Bircza - Polski Serwis Naukowy

Bircza (ukr.: Бiрча) – wieś w Polsce (do 1934 miasto), położona w województwie podkarpackim, w powiecie przemyskim (do 21 sierpnia 1945 w powiecie dobromilskim), na Pogórzu Przemyskim; siedziba gminy Bircza.

Miejscowość składa się z kilku części: Miasto, Błonie, Żeń, Wygon, Kamienna Górka, Dwór, Targowica, Mielnicze.

Właścicielami Birczy były rodziny: Balów, Bireckich, Humnickich, Błońskich, Łuczawskich i Kowalskich. Dobry opis historyczny w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego.

Powiat Przemysl (niem. Landkreis Przemysl, pol. powiat przemyski) - jednostka administracyjna samorządu terytorialnego dystryktu krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Funkcjonowała od 3 listopada 1941 do lipca 1944. Siedzibą władz powiatu oraz starostwa był Przemyśl.
Obwód drohobycki - jednostka podziału administracyjnego ZSRR, utworzona decyzją Prezydium Rady Najwyższej USRR z dnia 4 grudnia 1939 (powołano wtedy 6 nowych obwodów, znajdujących się na terenach południowo-wschodniej Polski zajętych przez ZSRR).

Przez miejscowość przepływa niewielka rzeka Stupnica, dopływ Sanu oraz Korzonka koło Hiszpana .

Nazwa miejscowości

Bircza stanowi przymiotnik dzierżawczy utworzony za pomocą przyrostka *-ja od nazwy osobowej Birek, wywodzącej się być może od bierać, birać, por. prasłowiańskie *birati a. *bьrati – "ujmować, chwytać, zabierać", a także stanowiącej zdrobnienie imienia Biernat (Bernard). Podobny źródłosłów ma nazwa dwóch miejscowoości o nazwie Biórków.

Balowie herbu Gozdawa. Potomkowie tego rodu należą do Gozdawitów. Według Jana Długosza, ma to być "genus polonicus" i mają nosić w herbie lilię biała na czerwonym polu. Ten herb jednak nasuwa przypuszczenia, że rodzina ta przybyła do Polski z Węgier w XIV wieku, gdzie panowała wówczas andegaweńska rodzina o podobnym herbie. Mimo twierdzenia Jana Długosza i innych heraldyków jak Niesiecki ród ten ma pochodzenie węgierskie a nie polskie. W r. 1361 z nadania króla Kazimierza Wielkiego osiadają na Podkarpaciu rycerze herbu Gozdawa, od których pochodzą Balowie.
Targ - sprzedaż i kupno towarów odbywające się na wydzielonej przestrzeni, w określonym czasie oraz związane pewną tradycją lub formalnymi zasadami handlowymi. Miejsce gdzie odbywa się targ nazywane jest targowiskiem lub również targiem.

Historia

Pierwsza wzmianka o Birczy pochodzi z roku 1188. W 1422 odnotowano istnienie w Birczy prawosławnego monastyru św. Onufrego.

W czasie zaboru austriackiego w latach 1773-1782 należała do cyrkułu samborskiego (okręg Lisko), w latach 1782-1819 do cyrkułu liskiego, następnie do cyrkułu sanockiego.

W maju 1848 powstała w Birczy dekanalna Rada Ruska, podlegająca Głównej Radzie Ruskiej. Działała do 1851.

Główna Rada Ruska (Hołowna Ruska Rada; ukr. Головна Руська Рада, HRR) - pierwsza ukraińska organizacja polityczna w Galicji, utworzona w czasie Wiosny Ludów, wiosną 1848.
Lesko (do 1931 – Lisko) – miasto w woj. podkarpackim, stolica powiatu, siedziba gminy Lesko. Położone nad Sanem na obszarze Gór Sanocko-Turczańskich. W latach 1972-75 Lesko było siedzibą powiatu bieszczadzkiego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. krośnieńskiego.

Od 1850 do lipca 1876 była siedzibą urzędu powiatowego, podlegającego cyrkułowi sanockiemu, a włączonego 30 września 1876 do powiatu dobromilskiego. Od tego roku była siedzibą starostwa birczańskiego, o powierzchni 15 mil kwadratowych, liczącego 52 322 mieszkańców i 96 osad, w tym 91 gmin.

11 i 12 września 1939 w rejonie Birczy 11 Dywizja Piechoty pod dowództwem płk. dypl. Bronisława Prugar-Ketlinga i 24 Dywizja Piechoty, w tym 17 pułk piechoty im. „Ziemi Rzeszowskiej” pod dowództwem pułk. dypl. Beniamina Kotarby, stoczyła ciężkie walki obronne z niemiecką 2 DGór., wycofując się następnie przez Dynów pod Przemyśl.

