Front wschodni od lutego do sierpnia 1943

Bitwa na Łuku Kurskim (niem. Schlacht bei Kursk lub Unternehmen Zitadelle, ros. Курская битва lub Битва на Курской дуге) – bitwa rozegrana w dniach 4 lipca – 23 sierpnia 1943 roku pomiędzy siłami niemieckimi a radzieckimi, powszechnie uważana za największą bitwę pancerną drugiej wojny światowej. Zakończyła się przegraną Niemców i przejściem Armii Czerwonej do kontrofensywy, dzięki której wyzwolono Orzeł i Biełgorod (5 sierpnia), a następnie Charków (23 sierpnia).

Podłoże

W połowie 1943 roku szala zwycięstwa zaczęła powoli przechylać się na stronę aliantów. Po klęskach poniesionych pod El Alamein i – przede wszystkim – pod Stalingradem Niemcy utracili inicjatywę strategiczną. W maju 1943 roku skapitulowały niemiecko-włoskie wojska w Tunezji, co zakończyło wojnę w Afryce. Alianci szykowali się do otwarcia drugiego frontu w Europie Zachodniej. Włochy w charakterze sojusznika III Rzeszy były coraz mniej pewne. Przed Hitlerem coraz wyraźniej rysowało się widmo wojny na dwa fronty na kontynencie europejskim.

W tym czasie na Pacyfiku, po klęsce floty japońskiej pod Midway w czerwcu 1942 roku, również Japończycy nie byli zdolni do prowadzenia poważniejszych ofensyw. W lutym następnego roku Amerykanie zdobyli Guadalcanal, największą wyspę w archipelagu Wysp Salomona, a na kontynencie azjatyckim Brytyjczycy podjęli uciążliwe dla Japończyków działania partyzanckie w Birmie. Wojna nie była jeszcze wygrana przez aliantów, ale państwa Osi miały coraz więcej problemów.

Sytuacja na froncie wschodnim przed bitwą

Dla wielu niemieckich generałów kampania na froncie wschodnim była przegrana jeszcze przed Stalingradem. Odparcie Niemców spod Moskwy, nawet pomimo licznych sukcesów odnoszonych w 1942 roku, pokazało im, że Związek Radziecki jest nieprawdopodobnie odporny na ponoszone straty. W dodatku Hitler, mocno przekonany o swoim geniuszu wojennym, podejmował coraz więcej błędnych decyzji dotyczących prowadzenia działań na Wschodzie. Niedocenianie zdobycia Moskwy i rozpraszanie celów strategicznych już raz się zemściło zimą 1941 roku, po raz drugi rok później. Błędy popełnione przez Führera podczas walk o Stalingrad postawiły III Rzeszę w bardzo trudnym położeniu na początku 1943 roku. Zimą 1942–43 Armia Czerwona wygrała ostatecznie bitwę o Stalingrad. Około 800 000 żołnierzy niemieckich i innych oddziałów państw Osi zostało utraconych, w tym cała niemiecka 6. Armia, co poważnie osłabiło wojska państw Osi na wschodzie.

W połowie 1943 roku sytuacja na froncie wschodnim przedstawiała się następująco: na północy Niemcy od prawie dwóch lat tkwili pod Leningradem, w centrum zostali odrzuceni spod Moskwy na linię Smoleńsk – Orzeł, na południu zaś odparto ich na linię Dońca i Miusu, który wpada do Morza Azowskiego na jego wschodnim skraju. Po decydującym zwycięstwie pod Stalingradem, Armia Czerwona nie zmarnowała okazji i w najbliższych tygodniach 1943 roku kontynuowano działania ofensywne. Ich efekt był połowiczny. Po pierwszych sukcesach i zajęciu rejonów Charkowa i Biełgorodu możliwości ofensywne Rosjan zostały wyczerpane. Sytuacja ta, będąca na południu wynikiem klęski pod Stalingradem, byłaby jeszcze gorsza, gdyby nie udana kontrofensywa feldmarsz. Erich von Mansteina, nazywana także trzecią bitwą o Charków (luty–marzec 1943 r.), która zadała Armii Czerwonej poważne straty. W jej wyniku Armia Czerwona nacierająca na południu po kapitulacji 6. Armii gen. Friedricha Paulusa została powstrzymana i odrzucona, tracąc niedawno zdobyty Charków. W wyniku tych działań na północ od tego miasta, w okolicach Biełgorodu, pozostało wybrzuszenie w pozycjach radzieckich. Wcześniej takie samo powstało na północy w okolicach Orła. Takie ukształtowanie pozycji obronnych było niekorzystne dla Niemców, zmuszało ich do utrzymania dłuższej linii obrony i groziło ofensywą przeciwnika, która mogłaby je powiększyć, zagrażając w ten sposób prawej niemieckiej flance. Z drugiej jednak strony powstanie tzw. Łuku Kurskiego dawało Niemcom szansę na własne uderzenie kleszczowe, jednocześnie z kierunku Biełgorodu na północ i Orła na południe. To pozwoliłoby im wyprostować i skrócić własne linie obronne, dzięki czemu mogliby wycofać część oddziałów na inne fronty przy jednoczesnym odcięciu w okrążeniu radzieckich dywizji tworzących przednią linię kurskiego "worka".

