Bitwa nad rzeką Kałką - Polski Serwis Naukowy

Bitwa nad rzeką Kałką – starcie pomiędzy wojskami rusko-połowieckimi z jednej strony, a armią mongolską z drugiej, które rozegrało się 31 maja 1223 w okolicach rzeki Kałka. Klęska Rusinów i Połowców przyczyniła się do ich zależności od Mongołów.

W roku 1223 po rozgromieniu armii gruzińskiej Mongołowie Czyngis-chana wkroczyli na ziemie Kaukazu. Po dotarciu na stepy czarnomorskie, najeźdźcy uderzyli na Kocjana, chana Kipczaków.

Ariergarda - oddział, pododdział maszerujący z tyłu za głównymi siłami związku taktycznego (oddziału). Zadaniem ariergardy jest ubezpieczanie maszerującej kolumny przed uderzeniem od tyłu i zapewnienie jej swobodnego wykonywania marszu. Zależnie od sytuacji i wielkości maszerującej kolumny ariergarda może stanowić od 1/4 do 1/3 sił głównych. Ariergarda stanowi element ubezpieczenia ugrupowania marszowego.

Step (z степ) – równina pozbawiona drzew, rzek i jezior. Step przypomina pod tym względem prerię, z tą różnicą, że preria jest z reguły zdominowana przez wysokie trawy, a step może być obszarem półpustynnym lub pokrytym trawą i krzewami (czasem w zależności od pór roku). Występuje w warunkach klimatu umiarkowanego z gorącym, suchym latem.

Połowcy nakłonili ruskich kniaziów do wspólnej wyprawy przeciw wojownikom Czyngis-chana. Ruś, jak rzadko kiedy zjednoczyła swe siły i wyruszyła na współną wyprawę. Po 8 dniach pochód rusko-połowiecki zatrzymał się wskutek napotkania pierwszych oddziałów mongolskich. Mongołowie byli kompletnie zaskoczeni, ponieważ w tym czasie prowadzili wojnę z Dżurdżenami w północnych Chinach, i nie spodziewali się żadnego ataku, szczególnie bez wypowiedzenia wojny.

Gruzja (gruz. საქართველო, Sakartwelo) – państwo na Kaukazie Południowym (Zakaukaziu). Obszar 69,7 tys. km². Graniczy na północy z Rosją, na wschodzie z Azerbejdżanem, a na południu z Armenią i Turcją; zachodnią granicę kraju wyznacza wybrzeże Morza Czarnego. Stolicą Gruzji jest Tbilisi. Patronem Gruzji jest św. Jerzy.

Nestorianizm to doktryna głosząca, że Jezus Chrystus składa się z dwóch odrębnych bytów: ludzkiego i boskiego. Nazwa pochodzi od Nestoriusza, patriarchy Konstantynopola w latach 428-431. Nestorianizm został uznany za herezję i potępiony na soborze efeskim w 431.

Wysyłali więc do kniaziów posłów, wśród których znajdowali się chrześcijańscy nestorianie, co prawosławnych książąt ruskich doprowadziło do furii. Nakazali zamordowanie posłów, co dla Mongołów było niepojęte, i nie dawało możliwości dalszych negocjacji.

Dlatego też dnia 31 maja 1223 r. silna armia ruska pod dowództwem książąt Kijowa, Halicza, Czernihowa i Smoleńska wspierana przez Połowców, starła się z armią mongolską pod dowództwem Dżebe i Sübetaja nad rzeką Kałką niedaleko Morza Azowskiego.

Berładnicy (Brodnicy) - zbiegła z Rusi Kijowskiej wskutek ucisku feudalnego ludność chłopska, osiedlająca się w Mołdawii, w okolicach grodu Berład, oraz nad dolnym Donem.

Ruś Halicko-Wołyńska lub Ruś Halicko-Włodzimierska (ukr. Галицько-Волинське князівство, łac. Regnum Galiciae et Lodomeriae) – jedna z dzielnic powstałych w wyniku rozpadu Rusi Kijowskiej, z ośrodkami w Haliczu i Włodzimierzu Wołyńskim. Miasta wchodzące w skład księstwa: Chełm, Przemyśl, Zwenigród, Bełz i Lwów.

Armia ruska liczyła 40 tysięcy żołnierzy, mongolska - 30 tysięcy. Po stronie ruskiej brak było jednak jednolitego i koordynującego dowodzenia, dlatego poszczególni książęta ze swoimi oddziałami forsowali Kałkę samodzielnie w trzech niezależnych grupach, i kolejno wkraczali do boju. Mongołowie początkowo cofnęli się, ale później zaatakowali przeprawione już ruskie hufce.

Złota Orda (mong. Алтан Ордын улс / Ałtan Ordyn Ułs; tt. Altın Urda) – historyczne państwo mongolsko-tatarskie, założone ok. 1240 r. w zachodniej części imperium Czyngis-chana przez jego wnuka Batu-chana, ze stolicą w Saraj Batu (1242–1454).

Morze Czarne (w starożytności: Pontus Euxinus, co znaczy Morze Gościnne) – jest morzem śródlądowym rozciągającym się pomiędzy Azją Mniejszą na południu, Kaukazem na wschodzie, Niziną Wschodnioeuropejską na północy i Półwyspem Bałkańskim na zachodzie. Wchodzi w skład systemu oceanicznego Oceanu Atlantyckiego.

