Bieżanów - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy historycznej dzielnicy Krakowa. Zapoznaj się również z: Dzielnica XII Bieżanów-Prokocim - administracyjna dzielnica Krakowa.

Bieżanów - obszar Krakowa wchodzący w skład Dzielnicy XII Bieżanów-Prokocim. Dawna wieś w dolinie Serafy, przy trakcie do Wieliczki, Bochni i dalej na Ruś (obecna ul. Wielicka), 10 km na południowy wschód od centrum Krakowa. Północna granica wsi biegła przez łąki i tereny przemysłowe po południowej stronie obecnej ulicy Botewa oraz korytem Drwiny Długiej, zachodnia obecną ulicą Jerzmanowskiego, Podmiłłów i w rejonie ulicy Kosiarzy, z południowym i wschodnim krańcem Bieżanowa pokrywa się obecna granica administracyjna miasta Krakowa.

Kanonik (łac. canonicus) – wczesnośredniowieczna nazwa duchownych, żyjących wg reguł kanonicznych przy kościołach biskupich (katedrach); obecnie kapłan uhonorowany tą godnością za szczególne zasługi dla Kościoła lokalnego, zobowiązany do sprawowania określonych obrzędów liturgicznych wraz z innymi kanonikami lub miejscowym biskupem.
Skróty: n.p.m. – nad poziomem morza oraz m n.p.m. – metry nad poziomem morza używane są przy mierzeniu wysokości bezwzględnej danego obiektu na Ziemi. Określa punkt odniesienia, którym jest średni poziom morza.

Historia

Dwór Czeczów

Pierwsza historycznie udokumentowana wzmianka o Bieżanowie pochodzi z 1212 roku, a był to rodzinny zapis testamentowy. Bieżanów został tu wymieniony jako Besanouno. Sama nazwa Bieżanów ma charakter dzierżawczy i pochodzi od nazwy osobowej Bieżan, oznaczającej w języku staropolskim zbiega. W 1422 roku erygowano parafię i wzniesiono kościół pod wezwaniem Narodzenia NMP. W 1464 Kazimierz IV Jagiellończyk na prośbę kapituły przeniósł wieś z prawa polskiego na magdeburskie, wytyczono centrum zabudowy o układzie nawsiowym (z zagrodami po dwóch stronach wydłużonego placu), zlokalizowane nad Srawą, w rejonie obecnej ulicy Lipowskiego oraz niwowy rozłóg pól.

Żwir – okruchowa skała osadowa o luźnej postaci, złożona z otoczaków o średnicy większej niż 2 mm – nawet do kilku cm. (W budownictwie żwirem nazywane jest kruszywo naturalne o frakcji do 80 mm.)
Pogórze Wielickie (513.33) – mezoregion fizycznogeograficzny, obejmujący fragment przedpola Beskidów, położony pomiędzy dolinami Skawy i Raby, u stóp Beskidu Makowskiego.

W 1636 za sprawą kanonika J. Foxa wzniesiono zachowany do dziś kościół (w ołtarzu głównym XVII-wieczny obraz Madonny, zwanej obecnie "Kolejarską Panią"). W 1656 r. obozowały we wsi oddziały Marszałka Wielkiego Koronnego Jerzego Lubomirskiego. W 1772 roku w wyniku I rozbioru Polski Bieżanów przeszedł w ręce Austriaków. Od 1778 do około 1910 roku Bieżanów był własnością prywatną (dzierżawa). W 1807 roku powstał cmentarz parafialny (obecna ul. Mała Góra). Po zniesieniu pańszczyzny przez Austriaków (1848 r.) na Małej i Dużej Górze wydzielono łany, które otrzymali chłopi. W 1856 roku ukończono przebiegającą przez Bieżanów linię kolejową z Krakowa do Dębicy, a rok później otwarto linię z Bieżanowa do Wieliczki. Uruchomienie tych linii spowodowało gwałtowny rozwój Bieżanowa, zmieniając również strukturę wsi – z typowo rolniczej staje się wsią z usługami rzemieślniczymi, drobnym przemysłem, spora też grupa ludności została zatrudniona na kolei.

