Bitwa HMAS Sydney z HSK Kormoran - Polski Serwis Naukowy

Bitwa HMAS Sydney z HSK Kormoran – bitwa morska, która odbyła się 19 listopada 1941 na Oceanie Indyjskim w pobliżu zachodniego wybrzeża Australii między australijskim krążownikiem lekkim HMAS „Sydney” i niemieckim krążownikiem pomocniczym HSK „Kormoran”.

W wyniku bitwy oba okręty zostały zniszczone, przy czym krążownik „Sydney” zatonął wraz z całą załogą, natomiast załoga „Kormorana” została w większości uratowana i resztę wojny spędziła w obozie jenieckim nr 13 w Australii. W wyniku wieloletnich poszukiwań wraki obu jednostek odnaleziono 16 marca 2008 roku. Początkowo opis przebiegu starcia oparty był wyłącznie na zeznaniach załogi „Kormorana”, dopiero w 2009 po odnalezieniu wraku okrętu udało się zrekonstruować, w jaki sposób Sydney został zatopiony.

Teoria spiskowa – hipoteza postulująca, że grupa ludzi działa świadomie i w utajnieniu dokonuje aktów dążących do uzyskania korzyści własnych lub/oraz na szkodę innych grup. Częstymi przykładami mogą być: dominacja ekonomiczna, polityczna czy też militarna. W dyskusji pojęcie teorii spiskowej jest używane jako figura retoryczna mająca na celu dyskredytowanie opinii nie przystających do naszego światopoglądu.
Admiralicja (ang. Admiralty) - nazwa kierownictwa brytyjskiej Królewskiej Marynarki Wojennej (Royal Navy). Kiedyś była samodzielnym ciałem, obecnie Admiralicja (Admiralty Board - Rada Admiralicji) jest oddziałem Ministerstwa Obrony Wielkiej Brytanii nadzorującym sprawy Marynarki Królewskiej.

Okręty

HMAS „Sydney” (lekki krążownik brytyjskiego typu Leander) został zwodowany w roku 1934 w stoczni Swan Hunter and Wigham Richardson Ltd w Wallsend w Wielkiej Brytanii i przekazany marynarce wojennej Australii. Jego podstawowe uzbrojenie składało się z ośmiu dział 152 mm i czterech 102 mm. W roku 1940 „Sydney” operował na Morzu Śródziemnym, gdzie wsławił się w bitwie koło Przylądka Spatha, ciężko uszkadzając włoski krążownik „Bartolomeo Colleoni” (posłany wkrótce na dno przez inne jednostki) i dwa niszczyciele w kolejnym starciu. Po powrocie na wody australijskie w lipcu 1941 roku dotychczasowy dowódca, doświadczony kapitan John Augustine Collins, został zastąpiony przez nieposiadającego jeszcze wojennego doświadczenia kapitana Josepha Burnetta. Z nim wypłynął w swój ostatni rejs.

Rajder to określenie okrętów używanych w trakcie wojny jako korsarskie, do zwalczania i dezorganizowania żeglugi nieprzyjaciela na jego liniach komunikacyjnych (działania rajderskie lub krążownicze). Nie można w tym wypadku mówić o jakiejś klasie okrętów. Słowo "rajder" określa przeznaczenie okrętu w danej chwili i nie determinuje żadnego z parametrów bojowych okrętu.
Royal Australian Navy (RAN) − australijska marynarka wojenna, część sił zbrojnych Związku Australijskiego (Australian Defence Force). Pod obecną nazwą powstała w 1911 roku, po przemianowaniu istniejących od 1901 roku Commonwealth Naval Forces. Pierwszym dowódcą obydwu formacji był komandor (od 1911 roku kontradmirał) William Rooke Creswell.