Mścisław II Udały i Daniel uciekli za Dniepr, niszcząc po przeprawie łodzie, przez co skazali na zagładę sojuszników. Mścisław czernihowski zaczął wycofywać się w stepy, nie zostawiając straży tylnej, przez co jego żołnierze zostali sukcesywnie wybici. Mścisław kijowski rozmieścił swoich żołnierzy na wysokim wzgórzu, nie zapewniając sobie możliwości odwrotu nad wodę. Oddział został okrążony i zablokowany przez siły mongolskie, a Mścisław (namówiony przez sojusznika Mongołów, a wodza berładników - Płoskinię), poddał swój oddział za obietnicę nietykalności.

Daniel Romanowicz Halicki, ukr. Данило Галицький (ur. 1201, zm. 1264) – król halicko-wołyński (1253-1254), syn Romana Halickiego, z wołyńskiej gałęzi dynastii Rurykowiczów. Po babce prawnuk Bolesława Krzywoustego. Urodził się około 1201 r.

Dżurdżeni (chiń. 女真, pinyin: nǚzhēn) - lud pochodzenia tunguskiego zamieszkujący Mandżurię od co najmniej XI wieku. Od XVII wieku nazywa się go Mandżurami. Dżurdzeni na terenie północnych Chin utworzyli państwo, tzw. dynastię Jin (1115–1234).

Armia ruska poniosła straszliwą klęskę. Zginęło dziesięciu spośród osiemnastu książąt (źródła wymieniają książąt takich jak: Swiętosław Olegowicz Kaniowski, Iziasław Ingwarewicz, Swiętosław Rurykowicz Szumski, Mścisław Swiatosławowicz Czernihowski i syn jego Jerzy, Mścisław Romanowicz kijowski i zięć jego Andrzej, Aleksander Wsiewołodowicz Dubrawski. Mścisław Halicki i jego zięć Daniel Romanowicz uciekli ranni) i około 20-25 tys. wojowników. Po tym zwycięstwie wodzowie mongolscy wkroczyli na Krym, a następnie udali się na wschód z wieścią o odniesionym zwycięstwie. Po drodze spustoszyli kraj Bułgarów kamskich. Rozwścieczyli tym Bułgarów, którzy wciągnęli ich w zasadzkę, i zadali im duże straty. Tylko części sił mongolskich udało sie przeprawić przez Wołgę, i powrócić do sił głównych.

Połowcy (nazywani też Kipczakami lub Komanami, a ich zachodnia część zwana była Kumanami) – lud pochodzenia ałtajskiego, który swoje pierwotne siedziby w VIII wieku miał na stepach Kazachstanu i południowej Syberii w górnym biegu rzeki Irtysz. Są spokrewnieni z Turkami seldżuckimi. Ich język, zwany także kipczackim należy do grupy języków wschodniotureckich. Golili głowy pozostawiając dwa długie warkocze. Charakterystyczne w ich ubiorze były krótkie kaftany.

Ruś Kijowska – okres w historii Rusi trwający umownie od 862 do 1240 roku. Rok 862, w którym Ruryk przybył do Nowogrodu Wielkiego, to symboliczna data powstania państwa ruskiego. W 882 roku książę nowogrodzki Oleg Mądry doprowadził do powstania Wielkiego Księstwa Kijowskiego – wczesnofeudalnego państwa we wschodniej Europie ze stolicą w Kijowie, istniejącego do 1169 roku. W 1054 roku Wielkie Księstwo Kijowskie uległo rozbiciu dzielnicowemu, przy czym władcy, którym udało się zawładnąć Kijowem nadal nosili tytuł wielkiego księcia kijowskiego i byli w hierarchii feudalnej postawieni wyżej od pozostałych książąt ruskich. W 1169 przekształcone w Wielkie Księstwo Włodzimierskie ze stolicą we Włodzimierzu nad Klaźmą, które przejęło dominującą rolę Kijowa. W 1240 na skutek najazdu mongolskiego Wielkie Księstwo Włodzimierskie utraciło niezależność polityczną na rzecz Złotej Ordy. Moment ten uważany jest powszechnie za koniec okresu Rusi Kijowskiej.

Przypisy

Część źródeł podaje, że jeńcy, mimo obietnicy, zostali wymordowani. Jednak Lew Gumilow twierdzi, że jeńcy zostali powiązani i położeni na ziemi, a na ich ciałach zwycięzcy położyli deski, i na tych zaimprowizowanych stołach ucztowali, jednak później nie zabijając jeńców

Zobacz też

Złota Orda

Literatura

Witold Chrzanowski - "Wojna tatarska", Kraków 2006

Lew Gumilow - "Od Rusi do Rosji", Warszawa 2004, ISBN 83-89700-04-2

David Nicolle, Wiaczesław Szpakowski, Kałka 1223. Najazd Mongołów Czyngis-chana na Ruś, przeł. Tomasz Basarabowicz, z serii: „Kampanie” t. 3, Osprey Publishing, Kraków 2008, ISBN 978-83-7396-748-9

Andrzej Michałek, Słowianie. Słowianie wschodzni, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2005.

Kocjan, również Котян, Kuthens, Kotyan, Kotian, Koteny, Kötöny, Zayhan, albo Jonas (zm. 17 marca 1241 w Peszcie) - syn Sutoja, połowiecki chan od około 1192 do 1223. Po bitwie nad Kałką odsunięty od władzy, lecz nadal przewodził szczepowi Kunów.

Krym (ukr. Крим, ros. Крым, Półwysep Krymski) – półwysep na południu Ukrainy, zwany czasem półwyspem Taurydzkim, a w starożytności Chersonezem Taurydzkim bądź Taurydą, połączony jest z lądem tylko wąskim Przesmykiem Perekopskim, pomiędzy Morzem Czarnym i Azowskim, a od Rosji oddzielony Cieśniną Kerczeńską. Długość linii brzegowej 1000 km, powierzchnia 25 700 km².