Ks. Adolf Chojnacki (ur. 4 stycznia 1932 w Cichawie - zm. 22 marca 2001 w Makowie Podhalańskim), polski duchowny katolicki, kanonik, działacz opozycji demokratycznej w PRL.
Obwodnice Krakowa – historyczne, współczesne, jak i projektowane ciągi ulic i dróg pierścieniowo otaczających centrum Krakowa. Stanowią one zespół czterech koncentrycznych obwodnic miasta.

W drugiej połowie XIX wieku Bieżanów był dużą wsią (1,5 tys. mieszkańców, 220 domów), należącą do Czeczów de Lindenwald, ze szkołą ludową, gorzelnią, hutą, stacją kolejową, ośrodkiem wydobycia gipsu i wapnia. XVII-wieczny kościół w latach 1885-86 przebudowano w stylu neoromańskim według projektu K. Knausa. Obok zespołu dworskiego w 1920 powstała Fabryka Drożdży i Spirytusu J. Czecza i S. Porębskiego, działała też fabryka kaolitu R. Drillera. W 1870 r. uruchomiono urząd pocztowy, a 9 lat później założono Ochotniczą Straż Pożarną, by w 1902 roku wybudować remizę strażacką. 6 grudnia 1914 roku najbardziej wysunięte na zachód wojska rosyjskie podeszły w okolice Bieżanowa, jednakże zostały stamtąd wyparte przez Austriaków, co upamiętnia do dziś obelisk na wzgórzu Kaim.

Kazimierz IV Andrzej Jagiellończyk, lit. Kazimieras I Andrius Jogailaitis (ur. 30 listopada 1427 w Krakowie, zm. 7 czerwca 1492 w Grodnie) – wielki książę litewski w latach 1440–1492, król Polski w latach 1447–1492. Jeden z najaktywniejszych polskich władców, za panowania którego Korona, pokonując zakon krzyżacki w wojnie trzynastoletniej, odzyskała – po 158 latach – Prusy Królewskie, a dynastia Jagiellonów stała się jednym z czołowych domów panujących w Europie. Zdecydowany przeciwnik magnaterii przyczynił się do wzmocnienia znaczenia Sejmu i sejmików, co jednak stało się z krzywdą dla mieszczaństwa.
Plaszow – niemiecki obóz pracy przymusowej (niem. Zwangsarbeitslager Plaszow des SS- und Polizeiführers im Distrikt Krakau), później przekształcony w obóz koncentracyjny (niem. Konzentrationslager Plaszow bei Krakau). Założony dla ludności żydowskiej ze zlikwidowanego 28 października 1942 getta, terenie dawnych podkrakowskich gmin Podgórze i Wola Duchacka. Powstał jesienią 1942 na terenach dwóch żydowskich cmentarzy z 1887 i 1932, przy ul. Abrahama 3 i przy ul. Jerozolimskiej 25. Objął w pierwszej fazie istnienia w sumie powierzchnię ok. 10 mórg (ok. 5 hektarów). Był jednym z trzech "Żydowskich Obozów Pracy" (niem. Judenarbeitslager), utworzonych pod Krakowem i nosił wówczas nazwę Julag I (pozostałe dwa zbudowano w Prokocimiu – Julag II, i w Bieżanowie – Julag III).

W 1922 roku Polska Akademia Umiejętności ustaliła jednolitą pisownię nazwy Bieżanów przez "ż" – wcześniej w księgach urzędowych pisano przez "rz", a w księgach parafialnych przez "ż". W 1925 roku powstał Klub Sportowy "Bieżanowianka". W okresie międzywojennym w części Bieżanowa wydzielono osiedle dla podmiejskich domów zamożniejszych urzędników i obywateli warstw inteligenckich - Kolonię Bieżanów. Od 1934 roku do lat powojennych istniała zbiorowa gmina Bieżanów.

