Bielsko-Biała (niem. Bielitz-Biala, czes. Bílsko-Bělá) – miasto na prawach powiatu w Polsce południowej, w województwie śląskim, na Pogórzu Śląskim, u stóp Beskidu Małego i Beskidu Śląskiego, nad rzeką Białą. Jest stolicą powiatu bielskiego, Euroregionu Beskidy, diecezji bielsko-żywieckiej kościoła rzymskokatolickiego i diecezji cieszyńskiej kościoła ewangelicko-augsburskiego, a także głównym miastem aglomeracji bielskiej.

Bielsko-Biała formalnie powstało 1 stycznia 1951 r. z połączenia położonego na Śląsku Cieszyńskim Bielska, o którym pierwsza wzmianka pochodzi z 1312 r. oraz małopolskiej Białej założonej w końcu XVI w. W latach 1975-1998 miasto było stolicą województwa bielskiego.

Bielsko-Biała pełni funkcję głównego ośrodka administracyjnego, przemysłowego, handlowo-usługowego, akademickiego, kulturalnego i turystycznego regionu zwanego potocznie Podbeskidziem. Jest jednym z najlepiej rozwiniętych gospodarczo miast Polski (m.in. 5,8% bezrobocia). Stanowi także ważny w skali kraju węzeł drogowy i kolejowy. Miasto jest członkiem m.in. Związku Miast Polskich.

Według danych z 31 grudnia 2009 Bielsko-Biała miała 175 402 mieszkańców (22 miejsce w Polsce). Powierzchnia miasta wynosi 125,66 km² (18 miejsce w Polsce).

Geografia

Położenie i powierzchnia

Bielsko-Biała znajduje się w południowej części województwa śląskiego, na pograniczu historycznych regionów: Śląska Cieszyńskiego (dzielnice lewobrzeżne) i Małopolski, a ściślej ziemi krakowskiej (dzielnice prawobrzeżne).

Większa część Bielska-Białej leży na makroregionu Pogórza Zachodniobeskidzkiego. Teren miasta wchodzi w skład Działu Bielskiego i Działu Pisarzowickiego – mikroregionów Pogórza Śląskiego. W granicach administracyjnych Bielska-Białej (w dzielnicach południowych) znajdują się także masywy górskie Beskidu Małego i Beskidu Śląskiego.

Współrzędne geograficzne dla centrum miasta wynoszą 49°49'21″N 19°02'40″E / 49.8225, 19.04444.

Powierzchnia Bielska-Białej wynosi 124,51 km², w tym:

• tereny mieszkaniowe: 16,4%
• tereny usług: 2,6%
• tereny przemysłowo-składowe: 3,6%
• tereny komunikacyjne: 11%
• tereny rolne: 14,6%
• tereny leśne: 24,2%
• zieleń miejska: 2,2%
• tereny pozostałe: 25,4%

Miasto stanowi 1,01% powierzchni województwa i 0,04% powierzchni kraju.

 Zobacz więcej w artykule Ludność i powierzchnia Bielska-Białej, w sekcji Powierzchnia Bielska-Białej.

Rozciągłość miasta w kierunku równoleżnikowym wynosi 13 km, a południkowym 17,5 km.

Bielsko-Biała graniczy:

• od północy z miastem Czechowice-Dziedzice i Gminą Bestwina (Bestwina i Janowice)
• od wschodu z gminą Kozy i Międzybrodziem Bialskim w Gminie Czernichów
• od południa z Gminą Wilkowice (Wilkowice i Bystra), Szczyrkiem (w górach) i Brenną (w górach)
• od zachodu z Jaworzem i Gminą Jasienica (Jasienica, Międzyrzecze Górne i Mazańcowice)

Miasto znajduje się (w linii prostej) 31 km od granicy z Republiką Czeską i 35 km od granicy ze Słowacją.

Ukształtowanie powierzchni

Ukształtowanie powierzchni Bielska-Białej jest dość zróżnicowane. W granicach administracyjnych miasta znajdują się tereny wyżynne (Pogórze Śląskie), jak i górskie (Beskid Śląski, Beskid Mały).

Krajobraz Pogórza Śląskiego. W tle Beskid Śląski

Centrum miasta znajduje się na wysokości 313 m n.p.m. Najniższym punktem są Stawy Komorowickie znajdujące się na wysokości 262 m n.p.m., natomiast najwyższym szczyt liczącego 1117 m n.p.m. Klimczoka w Beskidzie Śląskim.

Pogórze Śląskie zbudowane jest z mało odpornych na denudację serii fliszowych z wkładkami wapieni i cieszynitów. Złożona struktura podłoża geologicznego ścięta jest przez równinę denudacyjną obniżającą się od 400-450 m n.p.m. u podnóża progu Beskidu Małego i Beskidu Śląskiego do 280-300 m n.p.m. na granicy Kotliny Oświęcimskiej. Powierzchnię pogórza pokrywają gliny, na których rozwinęły się zespoły gleb o średniej produkcyjności. Dominują gleby brunatnoziemne. Na ograniczonych powierzchniach występują gleby płowe. Do niewielkich powierzchni ogranicza się zasięg gleb bielicowych, rozwiniętych na bezwęglanowych i bardzo przepuszczalnych zwietrzelinach. Gleby deluwialne, związane z łagodnie nachylonymi podnóżami stoków, występują w wielu obszarach, których łączna powierzchnia jest niewielka. Podobną cechą odznaczają się gleby aluwialne w dnach dolin.

