Biskupia Górka - Polski Serwis Naukowy

Wieża i fragment budynku dawnego schroniska młodzieżowego z 1939, 2004

Biskupia Górka (niem. Bischofsberg) – wzniesienie (60,8 m n.p.m.) z osiedlem w Gdańsku, przez które przebiega granica dzielnic Śródmieście oraz Chełm.

Historia

Posiadłość biskupia

W średniowieczu na Biskupiej Górce leżała osada "Górka", później znana jako "Stara Górka", co najmniej od 1277 (według niektórych autorów wcześniej) stanowiąca własność biskupów kujawskich – kościelnych zwierzchników Pomorza Gdańskiego. W osadzie znajdował się w XIV wieku dwór obronny, rezydencja urzędników biskupich: sufragana, archidiakona i oficjała pomorskiego oraz włodarza, który opiekował się dworem i okolicznymi majątkami biskupimi. Około 1380 biskup Zbylut Pałuka z Wąsosza w miejsce drewnianego dworu zbudował podobny obiekt, ale już ceglany. Podczas "wojny głodowej" na polecenie wielkiego mistrza krzyżackiego Michała Küchmeistra zameczek ten został 2 sierpnia 1414 zburzony przez gdańszczan i więcej go nie odbudowano, a urzędnicy biskupi rezydowali odtąd w leżącym nieco dalej od miasta Chełmie.

Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – oficjalny tytuł państwa prusko-brandenburskiego po roku 1701 wraz z pozostałymi domenami dynastii Hohenzollernów w latach 1701-1918, od 1871 roku wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego.
Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego (MBP) - organ bezpieczeństwa wewnętrznego o statusie ministerialnym, zorganizowany w czasie budowy dyktatury komunistycznej w powojennej Polsce na polecenie i pod dyktando władz radzieckich. Obok tzw. Informacji Wojskowej, odpowiedzialne za masowe krwawe represje na obywatelach w okresie stalinizmu. W terenie Ministerstwo reprezentowały podległe mu Urzędy Bezpieczeństwa Publicznego, dlatego potocznie te instytucje były określane skrótem UB.

Biskupia Górka jako zagrożenie dla Gdańska

W następnych latach zdarzało się, że górujące nad Gdańskiem wzgórze obsadzały wrogie oddziały, które próbowały ostrzeliwać miasto. 1 września 1433 założyły na nim obóz wojska polskie, którymi dowodził kasztelan krakowski Mikołaj z Michałowa, i sprzymierzone z nimi husyckie sierotki z Czech pod wodzą Jana Čapka z Sán. Doszło do wzajemnego ostrzeliwania, ale już po kilku dniach oddziały polsko-czeskie zrezygnowały z atakowania Gdańska i ruszyły na opactwo cystersów w Oliwie. Podczas wojny z zakonem krzyżackim w dniach 8-9 listopada 1520 ze wzgórza ostrzelały Gdańsk wspomagające Krzyżaków zaciężne oddziały niemieckie hrabiego von Eisenberga. W 1577 wojska królewskie Stefana Batorego, które obsadziły Biskupią Górkę w dniu 13 czerwca, zbudowały potężny szaniec, na którym stanęły działa skierowane przeciwko Gdańskowi; nie odegrały one jednak większej roli, gdyż były za słabe, by zagrozić miastu.

Fortyfikacja (z łac. fortificatio – umocnienie) – zespół obiektów wojskowych w postaci odpowiednich budowli i urządzeń, przeznaczonych do prowadzenia działań obronnych.
Reduta (wł. ridotta, fr. redoute) – rodzaj szańca. Zamknięte, samodzielne dzieło fortyfikacyjne polowe lub półstałe na narysie koła, kwadratu lub innego wieloboku przeznaczone do samodzielnie prowadzonej obrony. Reduty budowano przed linią umocnień obronnych, otaczano je wałem ziemnym lub fosą. Często budowano je w kształcie lunety z zamkniętą szyją. Reduty budowano od XVI wieku do początku I wojny światowej.