Jednak możliwości Niemców się na tym skończyły. Prowadzone od 20 do 25 marca 1943 roku natarcie na Obojań, mające otworzyć drogę na Kursk, nie udało się. W tym czasie 64. Armia zdążyła zająć pozycje obronne nad Dońcem, a 21. Armia wypełniła lukę między 40. a 60. Armią. Dodatkowo drogę na Obojań zablokowała 1. APanc. Do 25 marca wojska Frontu Woroneskiego zorganizowały obronę i front ustabilizował się na rubieży Krasnopole, Biełgorod i dalej wzdłuż Dońca do Czugujewa. Przez kilka następnych miesięcy na prawie całym froncie wschodnim nie podejmowano większych operacji. Obie strony szykowały się do decydującej bitwy w miesiącach letnich. Gdzie to nastąpi, można było wnioskować z przebiegu linii frontu. Występ pod Kurskiem, wcinający się głęboko w terytorium okupowane przez Niemców, nie pozostawiał wątpliwości. Jedynie dokładny czas akcji stanowił pewną niewiadomą. O planowanej przez wojska niemieckie operacji radziecki wywiad wiedział dość dużo. Oprócz tego, że prowadzono normalną działalność agenturalną, Rosjanie otrzymywali też wiele informacji od wywiadu brytyjskiego – drogą oficjalną lub były one wykradane przez ulokowaną w nim radziecką siatkę szpiegowską. Wiele też wskazuje na to, że wywiad radziecki w jakiś sposób poznał tajemnicę Enigmy i odczytywał część danych przesyłanych tą drogą.

Siły i plany III Rzeszy

Mapa bitwy na Łuku Kurskim

Wiosną 1943 roku na froncie wschodnim Armia Czerwona, mimo wyczerpania po wielu miesiącach walk, miała zdecydowaną przewagę. Z ok. 8 mln 400 tys. żołnierzy wchodzących w jej skład na froncie znajdowało się 5 mln 830 tys. III Rzesza i jej sojusznicy posiadali na froncie 5 mln 133 tys. żołnierzy. Armia Czerwona miała 82 300 dział i moździerzy kalibru powyżej 50 mm, 4976 czołgów i dział szturmowych oraz 5892 samoloty bojowe. Wróg dysponował 48 900 działami i moździerzami, 3400 czołgami i działami szturmowymi i 2955 samolotami bojowymi, miał tylko przewagę pod względem wyszkolenia i dowodzenia. Niebawem te proporcje, poza jakością sprzętu i wyszkoleniem, miały się jeszcze bardziej zmienić na niekorzyść Niemców. W tym czasie produkcja militarna w Związku Radzieckim szybko się rozrastała, do tego dochodziły dostawy od sojuszników.