Wyżynna część Bielska-Białej składa się z kilkudziesięciu wzgórz, porozdzielanych dolinami rzek i potoków, z których centralną jest dolina Białej. Najwyższymi bielskimi wzgórzami są Drugi Kopiec Lipnicki (448 m n.p.m.), Hałcnowska Góra (404 m n.p.m.), Pierwszy Kopiec Lipnicki (393 m n.p.m.), Cieńciałowa Kępa (390 m n.p.m.), Malowany Dworek (390 m n.p.m.) i Trzy Lipki (386 m n.p.m.).

Beskid Śląski

Beskid Śląski zbudowany jest z masywnych piaskowców godulskich i istebniańskich. W części południowej góry zbudowane są z fliszu magurskiego. Występują tu złoża mineralne: piaskowce, wapienie i kruszywa naturalne. Duże znaczenie mają piaskowce godulskie, które występują tu w dwóch rodzajach: godulskie środkowe oraz godulskie dolne. Znajdują się tu również źródła wód mineralnych.

podśląskiej i śląskiej. Składa się w 95% z piaskowców godulskich. Geologicznie jest jednorodny z Beskidem Śląskim.

Pasma Beskidów rozdziela szeroka na 5 km Brama Wilkowicka łącząca Pogórze Śląskie z Kotliną Żywiecką.

W granicach administracyjnych miasta znajduje się 17 szczytów górskich:

Na południowo-zachodnich stokach Stołowa znajduje się Jaskinia w Stołowie, której korytarze liczą 21 m. W 2003 r. na stokach Stołowa odkryto również wejście do Jaskini Głębokiej w Stołowie. Odkrycie tej jaskini zostało uznane za jedno z największych osiągnięć speleologicznych ostatnich lat w Polsce. Z długością 554 m i głębokością 25 m jest jedną z największych jaskiń polskich Karpat fliszowych. Kilka mniejszych jaskiń znajduje się także w rejonie Klimczoka.

Zbiorniki i cieki wodne

Rzeka Biała

Jezioro Wielka Łąka

Główną rzeką przepływającą przez miasto jest Biała, prawy dopływ Wisły o długości 28,6 km. Od średniowiecza stanowi granicę Śląska i Małopolski. W roku 1457 stała się granicą państwową między Czechami a Polską, która była aż do 1772 r. Odtąd aż do 1918 r. odgraniczała Śląsk Austriacki od Galicji, a później województwo śląskie od krakowskiego. Funkcję graniczną straciła dopiero w 1951 r., kiedy połączono Bielsko i Białą Krakowską w jeden organizm.

Dopływami Białej są potoki, w dolinach których rozlokowały się wsie, a dziś dzielnice miasta:

• Dębowiec
• Kamieniczanka
• Kromparek
• Krzywa
• Niwka
• Olszówka
• Potok Starobielski
• Straconka

Drugą ważną rzeką jest Wapienica, prawy dopływ Iłownicy o długości 20,6 km. Jej główne dopływy to Barbara, Rudawka i Żydowski Potok. Od 1895 r. Wapienica, prowadząca wody I klasy czystości stanowi główne ujęcie wody dla bielskich wodociągów.

W 1932 r. w górnym biegu Wapienicy, u ujścia Barbary zbudowano zaporę wodną im. I. Mościckiego, a w wyniku spiętrzenia wód rzeki powstało sztuczne jezioro Wielka Łąka, które służy wyłącznie jako ujęcie wody.

Inne rzeki i strumienie w Bielsku-Białej to:

• Słonnica i jej dopływ Suchy Potok, przepływające przez Hałcnów
• Złoty Potok w Lipniku – dopływ Niwki
• Niper – skanalizowany dopływ Białej, płynący m.in. pod pl. Bolesława Chrobrego
• Sikornik – częściowo skanalizowany dopływ Białej, rozgraniczający Górne i Żywieckie Przedmieście
• Potok Mireckiego w Aleksandrowicach i Ruciana w Kamienicy – dopływy Kamieniczanki
• Potok Zajazdowy – dopływ Białej płynący przez ZPK Sarni Stok
• Mraźnica, Zimny Potok i Pasternik w Straconce – dopływy Straconki

Wiele, głównie w górskiej części miasta, jest także niewielkich, bezimiennych cieków wodnych.

Największym skupiskiem stawów w Bielsku-Białej są Stawy Komorowickie położone w północnej części Komorowic, nad rzeką Białą. Sąsiadują ze Stawami Bestwińskimi, położonymi w Gminie Bestwina.

Mniejszymi skupiskami stawów są Stawy Barkowskie i Stawy Nyczowe nad Kromparkiem, Stawy Hałcnowskie nd Słonnicą oraz grupa stawów nad Rudawką w zachodniej Wapienicy.

