Bitwa nad Sommą - Polski Serwis Naukowy

Bitwa nad Sommą (1 lipca - 18 listopada 1916) - największa bitwa I wojny światowej, która pochłonęła ponad milion ofiar.

Bitwa rozegrała się między siłami brytyjskimi i niemieckimi nad rzeką Sommą w północnej Francji (Pikardia).

Geneza

Na konferencji w Chantilly w grudniu 1915 r. dowódcy sił alianckich zadecydowali, że latem następnego roku należy przeprowadzić ofensywy równocześnie na wszystkich najważniejszych frontach. Na froncie zachodnim nad rzeką Sommą mieli zaatakować Brytyjczycy i Francuzi. Ich plany pokrzyżowało jednak natarcie Niemców pod Verdun. W związku z tym główny ciężar przygotowania operacji nad Sommą spadł na Brytyjczyków.

Broń maszynowa - rodzaj automatycznej broni palnej, w której w czasie wystrzału siła odrzutu broni lub ciśnienie gazów prochowych jest użyta do przygotowania następnego wystrzału łącznie ze zwolnieniem kurka, a więc ładowanie i odpalanie wykonuje sam mechanizm, tak że z broni tej można prowadzić ogień ciągły. Do broni maszynowej należą:

Edmund Henry Hynman Allenby (ur. 23 kwietnia 1861 w Brackenhurst Hall, zm. 14 maja 1936 w Londynie), 1 Wicehrabia Allenby of Megiddo, brytyjski marszałek polny, znany zwłaszcza z dowodzenia podczas I wojny wiatowej.

Brytyjski głównodowodzący gen. Douglas Haig zamierzał zaatakować siłami swojej 4 Armii (d-ca gen. Henry Rawlinson) i częścią 3 Armii (d-ca gen. Edmund Allenby) pozycje niemieckiej 2 Armii (d-ca gen. Fritz von Below) na odcinku Serre-Curlu – dalej wspierać miało Brytyjczyków natarcie francuskiej 6 Armii (d-ca gen. Marie Émile Fayolle). Brytyjczycy planowali w ciągu kilkudniowego bombardowania artyleryjskiego zniszczyć niemieckie umocnienia, które potem – jak sądzono – zajęłaby bez większego oporu piechota. Oczekiwane przełamanie pozycji przeciwnika miała następnie wykorzystać kawaleria, nacierając na Cambrai i Douai. Jednym z celów bitwy było też „wykrwawienie” przeciwnika i odciągnięcie jego sił z innych frontów.

II Rzesza Niemiecka, niem. Deutsches Reich – oficjalne określenie niemieckiego państwa narodowego założonego w 1871 roku przez polityka Ottona von Bismarcka. Było ono także określane jako Deutsches Kaiserreich (Cesarstwo Niemieckie), a po jego upadku jako Druga Rzesza (Zweites Reich).

Pikardia (fr. Picardie) – kraina historyczna i region administracyjny we Francji, położony w północnej części kraju nad Kanałem La Manche (Kanałem Angielskim). Ważny region rolniczy.

Przebieg bitwy

Ostatecznie ze względu na trudną sytuację sojuszników gen. Haig przyspieszył ofensywę. 24 czerwca 1916 r. Brytyjczycy rozpoczęli ostrzał artyleryjski pozycji niemieckich (wystrzelono ponad 1,5 miliona pocisków). Ośmiodniowe bombardowanie okazało się jednak niewystarczająco skuteczne. Fortyfikacje niemieckie były mocniejsze i lepiej zamaskowane niż przypuszczali to Brytyjczycy, ponadto pojawiały się problemy z zaopatrzeniem, a sprzęt (amunicja) był niejednokrotnie wadliwy. Przede wszystkim jednak utracono element zaskoczenia. 1 lipca wysadzono kilkanaście min pod niemieckimi umocnieniami a ostrzał został przesunięty na dalsze linie. Tymczasem Niemcy opuścili ocalałe schrony i zajęli stanowiska bojowe. Siły brytyjskie, które rozpoczęły szturm na pierwszą linię, zostały zdziesiątkowane ogniem broni maszynowej. W czasie pierwszego dnia szturmu Brytyjczycy stracili blisko 60 tys. ludzi (zwłaszcza z jednostek ochotniczych sformowanych w Wielkiej Brytanii na fali wojennego entuzjazmu). Bardziej skuteczny okazał się atak francuskiej 6 Armii (w okolicy Peronne), która zdołała osiągnąć większość celów.