„HSK-8” Kormoran, statek towarowy przekształcony w tzw. Hilfskreuzer (krążownik pomocniczy, w rzeczywistości rajder nastawiony na niszczenie alianckiej floty handlowej), dowodzony był przez komandora porucznika(Fregattenkapitän) Theodora Detmersa. Niemiecki korsarz występował pod nazwą holenderskiego statku handlowego „Straat Malakka”. „Kormorana” od prawdziwego okrętu różniły (poza wyglądem) jedynie mniejsza szybkość i prawie całkowity brak opancerzenia; posiadał natomiast silne uzbrojenie, na które składało się sześć dział 150 mm i trzy wyrzutnie torped. W ciągu ponad rocznego rajdu zatopił na południowym Atlantyku, Oceanie Indyjskim i Pacyfiku jedenaście jednostek pływających Aliantów o łącznym tonażu 68 274 BRT.

Bartolomeo Colleoni był włoskim krążownikiem lekkim typu Condottieri (podtyp di Giussano), wchodzącym w skład Regia Marina podczas II wojny światowej. Został nazwany na cześć Bartolomeo Colleoniego, włoskiego kondotiera z XV wieku.
Ocean Atlantycki (Atlantyk) – drugi pod względem wielkości ocean na Ziemi pokrywający około jednej piątej jej powierzchni. Nazwa wywodzi się z mitologii greckiej i oznacza "Morze Atlasa".

Podłoże konfliktu

Opierając się na doświadczeniach I wojny światowej brytyjska Admiralicja uważała, że dla ochrony morskich szlaków handlowych potrzebuje co najmniej 70 krążowników. Tymczasem, gdy we wrześniu 1939 roku Zjednoczone Królestwo wypowiedziało wojnę Niemcom, Royal Navy miała jedynie 58 krążowników, z czego tylko 18 ciężkich. Resztę stanowiły krążowniki lekkie z działami 152 mm artylerii głównej.

Bitwa koło przylądka Spatha – bitwa morska stoczona 19 lipca 1940 roku na Morzu Śródziemnym pomiędzy australijskim krążownikiem lekkim HMAS "Sydney" eskortowanym przez pięć niszczycieli Royal Navy a dwoma włoskimi krążownikami lekkimi "Giovanni delle Bande Nere" i "Bartolomeo Colleoni". W wyniku pojedynku artyleryjskiego "Bartolomeo Colleoni" został uszkodzony a następnie zatopiony torpedami brytyjskich niszczycieli.
Krążownik pomocniczy – klasa okrętów powstałych przez przebudowę i uzbrojenie dużych lub średnich statków cywilnych, używana głównie w okresie pierwszej i drugiej wojny światowej. Spotykanym anglojęzycznym skrótem jest AMC - Armed Merchant Cruiser.

Niemiecka Kriegsmarine również była słabo przygotowana. Wejście Wielkiej Brytanii do wojny była szokiem dla Seekriegsleitung (SKL – Dowództwo Operacji Morskich), które w tym momencie miało jedynie 3 pancerniki kieszonkowe i 23 duże, oceaniczne U-Booty do zwalczania żeglugi handlowej przeciwnika. Dlatego SKL natychmiast zaczęła wdrażać plan budowy flotylli 12 krążowników pomocniczych, z których sześć miało wyruszyć na oceany w roku 1940, reszta zaś w przyszłości. W rzeczywistości w latach 1940-1942 wybudowano ich jedenaście:

HMS Hood – brytyjski krążownik liniowy, zaprojektowany pod koniec I wojny światowej, największy okręt świata w okresie międzywojennym. Zatopiony w 1941 roku przez pancernik "Bismarck".
Kamizelka ratunkowa (pot. kapok) – kamizelka utrzymująca człowieka przez określony czas (zależny od klasy wyporności kamizelki) na powierzchni wody, wypełniona lżejszym od wody materiałem, np.: styropianem, korkiem, kapokiem (stąd popularna nazwa) lub materiałem syntetycznym, a w starszych modelach także wodorostami.