Klimat

Klimat Bielska-Białej cechuje się dużym zróżnicowaniem, ponieważ obszar miasta znajduje się w obrębie dwóch dzielnic klimatycznych – podkarpackiej (pogórza) i karpackiej (gór). Klimat wykazuje wyraźną zależność od czynników cyrkulacyjnych. Wyraża się to m.in. dużą nieregularnością stanów pogody i znacznymi wahaniami temperatur w ciągu roku. Największy wpływ na kształtowanie się pogody w mieście wywierają masy powietrza znad Atlantyku.

Najczęściej występują wiatry zachodnie oraz południowo-zachodnie. W zimie częściej występują wiatry południowo-zachodnie i południowe, natomiast latem zachodnie i północno-zachodnie. Spory odsetek wiatrów południowych stanowią wiatry halne, obserwowane najczęściej zimą.

Największe zachmurzenie na terenie Bielska-Białej występuje w miesiącach od listopada do stycznia. Najmniejszym średnim zachmurzeniem oraz najczęstszym występowaniem dni słonecznych cechuje się koniec lata i początek jesieni.

Temperatura powietrza uwarunkowana jest przede wszystkim dopływem określonych mas powietrza, natomiast jej zróżnicowanie przestrzenne jest związane z rzeźbą terenu. Temperatura na obszarze miasta obniża się wraz ze wzrostem wysokości, stopniowo ku południu (średnio o 0,5 °C na 100 m). Wartość średniej temperatury powietrza zmienia się w granicach od 4 (w partiach grzbietowych Beskidów) do ok. 8 °C (w centrum). Najwyższe wartości średniej temperatury przypadają na lipiec (19 °C), najmniejsze natomiast na styczeń (-3 °C). Okres bezprzymrozkowy trwa na pogórzu średnio 175 dni, w górach o ponad miesiąc krócej.

Mgły występują średnio przez 40-50 dni w roku.

Największą ilość opadów deszczu przynoszą wiatry zachodnie, północno-zachodnie i północne, najmniejszą – południowe. Najwyższe miesięczne sumy opadów notuje się w czerwcu, najniższe w styczniu i lutym. Opady śniegu występują od listopada do kwietnia, przy czym największą liczbę dni z opadem śniegu notuje się w styczniu.

Pokrywa śnieżna jest bardzo zróżnicowana, ponieważ w granicach administracyjnych miasta znajdują się tereny górskie. Roczna liczba dni z pokrywą śnieżną waha się w granicach od około 70 dni w dzielnicach północnych do ponad 200 w szczytowych partiach Beskidów. Maksymalną grubość pokrywy śnieżnej zanotowano w Bielsku-Białej w latach 60. i wynosiła ona 55 cm.

Podział administracyjny

Bielsko-Biała oficjalnie podzielone jest na 30 osiedli, które stanowią jednostki pomocnicze gminy. Osiedla te działają na postawie statutów przyjętych w drodze uchwały Nr LXVII/1093/2002 Rady Miejskiej w Bielsku-Białej z dnia 8 października 2002 r.

Powszechnie występuje również nieoficjalny podział na "dzielnice". Podział ten jest podziałem zwyczajowym, używanym przez mieszkańców miasta, podobnie jak nazwa dzielnica. Granicę między "dzielnicami" w większości przypominają granice historycznych części Bielska i Białej oraz wsi stopniowo włączanych w granica miasta. W ten sposób wyróżnia się:

• Śródmieście, w tym Stare Miasto, Białą Krakowską, Dolne Przedmieście, Górne Przedmieście i Żywieckie Przedmieście
• Aleksandrowice
• Hałcnów
• Kamienica
• Komorowice (Śląskie i Krakowskie)
• Lipnik
• Leszczyny
• Mikuszowice (Śląskie i Krakowskie)
• Obszary
• Olszówka (Dolna i Górna)
• Stare Bielsko
• Straconka
• Wapienica
• Złote Łany

Przyroda

Zieleń miejska

Tereny zieleni miejskiej zajmują w Bielsku-Białej 272,6 ha, a tereny leśne około 2500 ha, stanowiąc odpowiednio ok. 2,21% oraz 20% ogólnej powierzchni miasta. Daje to w przeliczeniu na jednego mieszkańca 152 m² powierzchni terenów zielonych. Zieleń urządzoną na terenie miasta stanowią przede wszystkim chronione zabytkowe założenia zieleni parkowej, cmentarnej i przykościelnej oraz zieleńce, parki, skwery i bulwary ogólnodostępne o charakterze rekreacyjnym i estetycznym. Na terenie Bielska-Białej występują również obszary zieleni towarzyszącej zabudowaniom, ogródkom działkowym i zieleni izolacyjnej wokół tras komunikacyjnych. Na terenie miasta istnieje 36 cmentarzy, z czego większość pochodzi z XIX w. i pierwszej połowy XX w.