Biskupia Górka w systemie fortyfikacji Gdańska

Aby uniknąć takich sytuacji w przyszłości, władze Gdańska zdecydowały się włączyć wzgórze w system miejskich fortyfikacji. Jednocześnie aż do II rozbioru Polski stanowiło ono własność biskupów włocławskich, i z tego powodu wznoszone tu umocnienia nigdy nie były tak mocne i trwałe, jak te na terenie należącym do miasta. W latach 1626-1630 powstał na Biskupiej Górce szaniec, w 1634 wzmocniony palisadą i poszerzony. Było to tzw. dzieło koronowe, czyli zespół trzech ziemnych bastionów: Zbawiciela (niem. Bastion Salvator – nazwa od pobliskiego kościoła na Zaroślaku), Pośredni (Bastion Mittel) i Ostroróg (Bastion Scharfenort). Od północnego wschodu dzieło koronowe zostało dodatkowo osłonięte małym Bastionem Vigilance. Około 1660 lewe czoło Bastionu Zbawiciela zostało przedłużone i dowiązane do fortyfikacji Zaroślaka i Bramy Oruńskiej. W 1698 ukończono na tyłach szańca budowę otwartej od strony miasta redity, zwanej Szańcem Szwedzkim. W latach 1706-10 umocnienia Biskupiej Górki zostały przebudowane przez pochodzącego z Francji inżyniera kapitana Jeana Charpentiera w duchu systemu Vaubana. Dzieło koronowe uzupełniono szeroką fosą, przeciwstokiem (glacis), drogą krytą z placami broni, rawelinami między trzema głównymi bastionami oraz małymi lunetami. Bastiony Zbawiciela i Ostroróg zostały nieco cofnięte, przed Ostrorogiem powstało słoniczoło, uformowane z resztek pierwotnego bastionu.

Dwór obronny to określenie obiektu o cechach mieszkalnych i obronnych, łączącego cechy wieży mieszkalnej, rezydencji typu motte, dworu na kopcu i zamku. Nazywane często zameczkami lub mylnie szlacheckimi fortalicjami.
Kanał Raduni – sztuczny przekop Raduni o długości 13,5 km. Ma on początek w Starej Raduni w Pruszczu Gdańskim a uchodzi do Motławy. Płynie przez Gdańsk i Pruszcz Gdański.

Ukształtowanie przedpola, które w naturalny sposób utrudniało szturm i prowadzenie saperskich robót oblężniczych, sprawiło, że w czasie oblężenia Gdańska w 1734 przez wojska rosyjsko-saskie nie toczono bezpośrednich walk o Biskupią Górkę. Pod koniec XVIII wieku, gdy leżący na przedpolu Chełm wchodził już w skład Królestwa Prus, umocnienia Biskupiej Górki częściowo utraciły gotowość bojową – około 1780 w Bastionie Ostroróg powstało obserwatorium astronomiczne Nataniela Mateusza Wolfa, później użytkowane przez Towarzystwo Przyrodnicze w Gdańsku.

Rewitalizacja (łac. re+vita – dosłownie: przywrócenie do życia, ożywienie) – działanie skupione na ożywieniu zdegradowanych obszarów miast, np. poprzemysłowych, którego celem jest znalezienie dla nich nowego zastosowania i doprowadzenie do stanu, w którym obszary zmieniają swoją funkcję.
Towarzystwo Przyrodnicze w Gdańsku (łac. Societas physicae experimentalis, niem. Naturforschende Gesellschaft) – jedno z najstarszych towarzystw naukowych na ziemiach polskich, założone w Gdańsku 7 listopada 1742, działające do 1936.

Na przełomie l. 1806/1807, szykując się do konfrontacji z armią napoleońską, Prusacy pośpiesznie odnawiali urządzenia obronne, zaopatrując szańce w palisady, poterny pod wałami, place broni i drewniano-ziemne blokhauzy. Nie odegrały one większej roli podczas oblężenia w 1807 przez wojska francusko-polskie, bowiem, podobnie jak w 1734, atak skierowany był przede wszystkim na sąsiednie Grodzisko.