„Kormoran” podczas spotkania z niemieckim statkiem zaopatrzeniowym „Kulmerland”

27 września 1940 roku zawarto w Berlinie trójporozumienie niemiecko-włosko-japońskie zwane paktem berlińskim, będące przedłużeniem wcześniejszego paktu antykominternowskiego, na mocy którego dotychczasowe posiadłości brytyjskie i holenderskie na Dalekim Wschodzie miały przypaść Niemcom, ale – wobec odległości – atak na te terytoria przypuściły siły japońskie, co miało zmusić nieprzyjaciela do wycofania się na dalekie pozycje: Aleuty i Hawaje na północy i wschodzie, Mongolię i Indie na zachodzie, oraz Australię na południu. W ramach szeroko zakrojonej operacji marynarka i lotnictwo Japonii rozpoczęły w grudniu 1941 roku operację, której głównym celem było zajęcie bogatych w ropę naftową Indii Holenderskich. Zdając sobie sprawę z zamiarów japońskich podjęto w Londynie decyzję o obronie sojuszniczych terenów, w czym miały uczestniczyć siły zbrojne całego Zjednoczonego Królestwa, w tym Australii i Nowej Zelandii. W efekcie do macierzystych portów powróciły operujące na europejskich wodach okręty Royal Australian Navy.

Australia (Związek Australijski, Commonwealth of Australia) – kraj położony na półkuli południowej, obejmujący najmniejszy kontynent świata, wyspę Tasmanię i inne znacznie mniejsze wyspy na Oceanie Indyjskim i Spokojnym. Australia na powierzchni nie sąsiaduje z żadnym krajem, natomiast poprzez morza krajami sąsiadującymi z Australią na północy są: Indonezja, Timor Wschodni i Papua-Nowa Gwinea; na północnym wschodzie: Wyspy Salomona, Vanuatu oraz Nowa Kaledonia; na południowym wschodzie: Nowa Zelandia. Australia jest jedynym państwem, które jest również kontynentem.
Krążownik lekki - klasa dużych okrętów artyleryjskich, podklasa krążowników. Obecnie, podobnie jak i inne okręty artyleryjskie, zanikła. Do tej klasy należały też krążowniki przeciwlotnicze.

HSK Kormoran był ostatnim z siedmiu pierwszych Hilfskreuzerów, jakie wyruszyły do akcji i swój rejon operacyjny na Południowym Atlantyku między wybrzeżem brazylijskim a Afryką osiągnął dopiero w styczniu 1941 roku. W ciągu trzech miesięcy Detmers zatopił osiem alianckich statków, po czym skierował rajdera na Ocean Indyjski, gdzie w okresie od czerwca do września posłał na dno kolejne trzy jednostki. W tym czasie „Kormoran” został kilkakrotnie namierzony, a w Zatoce Bengalskiej ścigał go bezskutecznie krążownik pomocniczy HMS „Canton”.

Kevin Michael Rudd (ur. 21 września 1957 w Nambour) - australijski polityk, od 1998 deputowany do Izby Reprezentantów, lider Australijskiej Partii Pracy (ALP) w latach 2006-2010, premier Australii od 3 grudnia 2007 do 24 czerwca 2010.
Ocean Spokojny (Pacyfik), Ocean Wielki – największy, najgłębszy i najstarszy na świecie zbiornik wodny. Z powierzchnią równą 178,7 mln km² zajmuje jedną trzecią całej Ziemi. Największą rozciągłość południkową osiąga między Arktycznym Morzem Beringa a Morzem Rossa przy brzegach Antarktydy i wynosi ona aż 15500 km. Z kolei największą rozciągłość równoleżnikową osiąga między wybrzeżem Indonezji a Kolumbii i Peru i wynosi 19800 km czyli prawie połowę obwodu kuli ziemskiej i pięć razy więcej niż średnica Księżyca. Granicami oceanu są: Ameryki Północna i Południowa na wschodzie, Azja i Australia na zachodzie oraz lodu Arktyki i Antarktydy odpowiednio na północy i południu. Pojemność oceanu szacowana jest na 169,2 mln km³ co stanowi 46% ziemskich zasobów wód. Tradycyjnie dzieli się go wzdłuż równika na część północną i południową, ale wyjątkami są tutaj wyspy Gilberta i Galapagos w całości uznawane za Południowy Pacyfik. Na tym Oceanie znajduje się największa głębia Rów Mariański (głębokość: 10 911 m) oraz druga co do wielkości wyspa świata Nowa Gwinea. Średnia głębokość wynosi 4 280 m p.p.m.