Anna Walentynowicz z domu Lubczyk (ur. 15 sierpnia 1929 w Równem, zm. 10 kwietnia 2010 w Smoleńsku) – działaczka Wolnych Związków Zawodowych, współzałożycielka NSZZ "Solidarność", Dama Orderu Orła Białego.
Wieliczka – miasto powiatowe w województwie małopolskim, w powiecie wielickim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Wieliczka oraz władz powiatu. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa krakowskiego. Według danych z 30 czerwca 2009 miasto miało 19 753 mieszkańców. Powierzchnia miasta wynosi 13,41 km².

7 września 1939 roku Niemcy wkroczyli do Bieżanowa. Zbudowali w roku 1941 dużą stację przeładunkową wzdłuż torów kolejowych w Prokocimiu i Bieżanowie. 28 maja 1941 roku Prokocim wraz z częścią Bieżanowa (do ul. Mała Góra, a więc teren dzisiejszego osiedla Bieżanów Nowy) zostały włączone do miasta Krakowa. Na wschodzie poza granicami miasta pozostała główna część Bieżanowa, tzw. Gromada Bieżanów. W latach 1942–43 na terenie Bieżanowa (przysiółek Gaj) Niemcy założyli obóz pracy Julag III (filia obozu w Płaszowie). Komendantem obozu był Franz Josef Müller. 22 stycznia 1945 roku Bieżanów został uwolniony spod okupacji niemieckiej.

Prawo magdeburskie (prawo niemieckie; łac. Ius municipale magdeburgense, niem. Magdeburger Recht) – prawo miejskie wzorowane na prawie miasta Magdeburga.
Las łęgowy – zbiorowisko leśne, występujące nad rzekami i potokami, w zasięgu wód powodziowych, które podczas zalewu nanoszą i osadzają żyzny muł. Najbardziej typową glebą dla lasów łęgowych jest holoceńska mada rzeczna. Siedliska niemal wszystkich łęgów związane są z wodami płynącymi. W drzewostanie łęgów występują m.in.: olsza, topola, wierzba, wiąz, jesion, dąb. Gatunkami występującymi we wszystkich zespołach łęgowych są: podagrycznik pospolity (Aegopodium podagraria), kostrzewa olbrzymia (Festuca gigantea), pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica), wiązówka błotna (Filipendula ulmaria) i bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederacea). Lasy łęgowe zaliczane są do roślinności azonalnej, nie związanej z określoną strefą roślinną (klimatyczną), ale ze specyfiką siedliska. Lasy te narażone są na wyniszczenia spowodowane m. in. pracami związanymi z regulacją koryt rzecznych oraz melioracjami wodnymi.

W latach 1880–1950 liczba ludności Bieżanowa wzrosła o ponad 200%, lecz na terenie dzisiejszego osiedla Bieżanów Nowy osadnictwo rozwija się jedynie wzdłuż obecnej ul. Bieżanowskiej, Duża Góra oraz Mała Góra, pozostałe tereny były bądź przeznaczane pod uprawę okopowych, bądź stanowiły nieużytki.

W drugiej połowie lat 60. dla otwartego w 1965 roku Instytutu Pediatrii w Prokocimiu uruchomiono ciepłownię przy ul. Mała Góra, która przez pewien czas służyła również jako spalarnia odpadów szpitalnych. W latach 60. nastąpiła gazyfikacja i budowa wodociągów, a 1 stycznia 1973 roku cały Bieżanów stał się częścią Krakowa, za sprawą poszerzenia granic miasta.

Płaszów – obszar Krakowa wchodzący w skład Dzielnicy XIII Podgórze. Dawna wieś położona na prawym brzegu Wisły na południowy wschód od Krakowa i przyłączona do niego w 1911 roku jako XXI dzielnica katastralna.
Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

W latach 70. przystąpiono do koncepcji pasmowego zabudowania Krakowa i rozpoczęto budowę osiedli Płaszów i Nowy Prokocim, a zwieńczeniem dzieła miało być osiedle Bieżanów Nowy. W 1978 roku oddano do użytku pierwsze budynki a realizację całego osiedla ukończono w 1982 roku. 23 grudnia 1978 r. do Nowego Bieżanowa wydłużono linię tramwajową z Prokocimia.