Dynów (dawniej Denow) – gmina miejska w województwie podkarpackim, w powiecie rzeszowskim, nad Sanem, Pogórze Dynowskie. Przed 1945 rokiem Dynów należał do województwa lwowskiego, po zakończeniu II wojny światowej miasto weszło w skład nowo utworzonego województwa rzeszowskiego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa przemyskiego.
Wapielnica – szczyt o wysokości 394 m n.p.m. w północno-wschodniej części Pogórza Przemyskiego, na południowy zachód od Przemyśla. Jego stoki opadają: na północ – ku Przełęczy pod Wapielnicą oraz dawnej wsi Kruhel Wielki (obecnie w granicach admistracyjnych Przemyśla), zaś na zachód – ku dolinie Leśniego Potoku. Niedaleko wierzchołka znajdują się ruiny fortyfikacji fortu głównego nr VI "Helicha", należącego do przemyskiej twierdzy. Na północnych stokach Wapielnicy, ponad Kruhelem Wielkim znajduje nieczynna kopania wapienia i marmuru oraz resztki wapiennika z XIX wieku. Wapielnica staniowi jeden z przykładów porwaku tektonicznego.

Do 1939 gmina Bircza, powiat dobromilski, województwo lwowskie, w Birczy mieściła się siedziba sądu powiatowego wraz z ewidencją katastru podatku gruntowego, podlegał on pod sąd okręgowy w Sanoku. W latach 1940-1941 siedziba radzieckiego rejonu birczańskiego w składzie obwodu drohobyckiego, w latach 1941-1944 siedziba Landgemeinde Bircza w Landkreis Przemysl. Po wyzwoleniu do 18 sierpnia 1945 Bircza należała do województwa lwowskiego.

Cyrkuł sanocki - ziemia sanocka znalazła się pod zaborem austriackim po I rozbiorze Polski w roku 1772. Już 14 maja 1772 oddziały przedniej straży preszowskiej pod dowództwem gen. Esterhazego zajęły cały obszar ziemi sanockiej.
Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW) – specjalna formacja wojskowa, podporządkowana z uwagi na cele działań ministrowi bezpieczeństwa publicznego (1945-1954) a następnie ministrowi spraw wewnętrznych, powołana uchwałą Krajowej Rady Narodowej z dnia 25 maja 1945 roku dla walki z podziemiem niepodległościowym oraz zbrojnymi organizacjami ukraińskimi (UPA) i niemieckimi (Werwolf).

31 lipca 1944 miejscowość została zdobyta przez wojska radzieckie.

Od sierpnia 1945 stacjonował w Birczy garnizon wojskowy w sile najczęściej wzmocnionego batalionu piechoty, zmieniający się co dwa miesiące. Do 9 grudnia 1945 w Birczy stacjonowały 2 i 3 batalion 28 pp oraz batalion zbiorczy z 17 DP. Później do końca stycznia stacjonował tu 2 batalion 26 pp, następnie do 4 kwietnia 1946 2 batalion 30 pp. Następnie przez cały rok, do 4 kwietnia 1947, stacjonowały tutaj na przemian 1 i 2 batalion 28 pp, z wyjątkiem okresu od 20 lipca do 13 września 1946, kiedy garnizon tworzył oddział KBW.

Powiat dobromilski - powiat ziemski, istniejący za czasów Galicji i II Rzeczypospolitej. Został utworzony w 1850 (należał wówczas do cyrkułu sanockiego), 30 września 1876 został do niego przyłączony powiat birczański.
Rejon birczański - jednostka podziału administracyjnego Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (rejon), należąca do obwodu drohobyckiego w latach 1939-1941 i 1944-1945.

W latach 1945-1946 miały miejsce 3 ataki UPA na Birczę (I, II i III) w których zginęło kilkudziesięciu mieszkańców Birczy, żołnierzy LWP i funkcjonariuszy MO, ORMO i UB. O tych tragicznych wydarzeniach przypomina pomnik wzniesiony dla upamiętnienia żołnierzy Wojska Polskiego, Wojska Ochrony Pogranicza, Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego i funkcjonariuszom Milicji Obywatelskiej, Służby Bezpieczeństwa, Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej poległym w walce z faszystowskimi bandami Ukraińskiej Powstańczej Armii w latach 1944-1947. Na tablicy pamiątkowej napisane też jest Żywi to pamiętają. Żywi dziś czuwają. Na górze pomnika widnieje biały orzeł w złotej koronie (koronę dodano w latach 90. XX wieku).