Detmers spędził jeszcze jeden tydzień pośrodku Oceanu Indyjskiego. Następnie udał się na wody południowoaustralijskie, w okolice Cape Leeuwin, gdzie uzupełnił zapasy amunicji i paliwa ze statku zaopatrzeniowego „Kulmerland”. Jego zamiarem było postawić swe miny na wysokości Perth, ale odebrał ostrzeżenie drogą radiową, że w okolicach portu kręcą się australijskie okręty. W tej sytuacji skierował się na północ, ku Zatoce Rekina.

Zawór denny (kingston) - zawór na statku służący do czerpania wody zaburtowej. Znajduje się poniżej linii wodnej w burcie, dnie lub oble. Czerpana woda jest wykorzystywana przez większość systemów okrętowych między innymi: system przeciwpożarowy, chłodzenia silników, spłukiwania, do celów gospodarczych oraz na okrętach do zatapiania komór amunicyjnych.
SMS Emden to niemiecki okręt klasy krążownik pancernopokładowy, używany na początku I wojny światowej. Był to pierwszy krążownik o tej nazwie, pochodzącej od miasta Emden - pod koniec I wojny światowej wszedł do służby drugi "Emden".

Przebieg starcia

Marynarze „Kormorana” na holu za rufą AHS Centaur

Około godziny 16.00, 19 listopada 1941 roku, HMAS „Sydney” znajdował się w pobliżu zachodniego wybrzeża Australii (prawdopodobnie na przybliżonej pozycji 28S111E). Kierował się ku bazie marynarki w Fremantle po odprowadzeniu do Cieśniny Sundajskiej transportowca z wojskiem „Zealandia”. Wtedy właśnie dostrzeżono z pomostu nierozpoznany statek w odległości 12 mil morskich (około 20 km). „Sydney” zbliżył się do statku, który również kierował się na południe. Jak się później okazało, na „Kormoranie” wcześniej dostrzeżono obcy statek i Demster kazał zawrócić i zwiększyć prędkość. Kapitan Burnett bez trudu dogonił podejrzany statek i rutynowo zażądał przedstawienia się nazwą, portem docelowym i alianckim numerem kodowym (którego dowódca „Kormorana” prawdopodobnie nie znał). W tej sytuacji jedyną szansą Niemców było zaskoczenie przeciwnika atakiem z jak najmniejszej odległości, bowiem przy walce na dystans opancerzenie i szybkość „Sydney” dawały krążownikowi australijskiemu znaczną przewagę.

U-Boot (niem.: Unterseeboot = okręt podwodny, dosłownie podmorski) – skrótowe oznaczenie niemieckich okrętów podwodnych. Poszczególne okręty nosiły oznaczenie w formie litery U z numerem (w okresie I wojny światowej istniały ponadto serie małych okrętów UB i podwodnych stawiaczy min UC).
Zatoka Bengalska (beng. Vagopasagar, birm. Bingali Pinko, ang. Bay of Bengal, hindi Bagal ki Khari) – część Oceanu Indyjskiego znajdująca się pomiędzy Półwyspem Indyjskim, wyspą Cejlon oraz archipelagami Andamany i Nikobary. Jej powierzchnia wynosi 2,191 mln km², średnia głębokość 2586 m, a maksymalna dochodzi do blisko 5258 m. Temperatura wody waha się w zimie od 25 °C (część północna) do 27 °C (część południowa), w lecie dochodzi do ponad 28 °C. Zasolenie wynosi ok. 30-34‰. Pływy dochodzą do 10,7 m.