Armia niemiecka miała do wyboru dwie możliwości: albo wojna pozycyjna lub ograniczone działania ofensywne. Pierwsza opcja była nie do przyjęcia dla Hitlera. W drugiej możliwa była jedynie ofensywa na wybranym i stosunkowo wąskim odcinku frontu. Na więcej brakowało sił i środków. I tej koncepcji Führer trzymał się z uporem maniaka. Sądził, że dobrze przygotowana ofensywa pozwoli na pokonanie przeciwnika przy stosunkowo niewielkich stratach i umożliwi przejęcie inicjatywy. Do takiej koncepcji idealnie nadawał się występ kurski. Początkowo Niemcy zastanawiali się, czy podjąć atak od południa na Łuk Kurski, czy może czekać, aż Rosjanie uderzą na ich dobrze umocnione linie obronne, co powinno wykrwawić napastników. I wtedy nastąpiłby silny niemiecki kontratak. Nieco później feldmarsz. Erich von Manstein przedstawił rozwinięcie tej alternatywy. W jej pierwszej wersji Niemcy mieli wycofać się na południu aż za Dniepr, by następnie wykonać silne uderzenie z okolic Kijowa w kierunku południowym na radzieckie armie, które weszłyby na opuszczone tereny Zagłębia Donieckiego. To powinno zlikwidować w powstałym kotle dość sił nieprzyjaciela, aby odzyskać na południu zdolność przywrócenia sytuacji sprzed klęski stalingradzkiej. Hitler bardzo niechętnie odnosił się do jakiejkolwiek idei oddawania zdobytych terenów bez walki, bliższa była mu więc koncepcja druga, którą także tak samo jak Hitler popierał szef sztabu generalnego wojsk lądowych Kurt Zeitzler. Polagała ona na przeprowadzeniu jednoczesnych zbieżnych ataków oskrzydlających z północy i z południa Łuku Kurskiego, które miały doprowadzić do złapania znajdujących się w wybrzyszeniu jednostek Armii Czerwonej i krok po krok całkowitego zniszczenia ich w powstałym kotle. Powodzenie całej akcji miało zapewnić skierowanie w rejon walk aż ⅔ jednostek pancernych zaangażowanych na froncie wschodnim. Hitler uważał także, że po operacjach oskrzydlających w rejonie Kurska, późniejszy manewr w kierunku północno-wschodnim będzie stanowił zagrożenie dla odległej o 450 km Moskwy i być może odmieni losy wojny. Jego optymistyczne poglądy podzielała większość dowódców Wehrmachtu, którzy uważali, że zimowy kryzys na froncie wschodnim należy do przeszłości i kolejna ofensywa letnia zakończy się zwycięstwem. Chociaż część wyższych rangą dowódców Wehrmachtu (m.in. gen. Heinz Guderian, gen. Alfred Jodl) uważała, że tak duża operacja zaczepna jest bardzo ryzykowna, 15 kwietnia 1943 roku Hitler rozkazem operacyjnym nr 6 zatwierdził plan wspomnianej operacji, której nadano kryptonim "Cytadela". Atak na Kursk otrzymał właśnie kryptonim "Cytadela" ("Zitadelle"), a późniejsze działania – operacja "Pantera" ("Panther"). Oprócz głównego uderzenia planowano też dwa pomocnicze, przewidujące działania z rejonów Słowiańska i Kramatorska w kierunku Kupiańska. Operacja "Cytadela" została zaplanowana przez Niemców jako bardzo niebezpieczne przedsięwzięcie, które zakładało, że wojska Armii Czerwonej znajdujące w Łuku Kurskim miały się poddać już przy pierwszym kontakcie bojowym z niemieckimi wojskami pancernymi. Początkowym główym celem operacji "Cytadela" było wyrównanie linii frontu właśnie na odcinku tego wybrzuszenia i zniszczenie znajdujących się w nim wojsk rosyjskich, co prawdopodobnie wyrównałoby, a może i nawet przechyliłoby sytuację stragiczną na froncie wschodnim na korzyść Niemców, tak jak wyglądało to przed bitwą stalingradzką. Znaczenie tej bitwy było tak wielkie dla Niemców, że OKW i OKH wiedziało, iż jeżeli nowa niemiecka ofensywa letnia nie powiedzie się będzie to oznaczało przegraną dla Niemców na froncie wschodnim i być może w całej wojnie. Tuż przed samym rozpoczęciem się bitwy, 4 lipca 1943 roku Hitler wystosował o to taką mowę do żołnierzy Wehrmachtu: "Żołnierze Rzeszy! Tego dnia będziecie brali udział w ofensywie o takim znaczeniu, że cała przyszłość świata będzie zależała od jej wyniku".