Szaniec – rodzaj ziemnej fortyfikacji polowej składającej się z dwóch podstawowych elementów: ziemnego wału i fosy. Przy ich budowie stosowano zróżnicowane narysy i profile. Szańce o profilach zamkniętych to: reduta, fort, bastion a o profilach otwartych: redan, luneta, półreduta. Szańce stosowano jako element umocnień służących do osłony stanowisk artyleryjskich do końca XIX wieku.
Zakon krzyżacki – pełna nazwa brzmi: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Zakon Krzyżacki, Zakon Niemiecki, łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem, Ordo Teutonicus, OT, niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden, DO) – zakon rycerski, jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, które powstały na fali krucjat w XII wieku. Zakon na wiele setek lat opanował obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy.

Zabytkowy zespół pomennonicki z 1818

W l. 1811-13 w myśl zasad szkoły mezjerskiej Francuzi powiększyli znacznie rawelin między Ostrorogiem a Bastionem Pośrednim, w fosach dodali kojce, a przedpole wzmocnili wysuniętymi lunetami: przed Bastionem Pośrednim powstała Luneta Leclerca (później przez Niemców zwana Lunette Hünerbein), przed słoniczołem Ostroroga potężna Luneta Cafarellego (niem. Lunette Knesebeck) i na północnym zboczu mała Luneta Delzous (niem. Kümmelschanze), z baterią mającą za zadanie flankowy ostrzał Bramy Siedleckiej. W 1813 Biskupia Górka była atakowana przez wojska rosyjskie i pruskie, w czasie walk uległo zniszczeniu m.in. obserwatorium astronomiczne w Bastionie Ostroróg.

Opactwo cystersów w Oliwie – dawne zgromadzenie zakonne cystersów w Oliwie (obecnie dzielnicy Gdańska), najstarsza placówka klasztorna na Pomorzu Gdańskim istniejąca nieprzerwanie od 1188 do 1831 roku, a w latach 1466–1772 trwale opowiadająca się po stronie Rzeczypospolitej w jej nieustannych sporach z Gdańskiem. Zabudowania klasztorne wielokrotnie ulegały zniszczeniom dokonywanym przez pogańskich Prusów, Brandenburczyków, Krzyżaków, husytów, Szwedów, Rosjan i samych gdańszczan. W schyłkowy okres istnienia opactwo weszło wraz I rozbiorem Polski w roku 1772. Na skutek polityki kasacyjnej Królestwa Prus w 1831 zakon cysterski został zlikwidowany.
Nataniel Mateusz Wolf (niem. Nathanael Matthäus von Wolf), (ur. 28 stycznia 1724 w Chojnicach – zm. 15 grudnia 1784 w Gdańsku) – lekarz i astronom związany z Gdańskiem.

Zabudowa mieszkalna Biskupiej Górki, w tle Główne Miasto, ok. 1905

W l. 1828-33 na miejscu dawnego Szańca Szwedzkiego Prusacy wybudowali murowaną redutę koszarową. Na wzór redity wybudowanej przez Francuzów na Grodzisku otrzymała ona bezpośrednie połączenie z miastem podziemnymi schodami, prowadzącymi do stóp wzniesienia i mostów na Kanale Raduni, a dalej do fosy przy Bastionie Wijbego na Starym Przedmieściu.

Procesy załogi Stutthofu to cztery duże procesy członków załogi hitlerowskiego obozu koncentracyjnego Stutthof przed sądami polskimi oraz kilka procesów pojedynczych członków załogi obozu przed sądami innych państw (zwłaszcza RFN). W sumie osądzono niewielki procent zbrodniarzy z liczącej 2 tys. ludzi załogi Stutthofu. Przed sądami stanęli nie tylko członkowie SS, lecz także niemieckie nadzorczynie oraz więźniowie funkcyjni (kapo i sztubowi). Zarzuty obejmowały udział w zamordowaniu ok. 60 tys. ludzi zarówno w obozie głównym, jak i w podobozach Stutthofu (w szczególności przez masowe rozstrzeliwanie, gazowanie, głodzenie, maltretowanie więźniów czy ich zabijanie zastrzykami fenolu).
Anton Möller (ur. ok. 1563 r. w Królewcu, zm. zm. w styczniu 1611 r. w Gdańsku) - malarz gdański, autor obrazów alegorycznych, kompozycji o tematyce biblijnej i portretów.