Powiat przemyski - powiat w Polsce (województwo podkarpackie), istniał już w I Rzeczpospolitej, miał wówczas o wiele rozleglejsze granice niż obecnie (w jego skład wchodziły wówczas m.in. Rzeszów i Mościska), zlikwidowany w 1975, utworzony powtórnie w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedziba znajduje się w Przemyślu.
Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Po wojnie siedziba Gromadzkiej Rady Narodowej w Birczy, a od 1973 – gminy Bircza.

Osobny artykuł: Kalendarium historii Birczy.

Organizacja miasteczka

Urząd gminny

Rynek

Centrum sportu i turystyki

Pomnik żołnierzy polskich

W centrum znajduje się rynek, przez który na ukos przechodził dawny trakt handlowy z Sanoka. Kierował się on następnie na wschód, w stronę pałacu (dawniej obronnego zamku). Przed zamkiem trakt rozdwajał się – jeden prowadził w kierunku Przemyśla, drugi na południe, w kierunku Kamiennej Górki, a potem na Węgry (trakt węgierski). Od traktu przemyskiego zaraz za zamkiem oddzielała się odnoga do Dobromila.

Beniamin Piotr Kotarba (ur. 22 lutego 1893 w Świątnikach Górnych, zginął 12 września 1939 w Borownicy) – podpułkownik dyplomowany piechoty Wojska Polskiego.
Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego (ukr. Українська Греко-Католицька Церква – Ukrajinśka Hreko-katołyćka Cerkwa) – większy arcybiskupi Kościół wschodni działający obecnie na terenie Ukrainy oraz wśród diaspory ukraińskiej, uznający władzę i autorytet papieża.

100 letni dąb, pomnik przyrody

Rynek jest regularny, prostokątny. Z czterech rogów rynku wychodziły cztery ulice. Od powstania miasteczka aż do 1941 istniały też w Birczy trzy etniczne dzielnice:

polska – wschodnia część rynku, z kościołem w centrum dzielnicy (kościół znajdował się w innym miejscu niż obecnie – na działce z wielkim dębem)

ruska – zachodnia i południowa część rynku, z cerkwią w centrum dzielnicy (cerkiew "na pagórku")

żydowska – północna część rynku (z synagogą (później dodatkowo z domem modlitwy), domem rabina i mykwą).

Handel

Widok Birczy około 1900 roku, w centrum zdjęcia widoczna Targowica

Herb Birczy do roku 1945

Zobacz w Wikiźródłach tekst
Polska Księga Adresowa z 1929 roku

Artykułami spożywczymi i przemysłowymi handlowano na Rynku i w otaczających rynek budynkach. Wyjątkiem był handel żywcem, odbywający się na specjalnym placu poniżej miasteczka, nad rzeką, zwanym Targowicą. Od lokacji miasta w 1464 targi miejskie odbywają się w każdą środę, natomiast jarmarki od lokacji miasta do września 1939 odbywały się 2 stycznia, 23 kwietnia, 14 lipca i 14 października.

Jarmark - (niem. Jahrmarkt - targ doroczny), rodzaj targu średniowiecznego o znaczeniu ponadlokalnym, będącego centrum wymiany towarów handlu dalekosiężnego.
Przemyśl (ukr. Перемишль, ros. Перемышль, niem. Prömsel, czes. Přemyšl, łac. Praemislia) – miasto w województwie podkarpackim nad Sanem, liczące 66 389 mieszkańców (XII 2009), co czyni je drugim pod względem ludności miastem województwa podkarpackiego.

Cmentarz

Zmarłych Polaków i Rusinów chowano dawniej odpowiednio wokół kościoła lub cerkwi. Cmentarz komunalny (obecnie nazywany "Starym Cmentarzem") utworzono pod koniec XVIII wieku. Brak informacji, kiedy utworzono cmentarz żydowski (najstarsza odczytana inskrypcja z 1808).

Cmentarz komunalny ("Nowy") został utworzony w 1945.

Język prasłowiański jest to należący do rodziny języków indoeuropejskich wspólny prajęzyk dawnych Słowian, z którego później wykształciły się poszczególne języki słowiańskie. Za koniec istnienia języka prasłowiańskiego uznaje się przełom V i VI wieku n.e.
Sufczyna (ukr.: Сивчина) – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie przemyskim, w gminie Bircza, nad rzeką Stupnica na terenie Pogórza Przemyskiego.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)