Żołnierze niemieccy mijają zniszczony czołg KW-1

Do wykonania operacji "Cytadela" wyznaczono większość wojsk GA "Środek" i GA "Południe". Utworzono z nich trzy grupy uderzeniowe o dużej mobilności. Na północy 9. Armia gen. Walthera Modela, wzmocniona silnymi – jak na ówczesne możliwości Wehrmachtu – jednostkami pancernymi, miała uderzyć z rejonu Orła przez Ponyry na Kursk. W tym samym czasie na południu 4. APanc. gen. Hermanna Hotha, wspierana na prawej flance przez Grupę Operacyjną (GO) "Kempf" miała nacierać z linii Biełgorod – Tomarowka w kierunku północnym przez Obojań na Kursk. Łącznie do przeprowadzenia tej operacji wyznaczono 7 korpusów armijnych i 5 korpusów pancernych złożonych z 34 dywizji piechoty, 14 dywizji pancernych, 2 dywizji zmotoryzowanych i 3 samodzielnych batalionów czołgów ciężkich oraz 8 dywizjonów dział szturmowych. Stanowiło to 17% związków piechoty, 70% oddziałów pancernych i 30% oddziałów zmotoryzowanych z całego frontu wschodniego. Początkowo planowano rozpoczęcie operacji w dniach 10–15 maja, ale utrzymanie tego terminu było ze względów organizacyjnych niemożliwe, głównie z powodu trudności ze skompletowaniem stanu osobowego GA "Południe". Termin przekładał też sam Hitler, licząc na dostawy większej liczby czołgów nowego typu, w których pokładał wielkie nadzieje. Rozpoczęcie operacji przesunięto na początek czerwca. Ostatecznie zdecydowano się zacząć na początku lipca. Przed operacją przeznaczone do niej wojska otrzymały 147 Tygrysów, 200 Panter i 89 ciężkich niszczycieli czołgów Ferdinand.

O ile na początku operacji "Barbarossa" Niemcy dysponowali 3332 czołgami na froncie o szerokości prawie 1500 km, o tyle teraz do przeprowadzenia samej operacji "Cytadela" ("Zitadelle") przeznaczyli 2700 czołgów i dział szturmowych, które miały walczyć na froncie o szerokości zaledwie 100 km.

Niemieckie wojska były także wspierane przez dwie floty powietrzne Luftwaffe mające w składzie 2500 samolotów, co stanowiło ⅔ niemieckich sił powietrznych na froncie wschodnim.

Siły i plany ZSRR

Radzieccy żołnierze oraz czołg IS-1 podczas zajmowania pozycji obronnych przed bitwą na Łuku Kurskim

Radzieckie czołgi KW-1 podczas przeglądu przed bitwą na Łuku Kurskim

Radzieckie samoloty szturmowe Ił-2 atakują kolumnę niemieckich czołgów na Froncie Woroneskim podczas bitwy pod Kurskiem, lipiec 1943

Po raz pierwszy w czasie wojny strona radziecka miała doskonałe rozeznanie na temat zamiarów przeciwnika (miejsce przeprowadzenia ataku nasuwało się już w rezulatacie studiowania map sztabowych, a po drugie, o przygotowaniach informował nie tylko wywiad brytyjski, lecz także własna agentura znajdująca się zarówno w Wielkiej Brytanii jak i w III Rzeszy). Dodatkowo Stawka otrzymywała informacje wywiadowcze o nowej ofensywie letniej Niemców od siatki szpiegowskiej "Lucy" w Szwajacarii i dzięki temu Rosjanie mogli starannie przygotować swoje przeciwdziałanie. Ponadto dostali na to dużo czasu.

Rosjanie, podobnie jak Niemcy, również mieli dwie odmienne koncepcje rozstrzygnięcia kampanii letniej. Dowódca Frontu Woroneskiego gen. Nikołaj Watutin i członek rady wojennej tego frontu Nikita Chruszczow byli zwolennikami uderzenia wyprzedzającego i rozbicia przeciwnika na pozycjach wyjściowych, a następnie szybkiego marszu w kierunku Dniepru. Domagali się zatem wzmocnienia frontu dwiema armiami i rozpoczęcia ofensywy w końcu maja. Działania takie popierał też marsz. Aleksander Wasilewski. Drugi wariant, defensywny, przewidywał utworzenie głęboko urzutowanej obrony wspieranej przez znaczne siły artylerii i opartej na rozbudowanych polach minowych. Po wyczerpaniu atakujących do akcji miały wejść siły rezerwowe frontów, które rozstrzygnęłyby bitwę. Były to więc niemal lustrzane odbicia pierwotnych zamysłów niemieckich dowódców. Zwolennikiem opcji defensywnej był marsz. Gieorgij Żukow, który pierwszy wariant uznał za zbyt ryzykowny i powtarzający błędy z ubiegłego roku (których autorem w większości był on sam). Stanowisko Żukowa poparł Stalin, co oznaczało, że należy się szykować do obrony.