W drugiej połowie XIX wieku umocnienia dzieła koronowego uzupełniano licznymi sklepionymi schronami podziemnymi, magazynami broni i amunicji, poternami, chodnikami, budowano laboratoria, windy amunicyjne itp. W początkach XX wieku przystąpiono do upraszczania fortyfikacji Biskupiej Górki, zachowały się – niezrealizowane – plany ich przebudowy na fort poligonalny.

Karol Fryderyk Schinkel (niem. Karl Friedrich Schinkel także Carl Friedrich Schinkel) (ur. 13 marca 1781 w Neuruppin, zm. 9 października 1841 w Berlinie) – niemiecki architekt, projektant i malarz, jeden z wybitniejszych twórców okresu klasycyzmu w Prusach, tworzący także w stylu arkadowym. Szkołą Schinkla (niem. Schinkelschule) nazwano działalność grupy niemieckich architektów kontynuujących styl Schinkla.
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

po 1919

Traktat wersalski, który nakazywał demilitaryzację Gdańska, oznaczał kres 300-letniego użytkowania Biskupiej Górki przez wojsko. Po 1919 wzgórze stanowiło jeden z ciekawszych terenów rekreacyjnych dla mieszkańców miasta. Część umocnień splantowano, przed fosą założono kilka placów sportowych, a w miejscu rawelinów powstały kolonie domów mieszkalnych. Przetrwały w dość dobrym stanie ziemne bastiony dzieła koronowego: Zbawiciela, Pośredni i Ostroróg oraz dawna Luneta Cafarellego, z tym że z powodu obsadzenia drzewami stały się one mało czytelne w terenie.

Palisada, ostrokół, częstokół – to ogrodzenie z drewnianych, ostro zakończonych pali, wbitych jeden przy drugim używane jako defensywna struktura. Jest jedną z prymitywnych konstrukcji obronnych, wykorzystywanych nieprzerwanie do XIX w. W średniowieczu palisady były stosowane w obronie grodów. W warunkach ustabilizowanych frontów lub w wypadku obrony wąskich przejść odgrywały rolę fortyfikacyjnej zapory przeciwpiechotnej, niekiedy wyposażonej w strzelnice. Łatwa w konstrukcji, tania, ale podatna na ogień i raczej nietrwała palisada szczególnie często służyła jako tymczasowe zabezpieczenie lub element fortyfikacji polowych. Palisady wykonywano jako pojedyncze, podwójne (palanki) lub wieloszeregowe. Typowa konstrukcja palisady składa się z małych lub średnich pni drzew wyrównanych pionowo, bez rozmieszczania po środku. Pnie są naostrzone i są czasem wzmacniane dodatkową konstrukcją. Wysokość palisady może sięgać od kilku stóp do prawie dziesięciu. Jako defensywna struktura, palisady często zostały użyte w połączeniu z robotami ziemnymi. Palisady były doskonałą opcją dla małych fortów lub innych doraźnie zbudowanych fortyfikacji. Palisady były budowane bardzo chętnie w pobliżu lasów, ponieważ budowało się je szybko i z łatwo dostępnego budulca. Okazały się one efektywną ochroną podczas ówczesnych konfliktów i były efektywnym środkiem zapobiegającym małym siłom. Jakkolwiek z powodu ich drewnianej konstrukcji były bardzo wrażliwe na bronie oblężnicze. Zarówno Grecy jak i Rzymianie stawiali palisady, by chronić wojskowe obozy.
Fosa (łac. fossa - rów, kanał), wł. rów forteczny - w fortyfikacji zapora w postaci rowu otaczającego całość lub część umocnienia. Rowy (fosy) mogły być wypełnione wodą, (mokre) bądź nie (suche).