Podczas powtarzających się pytań i coraz bardziej niejasnych odpowiedzi, co trwało blisko pół godziny, obie jednostki zbliżyły się do siebie na ok. 1000 – 1200 metrów, płynąc równolegle w tym samym kierunku. O godzinie 17.30 Detmers postanowił wykorzystać szansę i dał rozkaz „Fallen Tarnung” („zrzucić maskowanie”) i otworzyć ogień. Pierwsze salwy niemieckie całkowicie zaskoczyły Australijczyków. Zgodnie z zeznaniami jeńców niemieckich „Sydney” został trafiony co najmniej 50 pociskami 150 mm, a ogień szybkostrzelnych działek przeciwlotniczych 20 mm zmasakrował obsadę pomostu i otwartych pokładów krążownika. Według zeznań jeńców „Sydney” został również trafiony jedną torpedą. Zgodnie z późniejszymi przeprowadzonymi badaniami wraku „Sydney” i symulacjami komputerowymi, okręt ten został trafiony przynajmniej 87 pociskami 150 mm, 400 pociskami 37 mm oraz ok. 3000 pociskami 20 mm oraz torpedą, która wybuchła tuż przed wieżą działową „A” czyniąc ją niezdolną do walki i poważnie niszcząc sekcję dziobową okrętu. W ciągu kilku minut krążownik mocno zanurzył się dziobem, a jego prędkość spadła do 5-7 węzłów. Jak wykazały przeprowadzone w roku 2009 badania wraku australijski krążownik wystrzelił w stronę 'krążownika niemieckiego 6 torped, ale żadna nie trafiła.

Krążowniki lekkie typu Leander to seria ośmiu lekkich krążowników zbudowanych na zamówienie Royal Navy na początku lat 30. Wszystkie okręty oryginalnie otrzymały nazwy pochodzące od postaci z mitologii greckiej, 3 okręty zostały w późniejszym czasie przekazane Royal Australian Navy gdzie znane były jako typ Sydney i otrzymały nazwy dużych miast australijskich.
Dirk Hartog, znany również jako Theodoric Hertoge (ur. w 1580, zm. w 1621) – holenderski kupiec, żeglarz i odkrywca. W latach 1616-1619 dowodził statkiem Eendracht biorącym udział w ekspedycji do Batawii (obecnie Dżakarta w Indonezji), w czasie której dotarł do zachodniego wybrzeża Australii i jako drugi Europejczyk stanął na australijskiej ziemi.

Artylerzyści „Sydney” przez pierwszych dwadzieścia minut starcia nie potrafili odpowiedzieć celnym ogniem. Przyczyną było zniszczenie dowództwa okrętu i centrali artyleryjskiej nad pomostem, ale w końcu kilka pocisków 152 mm z wieży działowej „X” trafiło maszynownię „Kormorana”, zniszczyło jedno z dział 150 mm wraz z obsługą i wywołało na śródokręciu gwałtowny pożar, który zaczął przesuwać się w kierunku rufy.

Niszczyciel (zwany wcześniej kontrtorpedowcem) – klasa uniwersalnych, szybkich okrętów torpedowo-artyleryjskich średniej wielkości, obecnie rakietowo-artyleryjskich (niszczyciele rakietowe).
I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Obie jednostki zostały unieszkodliwione w wyniku starcia, choć Niemcy strzelali do krążownika jeszcze przez 25 minut. Następnie zaczęły się z wolna oddalać od siebie, przy czym „Kormoran” został na miejscu, a płonący „Sydney” kierował się zwolna na południowy wschód, w stronę Perth, ale na pokładzie nie było widać śladów życia. Tuż przed północą, w zupełnych ciemnościach, załoga „Kormorana” dostrzegła błysk na horyzoncie i usłyszała serię dalekich eksplozji, co prawdopodobnie było spowodowane przedostaniem się ognia do komór amunicyjnych krążownika. HMAS „Sydney” zatonął wraz z całą załogą liczącą 645 marynarzy i oficerów.