Parki i cmentarze

Park Słowackiego wczesną wiosną

Aleja drzew na Cmentarzu żydowskim

• Park Słowackiego – na Dolnym Przedmieściu, między ulicami Słowackiego a Chopina, w sąsiedztwie Bielskiego Centrum Kultury; został założony w 1898 r. jako "Park Jubileuszowy im. Cesarza Franciszka Józefa I";

• Park Włókniarzy – na Żywieckim Przedmieściu, między ulicą Partyzantów a rzeką Białą; został założony w 1899 r. jako "Planty Blichowe";

• Park nad rzeką Białą – między rzeką Białą a ratuszem; powstał w końcu XIX wieku; najciekawszym elementem parku jest głaz narzutowy z czasów epoki lodowcowej podarowany miastu Białej w 1908 r.

• Bulwary Straceńskie – na Leszczynach, wzdłuż ulicy Górskiej; park usytuowany wzdłuż potoku Straconka jest bardzo popularnym wśród bielszczan miejscem wypoczynku i rekreacji

• Park Strzygowskiego – wzdłuż ul. Partyzantów (za ul. Bora-Komorowskiego), na tzw. Stawach; niegdyś popularne kąpielisko rzeczne na Białej (dziś rzeka jest zbyt zanieczyszczona);

• Park Rosta – między Obszarami a Kępą Hałcnowską (w rejonie ul. Niepodległości);

• Park Wypoczynku Niedzielnego – w Wapienicy, w rejonie ulic Jaworzańskiej, Telimeny i Tadeusza, w sąsiedztwie stadionu LKS Zapora Wapienica;

Ponadto w Bielsku-Białej znajduje się liczne parki dworskie, fabrykanckie i willowe, zlokalizowane w sąsiedztwie d. pałaców i XIX-wiecznych willi, z ciekawymi okazami drzew, często egzotycznymi. W rejestrze zabytków znajduje się sześć tego typu parków.

Enklawę dzikiej przyrody w centrum Bielska-Białej stanowią cmentarze. Szczególne walory przyrodnicze posiadają jednak tylko dwa z nich:

• Stary Cmentarz Ewangelicki, założony w 1833 r., zlokalizowany na Bielskim Syjonie
• Cmentarz żydowski, założony w 1849 r., zlokalizowany w Aleksandrowicach

Występują na nich liczne drzewa o wymiarach pomnikowych, oplecione dodatkowo przez bluszcz. Nagrobki, mury i alejki obrośnięte są wieloma gatunkami roślin, a z rzadk odwiedzane nekropolie stanowią oazę dla licznych ptaków. Pojawiają się również ślady bytowania drobnych ssaków.

Obszary chronione

Widok z Jeziora Wielka Łąka w Dolinie Wapienicy na rezerwat przyrody Jaworzyna

Pomnik przyrody – głaz narzutowy w postaci czerwonego granitu skandynawskiego z okresu zlodowacenia w parku obok ratusza

Udział obszarów chronionych w powierzchni Bielska-Białej wynosi 35,8%. Daje to miastu trzecie, po Koszalinie i Kielcach, miejsce w Polsce.

Większość terenów górskich w granicach Bielska-Białej leży w obrębie dwóch parków krajobrazowych: Parku Krajobrazowego Beskidu Małego i Parku Krajobrazowego Beskidu Śląskiego.

W granicach miasta znajduje się cztery zespoły przyrodniczo-krajobrazowe:

• Dolina Wapienicy (data zał. 1990, pow. 1510 ha)
• Cygański Las (data zał. 1997, pow. 593 ha)
• Sarni Stok (data zał. 2002, pow. 11 ha)
• Gościnna Dolina (data zał. 2006, pow. 39 ha)

Dolina Wapienicy jest też pierwszym w Polsce miejscem, gdzie wprowadzono w życie ideę parku ekologicznego, czyli połączenia ochrony przyrody z edukacją ekologiczną opartą na jej bezpośrednim doświadczaniu i zaangażowaniu społecznym na jej rzecz.

W Bielsku-Białej ustanowiono dwa rezerwaty przyrody:

• Stok Szyndzielni (data zał. 1953, pow. 54,96 ha)
• Jaworzyna (data zał. 2003, pow. 40,03 ha)

Ponadto istnieją dwa użytki ekologiczne:

• Uroczysko Jasionka (data zał. 2003, pow. 1,10 ha, dzieln. Wapienica)
• Żabiniec (data zał. 2006, pow. 0,7986 ha, dzieln. Mikuszowice)

Bielsko-Biała posiada 62 pomniki przyrody, w tym:

• 52 pojedyncze drzewa
• 9 skupisk drzew
• 1 głaz narzutowy

Obecnie projektowane są w Bielsku-Białej kolejne obszary chronione:

• zespoły przyrodniczo-krajobrazowe: Bark, Dolina Białej, Dolina Złotego Potoku, Jeżynowa Dolina, Grodzisko, Trzy Lipki, Straconka
• rezerwaty przyrody: Barbara, Klimczok, Kołowrót, Las Gryndy, Leśne Wąwozy, Nad Kromparkiem, Piekielny
• użytki ekologiczne: Blachurowy Staw, Hałcnowskie Stawy, Diable Młyny, Nyczowe Stawy, Stawy Komorowickie, Storczykowe Łąki

Zanieczyszczenia środowiska

Bielsko-Biała należy do miast o stosunkowo dużym zanieczyszczeniu środowiska. W mieście emitowanych jest 2% zanieczyszczeń pyłowych i 1,7% zanieczyszczeń gazowych województwa śląskiego. Poziom zanieczyszczenia środowiska od 1991 r. stopniowo się zmniejsza.