Pierwszy rozbiór Polski – nastąpił w roku 1772, pierwszy z trzech rozbiorów Polski, do których doszło pod koniec XVIII wieku. Dokonany drogą cesji terytorium I Rzeczypospolitej przez Prusy, Austrię (a właściwie Imperium Habsburgów) i Rosję.
Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego.

W latach 1981-1986 proboszczem tutejszej parafii był ks. kanonik Adolf Chojnacki, zaangażowany w działalność opozycji w PRL. Od 18 lutego 1985 do 31 sierpnia 1986 przyjął w swojej parafii uczestników protestu głodowego po zabójstwie ks. Jerzego Popiełuszki, zorganizowanego przez Annę Walentynowicz.

W połowie lat 80. otworzono przy ul. Heleny Rejonową Przychodnie Zdrowia, Zespół Szkół Ogólnokształcących przy ul. Telimeny oraz Dom Pogodnej Jesieni dla osób starszych przy ul. Duża Góra a pod koniec lat 80. budynek przy ul Aleksandry 11, w którym otworzono Dom Kultury oraz pierwszy market "Alf". W 1987 wydłużono trasy autobusów z pętli przy ul. Teligi do pętli w Bieżanowie Nowym przy ul. Aleksandry. Od 1991 roku Bieżanów Nowy należy do XII dzielnicy miasta Krakowa. W 1992 roku oddano do użytku kościół pw. Najświętszej Rodziny w Bieżanowie Nowym (wcześniej nabożeństwa dla mieszkańców odbywały się w kaplicy przy ul. Smolenia). W dwa lata później uruchomiono cyfrową centralę telefoniczną Telekomunikacji Polskiej w pobliżu ul. Aleksandry. W latach 1997-1998 oddano do użytku małe osiedle domków jednorodzinnych przy ul. Aleksandry, a w 1997 uruchomiono linię autobusową nr 183 łącząca stary i nowy Bieżanów. W 2001 roku wybudowano supermarket Champion przy ul. Ćwiklińskiej, który obecnie nosi nazwę Carrefour Express. W latach 2001-2002 oddano do użytku pierwsze lokale w nowo powstałych blokach przy ul. Duża Góra oraz w osiedlu "Zielone Wzgórze" przy ul. Wielickiej. Rok później w nowo wybudowanym budynku przy ul. Aleksandry rozpoczęła działalność Jednostka Ratowniczo–Gaśnicza nr 6 PSP. W roku 2003 oddano do użytku południową obwodnicę Krakowa wraz z węzłem wielickim, co w znacznym stopniu zmieniło obraz południowych krańców osiedla.

Plejstocen – epoka, która wraz z holocenem stanowi okres czwartorzędu, który jest formalnie trzecim okresem w erze kenozoicznej. Trwał od 2,588 mln lat temu (obejmując piętro gelas, dawniej zaliczane do pliocenu) do początku holocenu 11700 lat temu (przed rokiem 2000). Plejstocen nieformalnie nazywany jest też epoką lodowcową, lub epoką lodową, w której olbrzymie lodowce kontynentalne (lądolody) pokryły wielką część Europy, łącznie z Polską, a także inne obszary strefy umiarkowanej, a więc zachodnią Syberię, Amerykę Północną, Grenlandię, Tybet, Ziemię Ognistą, Argentynę, Tasmanię.
Osiedle Prokocim Nowy - osiedle Krakowa wchodzące w skład Dzielnicy XII Bieżanów-Prokocim, nie stanowiące jednostki pomocniczej niższego rzędu w ramach dzielnicy. Osiedle powstało w latach 1975-1994 we wschodniej części dawnej wsi Prokocim, wg projektu A. Kędzierskiego. Znajdują się tu bloki zbudowane w technologii wielkoblokowej i wielkopłytowej, o maksymalnej wysokości 12 kondygnacji (razem ze strychem w blokach z lat 1993-94). Obecnie budowane są nowe bloki mieszkalne w rejonie poczty. Na osiedlu mieszka ponad 12 tysięcy osób.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)