Ententa (z , później angielsko-francuskiego (tzw. entente cordiale, 1904) a następnie angielsko-rosyjskiego (1907). Trójporozumienie zaczęło funkcjonować w 1907.

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Okopy brytyjskie, lipiec 1916

Pomimo niepowodzenia w pierwszym dniu natarcie było kontynuowane. Kolejne miesiące przyniosły szereg ciężkich walk dających atakującym jedynie nieznaczne zyski terenowe. Niemcy zmuszeni zostali do reorganizacji swoich sił i ściągnięcia posiłków m.in. spod Verdun. Haig mimo braku znaczących sukcesów zamierzał wywierać stałą presję na Niemców, licząc na to, że w końcu wyczerpią oni swoje rezerwy. W lipcu Brytyjczycy opanowali Poziéres, Contalmaison i las Mametz, w sierpniu ich postępy były jeszcze mniejsze, mimo zażartych walk m.in. pod Guillemont.

Rzeka – naturalny, powierzchniowy ciek wodny płynący w wyżłobionym przez erozję rzeczną korycie, okresowo zalewający dolinę rzeczną. W Polsce przyjmuje się, że rzekę stanowi ciek wodny o powierzchni dorzecza powyżej 100 km².

Ancre – rzeka we Francji o długości 38 kilometrów, prawy dopływ Sommy. Źródło rzeki znajduje się w pobliżu miasta Miraumont. Ancre przepływa przez departament Somme.

Włączenie czołgów do walki

Sytuacja zaczęła się poprawiać we wrześniu. 15 września po raz pierwszy w wojnie użyto czołgów (po stronie brytyjskiej). Wtedy też szala zwycięstwa w walkach pod Courcelette, Martinpuich i Flers przechyliła się na stronę Brytyjczyków, Niemcy zostali zdziesiątkowani przez silny brytyjski ostrzał artyleryjski jak również przez czołgi. Raz jeszcze nową broń zastosowano w bojach o Thiepval, Combles i Gueudecourt. Kolejne ataki podejmowane w październiku i w pierwszej połowie listopada (głównie nad rzeką Ancre) nieznacznie tylko zmieniły linię frontu. Pogarszająca się pogoda wymusiła na gen. Haigu wstrzymanie ofensywy.

Henry Allingham (ur. 6 czerwca 1896 w Clapham, wschodni Londyn, zm. 18 lipca 2009 w Ovingdean koło Brighton) – brytyjski weteran I wojny światowej, mechanik.

Douglas Haig (ur. 19 czerwca 1861 w Edynburgu, zm. 28 stycznia 1928 w Londynie) – pierwszy hrabia (earl) Haig, generał brytyjski, później marszałek polny.

Wynik bitwy i straty

Bitwa skończyła się 18 listopada 1916 r. Po ponad czterech miesiącach walk wojska ententy przesunęły front o 12 km na odcinku 40 km. Straty po obu stronach były ogromne: Brytyjczycy – ponad 400 tys. ludzi, Francuzi – ok. 200 tys., Niemcy – ponad 400 tys. Cel ofensywy – wykrwawienie armii niemieckiej i odciążenie sojuszników – został częściowo osiągnięty, ale za cenę wysokich strat własnych.

Fritz Wilhelm Theodor Karl von Below (ur. 23 września 1853 roku w Gdańsku, zm. 23 listopada 1918 w Weimarze) - pruski generał służący w Armii Cesarstwa Niemieckiego podczas trwania I wojny światowej. Fritz dowodził 8 armią niemiecką (stacjonującą w Prusach Wschodnich) w latach 1914-1916 po tym jak z funkcji dowódcy 8. armii zrezygnował Paul von Hindenburg. W czasie Bitwy nad Sommą, von Below był dowódcą 2 armii niemieckiej na froncie zachodnim.

Brytyjczycy – obecnie przede wszystkim ogół obywateli, ewentualnie mieszkańców Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. British citizens). Według spisu powszechnego z 2001 roku grupa ta obejmowała 58 789 194 osoby, z czego w Anglii zamieszkiwało 49 138 831 osób (83,6%), w Szkocji – 5 062 011 osób (8,6%), w Walii – 2 903 085 osób (4,9%), zaś w Irlandii Północnej – 1 685 267 osób (2,9%).

Najdłużej żyjącym weteranem bitwy był Henry Allingham zm. 18 lipca 2009.