Największy wpływ na zanieczyszczenie powietrza mają lokalne kotłownie CO używane w gospodarstwach domowych oraz MŚP spalające węgiel w celach grzewczych i technologicznych. Utrzymanie na obszarze Śródmieścia tradycyjnych rozwiązań z indywidualnymi kotłowniami węglowymi, koksowymi i gazowymi powoduje pogarszanie się stanu środowiska w tej części miasta i może być przyczyną przekraczania dopuszczalnych stężeń zanieczyszczeń powietrza, co grozi konsekwencjami w postaci negatywnego oddziaływania na ludzi i budowle, w szczególności na zabytki.

Źródłami zanieczyszczenia powietrza w Bielsku-Białej są również komunikacja samochodowa oraz energetyka, szczególnie niska emisja z lokalnych systemów grzewczych. Zanieczyszczenia wynikające z ruchu motoryzacyjnego koncentrują się w rejonach zwartej, wysokiej zabudowy miejskiej (w tzw. kanionach ulicznych). Istniejąca obecnie organizacja ruchu pojazdów samochodowych na terenie Bielska-Białej jest niekorzystna i sprzyja powstawaniu zjawiska smogu fotochemicznego.

Nie bez znaczenia jest także emisja pochodzenia energetycznego z obszarów sąsiednich (GOP, ROW, Zagłębie Ostrawsko-Karwińskie) oraz z procesów technologicznych realizowanych w zakładach przemysłowych.

Wody przepływających przez miasto rzek są silnie lub ponadnormatywnie zanieczyszczone szkodliwymi substancjami. Pomimo złej oceny jakości wód rzeki Białej, badania wykazały stopniową poprawę wskaźników fizykochemicznych. Podobnie wygląda sytuacja wód podziemnych. Najbardziej zagrożone zanieczyszczeniem są wody czwartorzędowego poziomu wodonośnego w dolinie Białej, Wapienicy i ich dopływów.

Demografia

 Osobny artykuł: Ludność i powierzchnia Bielska-Białej.

W 2008 r. liczba ludności Bielska-Białej wyniosła 175 677 osób, w tym 82 803 mężczyzn (47,13%) i 92 874 kobiet (52,86%). Na 100 mężczyzn przypada 112 kobiet. Bielsko-Biała jest 22. największym miastem Polski według liczby ludności. Liczba ludności miasta stanowi 3,78% ludności województwa śląskiego. Gęstość zaludnienia wynosi 1411 os./km², a przyrost naturalny –0,03‰. Saldo migracji było w 2006 r. ujemne i wyniosło –497 osób. Liczba zawartych małżeństw wyniosła 1184, a rozwodów 492.

W 2007 r. wiek produkcyjny osiągnęło 114 912 osób (65,41%), wiek poprodukcyjny 30 399 osób (17,30%), natomiast w wieku przedprodukcyjnym jest 30 379 mieszkańców miasta (17,29%).

Stopa bezrobocia wynosi 5,8% (5400 osób). W 2007 r. spośród 65 359 osób zatrudnionych 41 866 (68,23%) pracowało w sektorze prywatnym, a 19 493 (31,77%) w sektorze publicznym.

Bielsko-Biała jest także centrum aglomeracji bielskiej zamieszkiwanej przez ok. 325 tys. osób, której uzupełnieniem jest Bielski Obszar Metropolitalny zamieszkiwany przez ponad 880 tys. osób.

Na przestrzeni lat liczba ludności Bielska-Białej wzrastała wraz z rozwojem przemysłu i przyłączaniem pobliskich miejscowości. Najwyższą liczbę ludności (184 421) miasto osiągnęło w 1991 r. Odtąd, podobnie jak całej Polsce, obserwuje się wyraźny spadek liczby ludności. Według prognoz GUS w 2020 r. Bielsko-Biała ma liczyć 163 tys., a w 2030 r. 145,2 tys. mieszkańców.

Nazwa miasta

Zapisywana z dywizem nazwa Bielsko-Biała powstała przez zestawienie nazw Bielska i Białej (Krakowskiej), które w 1951 r. utworzyły jeden organizm miejski. Odmienia się oba człony (Bielska-Białej, Bielsku-Białej). Błędna jest dość popularna, głównie w mediach, odmiana "Bielsko-Białej".