Nastawiono się przede wszystkim na wzmocnienie artylerii. Do 4 lipca 1943 roku w pasie o szerokości 306 km pięć armii Frontu Centralnego zgromadziło 8791 dział i moździerzy, co dawało 28,7 lufy na kilometr. Natomiast Front Woroneski, zajmujący pas szerokości 244 km, miał 8219 dział i moździerzy, czyli 33,7 lufy na kilometr. Większość sprzętu artyleryjskiego stanowiły nowoczesne typy dział i moździerzy, równorzędne z niemieckimi lub nawet lepsze od nich. Artylerię przeciwpancerną tworzyły głównie działa kalibru 76,2 mm oraz dysponujące dużą siłą przebicia działa 57 mm. Stare działa 45 mm zastąpiono nowymi z dłuższą lufą. Ponadto Rosjanie opanowali produkcję pocisków podkalibrowych. W celu zwalczania pojazdów pancernych wprowadzono specjalną amunicję do dział przeciwlotniczych 37 mm, armat dalekosiężnych 122 i 152 mm oraz haubicoarmat 152 mm. Zmobilizowano też wszystkie zdobyte wcześniej niemieckie działa przeciwpancerne 50 i 75 mm oraz przeciwlotnicze 88 mm. Jednocześnie przeszkalano oddziały artylerii pod kątem zwalczania czołgów.

Na północy występu kurskiego obronę zorganizował Front Centralny dowodzony przez gen. Rokossowskiego. W pierwszym rzucie frontu znajdowało się pięć armii: 13., 48., 60., 65. i 70. W rezerwie pozostawały 2. APanc. oraz 9. i 19. KPanc. Na południu obronę zorganizował Front Woroneski gen. Watutina. Front ten wystawił w pierwszym rzucie 38. i 40. Armię oraz 6. i 7. AGw. W drugim rzucie znajdowały się 69. Armia i 35. Gwardyjski Korpus Piechoty (GKP). Rezerwę frontu stanowiły 1. APanc. oraz 2. i 5. Korpus Pancerny Gwardii (KPanc.Gw.). Na zapleczu tych frontów obronę zabezpieczał Front Stepowy dowodzony przez gen. Iwana Koniewa. W jego skład wchodziło sześć armii ogólnowojskowych, armia pancerna, cztery korpusy pancerne i dwa korpusy zmechanizowane. W armiach pierwszego rzutu zorganizowano trzy linie obrony. Pierwsza przebiegała w pobliżu frontu, druga była od niego oddalona o 6–12 km, a trzecia o 20–30 km. Na niektórych odcinkach stworzono dodatkowe linie obrony, a na całości frontu stworzono jeszcze trzy dodatkowe linie obrony. W sumie było ich minimum sześć, tak że głębokość obrony Frontu Centralnego wynosiła 110 km, a Woroneskiego 85 km. Tylko w pasie Frontu Centralnego od kwietnia do czerwca wykopano 5 tys. km okopów, zbudowano 300 km zapór inżynieryjnych, postawiono 400 tys. min, ustawiono 60 km zapór przeciwczołgowych. W pasie obrony Frontu Woroneskiego postawiono 637 500 min, zbudowano 593 km zapór i wykopano 4240 km okopów. Na całym pasie była rozmieszczona artyleria przeciwpancerna i przeciwlotnicza. Na całej linii frontu postawiono także 300 km zapór z drutu kolczastego (w tym 30 km pod napięciem elektrycznym). Do budowy zapór inżynieryjnych i okopów na całej linii frontu wybrzeszenia kurskiego Rosjanie zatrudnili także ok. 330 000 cywilów jako dodatkową siłę roboczą, by przyspieszyć prace nad obroną łuku kurskiego. Radzieccy dowódcy robili także wszystko, by ukryć wielkości i dużą głębokość obrony, którą przygotowywali. Stworzyli oni między innymi fałszywe miejsca koncentracji żołnierzy oraz atrapy czołgów i samolotów. Ponad 40 fałszywych lotnisk zostało zbudowanych z atrapami samolotów, pasów startowych i wież kontrolnych. Wiele razy były one bombardowane przez Luftwaffe w celu ich zniszczenia. Siły trzech frontów broniących pozycji na Łuku Kurskim zostały ponadto wzmocnione silnymi odwodami artyleryjskimi będącymi w dyspozycji Stawki. Jak widać, obrona była przygotowana bardzo dokładnie, jednak podczas jej organizowania popełniono błąd, który później srogo się zemścił. Dowódca frontu, gen. Watutin, zamierzał utworzyć punkty oporu przeciwczołgowego i obsadzić je pułkami piechoty. Marsz. Wasilewski nie wyraził na to zgody, uzasadniając swoją decyzję możliwymi trudnościami w dowodzeniu. Dzięki temu niemieckie czołgi miały większe możliwości działania. Trzeba tu też dodać, że warunki terenowe w pasie tego frontu także sprzyjały użyciu czołgów. Radzieckie linie obronne bardziej przypominały front zachodni z czasów wojny pozycyjnej lat 1916–1918 (tyle że dysponujący znacznie większymi środkami technicznymi) niż wszystko to, do czego przyzwyczaili się Niemcy w dotychczasowych starciach z Armią Czerwoną. Do końca czerwca 1943 roku w wybrzuszeniu kurskim Rosjanie zgromadzili 1 300 000 żołnierzy, w tym 75 dywizji piechoty, co stanowiło ok. 40% wszystkich formacji strzeleckich Armii Czerwonej.

