosławny, ojciec Kościoła należący do nurtu Szkoły aleksandryjskiej.

Historia

Zaczątkiem biblioteki był księgozbiór zgromadzony przez Orygenesa, znaczną ich część stanowiły księgi jego autorstwa. Pamfil przepisał dzieła Orygenesa i ich kopie były tu przechowywane. Zbiory biblioteczne ucierpiały podczas prześladowań Dioklecjana, ale zostały uzupełnione przez biskupa miasta. Pierwotnie przechowywane tu rękopisy były pisane na papirusie, mało trwałym materiale. Hieronim odnotował, że zniszczone papirusowe rękopisy z biblioteki Pamfila zostały zastąpione przez ich kopie na pergaminie w czasach gdy biblioteką kierowali następcy Euzebiusza – Akacjusz i Euzoius.

Orygenes (gr. Ὠριγένης, Origenes, ok. 186-254) – jeden z najbardziej płodnych komentatorów Pisma Świętego w epoce patrystycznej. Zajmował się, podobnie jak później Hieronim ze Strydonu (330-420), egzegezą krytyczną oraz literalną; egzegezę alegoryczną doprowadził do szczytu rozwoju[1]. W zasadniczy sposób przyczynił się do ukształtowania tradycji teologicznej Szkoły Aleksandryjskiej. Znany jest również jako twórca, odrzuconej później przez Magisterium, teorii preegzystencji dusz[2]. Był wykształcony filozoficznie; razem z Plotynem studiował u Amoniusza Sakkasa. Jest zaliczany do pisarzy starochrześcijańskich, a także, mimo że niektóre jego teorie były błędne, do Ojców Kościoła.

Hexapla, Heksapla (gr. Εξαπλά – "sześciokształtna") – datowana na lata czterdzieste III wieku, zachowana we fragmentach, poliglota opracowana przez Orygenesa. Zawierała sześć umieszczonych obok siebie kolumn w następującej kolejności:

Do Cezarei przybywali Grzegorz z Nyssy, Bazyli Wielki, Hieronim, aby móc korzystać z dzieł tam przechowywanych. Hieronim pracując nad przekładem Starego Testamentu Wulgaty, mieszkał w Betlejem, ale często udawał się do Cezarei, by skonfrontować swój tekst z rękopisami. Korzystał m.in. z Hexapli.

Cezarea Nadmorska (łac. Caesarea Maritima) - ruiny starożytnego miasta, położone w pobliżu współczesnej izraelskiej wioski Cezarei na wybrzeżu Morza Śródziemnego.

Kodeks Synajski (łac. Codex Sinaiticus) – najstarszy (pochodzący z IV wieku) manuskrypt Septuaginty i Nowego Testamentu. Uchodzi za jeden z najlepszych rękopisów Nowego Testamentu. Jest jedynym zachowanym pisanym uncjałą rękopisem, z pełnym tekstem Nowego Testamentu. W Starym Testamencie ma jednak wiele braków. Tekst reprezentuje tradycję aleksandryjską.

Jednym z najcenniejszych przechowywanych w bibliotece dzieł była Hexapla. Dzieło zaginęło wraz ze zniszczeniem biblioteki. Znane są nam dziś tylko jego fragmenty. Innym zaginionym dziełem jest Ewangelia Hebrajczyków, którą znał Euzebiusz i Hieronim.

W bibliotece przechowywany był Kodeks Watykański i Kodeks Efrema. Kodeks Synajski był poprawiany w oparciu o rękopis pochodzący z tej biblioteki. Niektóre z zachowanych rękopisów biblijnych mają adnotacje, że zostały przepisane, bądź poprawione, w oparciu o rękopisy z Cezarei (Codex Coislinianus, niektóre rękopisy ormiańskie). Uważano, że właśnie tutaj przechowywane są najlepsze rękopisy.

Saraceni (gr. Σαρακηνοí Sarakēnoí, z arab. شرقيين szarkijjin od شرق szark "wschód") – w starożytności używana przez Greków i Rzymian nazwa koczowniczych plemion arabskich, żyjących w północno-zachodniej Arabii i na półwyspie Synaj. W średniowieczu określenie Saraceni obejmowało wszystkich Arabów – później także wszystkich wyznawców islamu – zwłaszcza tych, którzy walczyli z krzyżowcami oraz piratów muzułmańskich pływających po Morzu Śródziemnym, napadających na wybrzeża włoskie i francuskie.

Kodeks Efrema (nazwa łacińska: Codex Ephraemi Syri rescriptus) – rękopis Starego i Nowego Testamentu, pisany grecką majuskułą na pergaminie, w klasyfikacji Gregory-Aland oznaczany przez sigla C albo 04, w sytemie von Sodena oznaczany jest przez δ 3. Obok Kodeksów Synajskiego, Watykańskiego i Aleksandryjskiego jest jednym z czterech wielkich kodeksów biblijnych. Znaczna część kart kodeksu została utracona.

Biblioteka przestała istnieć w VII wieku. Dawniej sądzono, że została zniszczona albo przez Persów w 614 roku, albo przez Saracenów około 640 roku. Nie zachowały się jednak żadne bezpośrednie świadectwa o rozmiarach zniszczeń. Badania archeologiczne wskazują zarówno na częściowe zniszczenia ze strony Persów, jak i częściowe zniszczenia ze strony Saracenów. Część zbiorów bibliotecznych ocalała w rozproszeniu, czego dowodzą kolofony rękopisów powstających w VIII wieku, które twierdzą że zostały przepisane z rękopisów biblioteki Pamfila.

Codex Coislinianus (Gregory-Aland no. H albo 015) jest greckim uncjalnym rękopisem Nowego Testamentu. Paleograficznie datowany jest na VI wiek. Tekst kodeksu pisany bardzo wielką uncjałą i niewiele słów mieści się w jednej linijce. Tekst dzielony jest stychometrycznie.

Cesarstwo Bizantyńskie (w literaturze można też spotkać formę Cesarstwo Bizantyjskie) – termin , podczas gdy dla jego mieszkańców było to po prostu Cesarstwo Rzymskie (łac. Imperium Romanum, gr. Βασίλειον Ῥωμαίων), a jego cesarze kontynuowali nieprzerwaną sukcesję cesarzy rzymskich. Świat islamu znał Bizancjum pod nazwą Rûm (ar. روم, "ziemia Rzymian").

Przypisy

F. L. Cross and Elizabeth A. Livingstone, “Pamphilus, St,” [w:] The Oxford Dictionary of the Christian Church (3rd ed. rev.; Oxford; New York: Oxford University Press, 2005), 1221.
Hieronim, Epistolae xxxiv
Frederic G. Kenyon, The palaeography of Greek papyri, Clarendon Press: Oxford 1899, s. 115.
↑ D. C. Parker, Codex Sinaiticus: The Story of the World’s Oldest Bible, London: The British Library, 2010, s. 84.
In Psalmos comm., ed. Morin, ss. 5, 21; In Epistula ad Titum.
Eusebiusz, Historia kościelna VI.xxxii.
Adversus Rufinum I.ix.
H. B. Swete: An Introduction to the Old Testament in Greek. Cambridge: 1902, s. 74–75.
F. C. Conybeare, The date of Euthalius, ZNW 1904, ss. 49-50.
D. C. Parker, Codex Sinaiticus: The Story of the World’s Oldest Bible, London: The British Library, 2010, s. 85.