Etymologia nazwy Bielsko najprawdopodobniej wywodzi się od rzeki Białej, której nazwa pochodzi od przymiotnika biały. Określał on ogólne wrażenie barwy wody – białej, czyli jasnej i czystej. Niektórzy badacze nazwę miasta wiążą również z bieleniem płótna, co jest jednak wątpliwe ze względu na to, że w XIII w. Bielsko nie było jeszcze ośrodkiem tkackim ani sukienniczym. Od rzeki zapożyczyła nazwę także osada, a następnie miasto Biała. Nazwa Bielsko została utworzona za pomocą przyrostka –sko, natomiast Biała ponowiona z nazwy rzeki.

Po raz pierwszy łacińska nazwa "Bielici", którą często utożsamia się z Bielskiem pojawiła się w dokumencie biskupa wrocławskiego z 1284 r.. Najwcześniejsze zapisy nazwy Bielska w postaci zniemczonej można czytać jako Bielica: zu Bilitz (1312), Belicz (1420). Później pojawiły się również nazwy słowiańskie: w Bilsku (1420), na Bielsku (1465), miasta Byelska (1525), in oppido Bilsko (1652). Od XIX w. występowała już tylko jedna nazwa niemiecka – Bielitz i jedna czeska – Bílsko. W języku polskim natomiast istniały liczne oboczności: jeszcze na początku XX w. na równi z Bielsko występowały Bielsk, Bilsko i Bilsk. Ostatecznie nazwa Bielsko została uregulowana dopiero w dwudziestoleciu międzywojennym. Procesowi latynizacji ani germanizacji nie uległa polska nazwa Białej – niem., łac. Biala, czes. Bělá.

W języku wilamowskim, używanym w okolicach niedalekich Wilamowic, miasto nazywane jest Byłc-Bejł. W XX w. wykształciły się niestosowane wcześniej obcojęzyczne nazwy Bielska-Białej, m.in. japońskie ビェルスコ＝ビャワ (Byerusoko-Byawa) i łotewskie Beļsko-Bjala.

Historia

 Osobny artykuł: Historia Bielska-Białej.

Ulica 11 Listopada. W XVIII i XIX w. była częścią traktu cesarskiego łączącego Wiedeń z Lwowem, przebiegając zarówno przez Bielsko, jak i Białą. Dziś stanowi główny deptak miasta.

Bielsko-Biała formalnie powstało w styczniu 1951 roku, lecz historia miast, które były jego fundamentami jest o wiele dłuższa. Starszą częścią "dwumiasta" jest śląskie Bielsko powstałe w końcu XIII wieku. Od XVI w. miasto rozwijało się jako ośrodek handlu, sukiennictwa i ceramiki, a także jako stolica państwa stanowego, przekształconego później w księstwo. Małopolska Biała natomiast powstała ok. 1560 r. jako osada tkaczy. Na początku XIX w. zaczął się tu rozwijać przemysł, a już na przełomie XIX i XX stulecia okręg bielsko-bialski był jednym z największych ośrodków przemysłowych Austro-Węgier. Wtedy też rozpoczął się proces zrastania dwóch organizmów zakończony w 1951 r. połączeniem ich w jedno miasto Bielsko-Biała. Przez wieki charakterystyczną cechą dwumiasta była również wielonarodowość (Polacy, Niemcy i Żydzi) oraz różnorodność religijna (katolicy, protestanci i żydzi), przerwane II wojną światową (w której szczęśliwie uniknęło zniszczeń). W okresie powojennym Bielsko-Biała wciąż rozwijało się, w latach 1975-1998 jako stolica województwa bielskiego, aby stać się dziś jednym z najbardziej prężnych gospodarczo miast Polski, a także ważnym ośrodkiem kulturalnym, turystycznym i akademickim.