Korsarz (ang. corsair, privateer) - pirat działający na zlecenie władcy w czasie wojny lub pokoju, którego wynagrodzeniem była całość lub większość łupów. Dzięki korsarzom władca mógł razić flotę przeciwnika (również anonimowo), nie wydając pieniędzy ze skarbca na marynarkę wojenną. Korsarz otrzymywał od swojego monarchy list kaperski (lub inaczej patent), który dawał mu prawo do wpływania do portów tego monarchy, co umożliwiało sprzedaż łupów i ewentualny remont jednostki.
Afryka – drugi pod względem wielkości kontynent na Ziemi, ma 30,3 mln km² powierzchni, czyli ponad 20,3% ogólnej powierzchni lądowej naszego globu. Przechodzi przez niego południk 0°, obydwa zwrotniki i równik.

Tymczasem na „Kormoranie” rozszerzał się gwałtowny pożar zagrażający eksplozją zmagazynowanych w rufowej ładowni min. W tej sytuacji Detmers nakazał opuszczenie i zatopienie okrętu. Zeszło z niego około 360 ludzi (ponad trzydziestu zginęło podczas bitwy). Otwarto zawory denne, ale statek nie tonął. Krótko po północy detonowały jednak miny oraz magazyn amunicji i „Kormoran” zatonął rufą naprzód w serii potężnych wybuchów.

Australian Broadcasting Corporation (ABC) – australijski, publiczny nadawca radiowy i telewizyjny, dostarczający kanały telewizyjne, radiowe, portal internetowy i usługi mobilne mieszkańcom Australii, a także serwisy dla zagranicy: Australia Network and Radio Australia.
Bitwa koło Wysp Kokosowych miała miejsce 9 listopada 1914 roku podczas I wojny światowej w okolicy Wysp Kokosowych znajdujących się w północno-wschodniej części Oceanu Indyjskiego.

317 członków załogi wraz z dowódcą uratowało się. Większość z nich zostało po kilku dniach wyłowionych z morza przez załogi australijskiego okrętu pomocniczego HMAS „Yandra” i statków „Koolinda” i AHS „Centaur”, a jedna łódź dotarła 28 listopada do wybrzeża w okolicach miejscowości Carnarvon w Zatoce Rekina. Wszyscy zostali przesłuchani, a następnie osadzeni w australijskich obozach jenieckich, skąd zwolniono ich i odesłano do Niemiec w roku 1947.

Bitwa morska - zbrojne starcie zespołów okrętów marynarki wojennej (sił morskich) walczących stron zmierzające do osiągnięcia, za pomocą jednego lub kilku uderzeń, określonych celów operacji morskiej.
Pakt antykominternowski – układ podpisany 25 listopada 1936 roku w Berlinie, przez przedstawicieli rządów Niemiec i Japonii, w celu koordynowania działań przeciwko Kominternowi - III Międzynarodówce Komunistycznej - organizacji utworzonej w Moskwie w 1919 r. z zadaniem kierowania działalnością partii komunistycznych i podporządkowania ich partii radzieckiej. Tajny protokół dołączony do układu zobowiązywał sygnatariuszy do zachowania neutralności, gdyby jedna ze stron znalazła się w stanie wojny z ZSRR. 6 listopada 1937 roku do paktu dołączyły Włochy, a później (do 1941 roku): Węgry, Mandżukuo, Hiszpania, Bułgaria, Dania, Finlandia, Rumunia, rządy Chorwacji, Słowacji oraz rząd Wang Jingweia z Nankinu (Chiny). Pakt ten był podstawą późniejszych umów wojskowych zawieranych między Niemcami i Włochami (22 maja 1939 roku) oraz Japonią (11 grudnia 1940 roku). Wspólnym celem tych państw było uzyskanie światowej hegemonii i przeciwstawienie się państwom alianckim.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)