Gmach dawnego schroniska młodzieżowego z wieżą zegarową, 2010

Tuż przed wybuchem II wojny światowej na szczycie powstał potężny gmach schroniska młodzieżowego z wieżą zegarową, która stała się dominantą Biskupiej Górki.

W latach 1919-1939 na Biskupiej Górce mieszkał Brunon Zwarra.

W marcu 1945 kierujący atakiem Armii Czerwonej na Główne Miasto gen. Paweł Batow urządził w tym miejscu punkt dowodzenia swojej 65. Armii.

Przeciwstraż (kontrgard, słoniczoło) - w dawnych fortyfikacjach dodatkowy wał ziemny usypany przed bastionem lub rawelinem wykorzystywany jako stanowisko ogniowe artylerii lub piechoty (słoniczoło) stosowany dla osłony skarpy.
Trasa W-Z (Aleja Armii Krajowej) – jedna z najważniejszych arterii komunikacyjnych Gdańska, biegnąca w ciągu DK7. Docelowo ma połączyć centrum Gdańska z obwodnicą trójmiejską (S6) dwujezdniową drogą o w większości bezkolizyjnym głównym korytarzu. Obecnie trasa rozpoczyna się w centrum Gdańska, a kończy na osiedlu Jasień oraz nie posiada wszystkich planowanych wiaduktów niezbędnych do uzyskania bezkolizyjności.

4 lipca 1946 na terenie między Biskupią Górką a Chełmem dokonano publicznej egzekucji zbrodniarzy wojennych, skazanych na karę śmierci w tzw. pierwszym procesie załogi Stutthofu. Stracono wtedy 11 osób, w tym m.in.: Jenny-Wandę Barkmann, Elisabeth Becker, Wandę Kalff, Ewę Paradies, Johann'a Paulusa i Gerdę Steinhoff.

Dzieło koronowe, korona dzieła obronnego - w dawnych fortyfikacjach budowla obronna wzniesiona przed narysem bastionowym, złożona z bastionu i dwóch półbastionów usytuowanych na jego skrzydłach, połączonych ze sobą kurtynami. Sposób fortyfikacji miast i twierdz rozpowszechniony w okresie od XVI wieku do XVII wieku przez holenderskich inżynierów wojskowych.
Poterna (potajnik) – w fortyfikacji podziemne przejście umożliwiające komunikację wewnątrz twierdzy bądź fortu pomiędzy poszczególnymi stanowiskami bojowymi na wałach lub w rowach fortecznych, schronami, koszarami itp. bez narażenia się na bezpośredni ostrzał.

W 1951 większa część terenu Biskupiej Górki została zamknięta i przejęta przez Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, następnie od 1957 przez Milicję Obywatelską. Od 1990 użytkownikiem terenu jest Policja.

Zaplanowana jest rewitalizacja, która rozpocznie się najwcześniej w 2014.

Policja – umundurowana i uzbrojona formacja przeznaczona do ochrony bezpieczeństwa ludzi i mienia oraz do utrzymywania bezpieczeństwa i porządku publicznego. Do jej głównych zadań należy pilnowanie przestrzegania prawa i ściganie przestępców, jak również zapewnienie ochrony i pomocy w sytuacjach kryzysowych zarówno wobec ludzi jak i mienia. Jeżeli jest to konieczne, policja nadzoruje na poziomie operacyjnym także wszelkie służby ratownicze.
Pomorze Gdańskie (Pomorze Nadwiślańskie, Pomorze Wschodnie, Pomerelia, kasz. Pòrénkòwô Pòmòrskô, niem. Pommerellen) – historyczna dzielnica Polski nad dolną Wisłą nad Morzem Bałtyckim w przybliżeniu obejmująca swym obszarem szeroki pas wokół dolnej Wisły, tj. wschodnią część województwa pomorskiego oraz północną część województwa kujawsko-pomorskiego. Historycznie Pomorze Gdańskie sąsiadowało z zachodu z Pomorzem Zachodnim, zaś ze wschodu z Prusami.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)