Świadczy też o tym porównanie sił przeznaczonych do operacji. Armia niemiecka posiadała do bitwy ok. 900 tys. żołnierzy, ok. 10 tys. dział i moździerzy, 2700 czołgów i 2500 samolotów. Armia Czerwona posiadała do dyspozycji 1 mln 336 tys. żołnierzy, 19 100 dział, 3444 czołgi i działa samobieżne oraz 2900 samolotów.

Dowództwo Frontu Centralnego wiedziało, że główny kierunek ataku GA "Środek" będzie skierowany przez Ponyry na Kursk, czyli przez pozycje 13. i 70. Armii. Na zagrożonym odcinku długości 95 km zgromadzono 58% oddziałów piechoty, 87% czołgów i dział samobieżnych oraz 70% artylerii. Łącznie front ten posiadał – razem z lotnictwem i wojskami PWO – 710 tys. żołnierzy, 5282 działa wszystkich kalibrów, 5637 moździerzy 82 i 120 mm oraz 1738 czołgi i działa samobieżne. Atakujące siły GA "Środek" składały się z 15 dywizji piechoty, 6 dywizji pancernych i zmotoryzowanych wydzielonych z 9. Armii oraz 4 dywizje piechoty z 2. Armii, a także samodzielnego batalionu czołgów ciężkich i 7 dywizjonów dział szturmowych. Łącznie siły te liczyły 460 tys. żołnierzy, ok. 6 tys. dział i moździerzy, a także 1200 czołgów i dział szturmowych.

Natomiast na południu spodziewano się głównego ataku z rejonu Biełgorodu na Obojań. Dowództwo Frontu Woroneskiego większość swoich sił rozmieściło na odcinku o długości 164 km. Zgromadzono tam 83% oddziałów piechoty, 90% czołgów i dział samobieżnych oraz 86% artylerii. Na lewym skrzydle tego frontu jego wojska były rozmieszczone na głębokości dochodzącej do 70 km. Łącznie z lotnictwem i wojskami PWO front ten liczył 626 tys. ludzi, 4029 dział, 4150 moździerzy oraz 1661 czołgów i dział samobieżnych. Stronę atakującą stanowiły: pięć dywizji piechoty 2. Armii GA "Środek", 4. APanc. i większość oddziałów GO "Kempf" z GA "Południe". Siły te składały się z 15 dywizji piechoty, 8 dywizji pancernych, dywizji zmotoryzowanej, 2 samodzielnych batalionów czołgów ciężkich i dywizjonu dział szturmowych. Liczyły one 440 tys. ludzi, 4 tys. dział i moździerzy oraz 1500 czołgów.

Pozostający jako daleka linia obrony Front Stepowy posiadał 573 tys. ludzi, 3397 dział, 4004 moździerze oraz 1551 czołgów i dział samobieżnych. Działania Frontu Centralnego wspierała 16. ALot., Frontu Woroneskiego – 2. ALot. i 17. ALot. wchodząca w skład Frontu Południowo-Zachodniego. Do Frontu Stepowego została przydzielona 5. ALot. Na rzecz obu frontów działało też Lotnictwo Dalekiego Zasięgu.

Ordre de Bataille