Najważniejsze wydarzenia historyczne

• XII wiek-1400 – funkcjonowanie osady rzemieślniczej w Starym Bielsku (grodzisko)
• 1285-1300 – wielka fala osadnicza organizowana przez księcia cieszyńskiego Mieszka I
• 6 czerwca 1312 – pierwsza wzmianka o mieście Bielsku (nadanie mieszczanom lasu "między Kamienicą a Mikuszowicami")
• 1316 – rzeka Biała granicą między księstwami cieszyńskim i oświęcimskim
• 1327 – Bielsko wchodzi w skład Czech
• XV wiek – zaczęły powstawać przedmieścia bielskie: Dolne, Górne i Żywieckie
• 8 listopada 1424 – Bielsko otrzymało odnowione prawa miejskie
• 1447 – przeniesienie parafii ze Starego Bielska do miasta Bielska
• 1489 – Lipnik siedzibą starostwa niegrodowego
• 1526 – Bielsko, wraz ze wszystkimi ziemiami czeskimi, pod władzą Habsburgów
• 1545 – początek reformacji; w Bielsku powstaje najsilniejsza gmina protestancka na Śląsku Cieszyńskim
• 1548 – powstaje cech sukienników, a Wacław III Adam (ostatni piastowski władca Bielska) nadaje miastu przywilej cechowy
• 1560 – na terenie starostwa lipnickiego powstają trzy nowe wsie: Biała, Straconka i Międzybrodzie
• 1572 – z księstwa cieszyńskiego wydzielone zostaje państwo bielskie, będące wolnym państwem stanowym
• XVI-XVIII wiek – Bielsko ważnym ośrodkiem sukiennictwa, handlu i ceramiki
• 1592-1724 – Sunneghowie władają państwem bielskim
• 1613 – Biała została wyodrębniona z Lipnika jako samodzielna gmina wiejska
• 1630-1654 – po edyktach kontrreformacyjnych siłą odebrano protestantom wszystkie świątynie
• 1642-1660 – Bielsko i okolice kilkakrotnie najeżdżane przez Szwedów
• 1659, 1664 – pożary doszczętnie niszczą Bielsko
• 1710 – utworzenie komory celnej w Białej
• 9 stycznia 1723 – nadanie praw miejskich i herbu Białej
• 1750 – powstają pierwsze manufaktury
• 1752 – państwo bielskie zakupił hrabia Aleksander Józef Sułkowski
• 2 listopada 1754 – państwo bielskie zostaje przekształcone w księstwo
• 1757 – Biała otrzymuje wielki przywilej miejski, na podstawie którego zostały założone cechy rzemieślnicze
• 1760 – w skład Białej wcielona zostaje zamieszkana przez Żydów jurydyka, o którą mieszczanie toczyli spory ze starostami lipnickimi
• 30 października 1769 – w bialskim ratuszu podpisano akt utworzenia Generalnej Rady Stanów Skonfederowanych; konfederaci barscy rezydowali w Białej do sierpnia 1771 r.
• 1772 – Biała wchodzi w skład austriackiej prowincji Galicja
• 1775 – Bielsko uzyskuje połączenie dyliżansowe z Wiedniem i Lwowem
• 13 października 1781 – Józef II Habsburg wydał patent tolerancyjny dla ewangelików; początek budowy Bielskiego Syjonu – dzielnicy ewangelickiej
• 1784 – zniesienie granicy celnej na rzece Białej
• 1 maja 1785 – otwarcie traktu środkowogalicyjskiego
• 1799 – pełne rozgraniczenie Białej od Lipnika
• 1806 – w Bielsku pojawia się pierwsza maszyna włókiennicza – przędzarka
• 1810 – Joachim Adler otwiera w Białej pierwszą fabrykę włókienniczą; początek rozwoju przemysłu w obu miastach (powstanie Bielskiego Okręgu Przemysłowego), który doprowadza do upadku tradycyjnego rzemiosła – sukiennictwa
• 1820-1850 – Biała, wraz z obszarem d. księstwa oświęcimskiego, wyłączona z Galicji i wcielona do Związku Niemieckiego
• 1849 – zniesienie księstwa bielskiego, powstanie powiatu bielskiego
• II połowa XIX w. – wprowadzeniu w Bielsku i Białej licznych nowinek technicznych (m.in. centrala telefoniczna, wodociągi, elektrownia, tramwaj elektryczny i gazownia)
• 1855 – utworzenie powiatu bialskiego
• 1855 – utworzenie linii kolejowej Bielsko – Dziedzice, odnogi Kolei Północnej
• 1871 – Bielsko i Biała organizują wielką wystawę przemysłową
• 1873 – założenie "Czytelni Polskiej" w Białej – pierwszej organizacji polskiej
• 1865 – założenie żydowskiej gminy wyznaniowej o charakterze postępowym w Bielsku oraz ortodoksyjnej w Białej
• 1869 – wprowadzenie w Galicji autonomii i polskiego języka urzędowego; początek polsko-niemieckiego konfliktu narodowościowego
• 1887-1890 – budowa nowego dworca kolejowego i początek szybkiej rozbudowy Dolnego Przedmieścia na wzór Wiednia; prowincjonalny charakter zaczęła tracić także Biała
• 1888 – Biała uzyskuje połączenie kolejowe z Bielskiem i Krakowem
• 1890 – rok strajków; 28 kwietnia od salw żandarmerii ginie 11 uczestników demonstracji w Białej; 1 maja dochodzi w obu miastach do najpotężniejszej na ziemiach polskich manifestacji robotniczej
• 1890 – powstaje Garnizon Bielsko
• 1899 – przygotowanie przez Maxa Fabianiego planu regulacji urbanistycznej Bielska
• 1902 – staraniem ks. S. Stojałowskiego w Bielsku zostaje otwarty "Dom Polski"
• listopad 1918 – Bielsko i Biała wchodzą w skład Polski
• 1925 – Lipnik zostaje włączony do Białej, której nazwa zostaje zmieniona na "Biała Krakowska"
• 1927 – w Bielsku i Białej Krakowskiej wprowadzona zostaje komunikacja autobusowa
• lata 30. XX w. – drugi okres szybkiej rozbudowy obu miast (w Bielsku głównie Górne Przedmieście i Aleksandrowice, w Białej – dzielnice południowe)
• 1936 – powstanie lotniska w Aleksandrowicach
• 3 września 1939 – zajęcie obu miast przez wojska niemieckie
• 8 września 1939 – Bielsko zostaje włączone do Niemiec
• 26 października 1939 – Biała Krakowska staje się do 1945 r. dzielnicą Bielska o nazwie "Bielitz-Ost"
• 1939-1945 – aktywna działalność polskich organizacji konspiracyjnych
• 1940-1943 – funkcjonowanie getta żydowskiego w Bielsku-Lipniku
• 8-12 lutego 1945 – "wyzwolenie" miast przez Armię Czerwoną
• 1945-1950 – dekonspiracja i pokazowe procesy członków AK, NSZ, WiN i innych organizacji podziemia antykomunistycznego
• 27 lipca 1946 – początek wielkiej akcji wysiedlania Niemców i Żydów, przed wojną stanowiących w Bielsku 60% ludności, a w Białej – 30%
• 1 stycznia 1951 – połączenie Bielska i Białej Krakowskiej w jeden organizm – Bielsko-Białą
• 1949-1985 – powstanie kilkunastu osiedli mieszkaniowych (w tym siedem ZOR-ów – osiedli robotniczych)
• 1969 – utworzenie w Bielsku-Białej filii Politechniki Łódzkiej, przekształconej w 2001 r. w Akademię Techniczno-Humanistyczną
• 1969 – liczba ludności miasta przekracza 100 000
• 1972 – powstanie Fabryki Samochodów Małolitrażowych
• 1972-1974 – przebudowa układu komunikacyjnego miasta (m.in. budowa ul. Lwowskiej, Warszawskiej i Bystrzańskiej, przebudowa ul. Zamkowej i Partyzantów oraz likwidacja sieci tramwajowej)
• 1975 – utworzenie województwa bielskiego
• 26 stycznia-6 lutego 1981 – strajk generalny NSZZ Solidarność Regionu Podbeskidzie
• 1992 – powstanie diecezji bielsko-żywieckiej
• 1994 – utworzenie 18 Bielskiego Batalionu Desantowo-Szturmowego
• 22 maja 1995 – wizyta papieża Jana Pawła II w Bielsku-Białej
• 1998 – likwidacja województwa bielskiego, Bielsko-Biała powiatem grodzkim i siedzibą powiatu ziemskiego w województwie śląskim
• 1999 – 18 Bielski Batalion Desantowo-Szturmowy wszedł w skład dywizji szybkiego reagowania NATO
• 2000 – utworzenie w mieście podstrefy Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej (sukcesywnie rozbudowywanej)
• 2003 – rozpoczęcie programu rewitalizacji Starego Miasta
• 2008 – powstanie Parku Technologicznego Przemysłu Lotniczego, którego częścią jest lotnisko Bielsko-Biała Kaniów
• Miejskiego Systemu Informacji

Symbole miasta

Herb Bielska na kaflu z II poł. XV wieku

Logo Bielska-Białej

Symbole Bielska-Białej: herb, flagę, logo i hejnał oraz ich wygląd oficjalnie ustanowiono czterema uchwałami rady miejskiej z 7 grudnia 2004 r.

• Herb – składa się z dwóch gotyckich tarcz. Prawa (z punktu widzenia patrzącego na herb: lewa) to herb dawnego Bielska, natomiast lewa (z punktu widzenia patrzącego na herb: prawa) to herb dawnej Białej. Tarcza prawa jest dwudzielna w słup. W polu pierwszym błękitnym (niebieskim) pół złotego (żółtego) orła, bez korony, z głową zwróconą w prawo (połowa godła książąt cieszyńskich), natomiast w polu drugim czerwonym trzy białe (srebrne) lilie ułożone w słup (zmodyfikowana połowa herbu biskupów wrocławskich). Na tarczy lewej w polu zielonym dwie czerwone pięciopłatkowe róże ułożone w pas (symbol męczeństwa i krwi Chrystusa lub zapowiedź pomyślności i szczęścia "młodych" mieszczan).

• Flaga – stanowi prostokątny płat tkaniny o stosunku wysokości do długości jak 5:8. Istnieją dwie wersje flagi: flaga miejska i flaga honorowa. Barwy obu są żółto-biało-czerwone, przy czym flaga miejska składa się z trzech poziomych pasów równej szerokości, a na fladze honorowej, na szerszym środkowym pasie (w kolorze białym) umieszczony jest herb miasta.

• Logo – zostało stworzone w 1996 r. przez Wiesława Grzegorczyka – laureata konkursu rozpisanego przez władze miejskie. Tworzą je dwie wypełnione zielenią, obrócone ku sobie brzuszkami litery B, symbolizujące przedzielone rzeką Bielsko i Białą, z umieszczoną nad nimi czerwoną kropką. Całość przypomina górski krajobraz, nad którym świeci słońce.

• Hejnał – został skomponowany z okazji obchodów 700-lecia miasta przez Piotra Stachurę, ucznia bielskiej szkoły muzycznej. Po raz pierwszy został wykonany 1 maja 1964 r. Na stronie Urzędu Miejskiego czytamy: "Hejnał jest ściśle związany ze specyfiką regionu, oddaje cały urok Beskidów. Rytm maszyn włókienniczych i szum lasu łączy się w pieśń optymistyczną, pieśń zwycięską". Hejnał jest odtwarzany co trzy godziny z wieży ratuszowej.