Bitwa o Berlin (znana w Związku Radzieckim jako Berlińska Strategiczna Operacja Ofensywna) – bitwa będąca ostatnią główną ofensywą na europejskim teatrze wojennym II wojny światowej.

16 stycznia 1945 roku Armia Czerwona przełamała niemiecki front w wyniku rozpoczętej kilka dni wcześniej operacji wiślańsko-odrzańskiej i nacierała na zachód, pokonując 40 km każdego dnia, przez Prusy Wschodnie, Dolny Śląsk, Pomorze i Górny Śląsk tymczasowo zatrzymując się na linii 60 km na wschód od Berlina wzdłuż Odry. Kiedy ofensywa została wznowiona dwa radzieckie fronty zaatakowały Berlin od strony wschodniej i południowej, podczas gdy trzeci front radziecki otoczył wojska niemieckie na północ od Berlina. Bitwa w Berlinie rozpoczęła się 20 kwietnia, a zakończyła się rano 2 maja 1945.

Pierwsze przygotowania obronne w okolicach Berlina rozpoczęto 20 marca, kiedy nowo mianowany dowódca Grupy Armii "Wisła", gen. Gotthard Heinrici, trafnie przewidział, że głównie radzieckie natarcie zostanie wyprowadzone nad rzeką Odrą. Zanim główna bitwa w Berlinie się rozpoczęła Rosjanie zamierzali okrążyć Berlin w wyniku stoczonych bitew o wzgórza Seelow i pod Halbe. 20 kwietnia 1945 1. Front Białoruski marsz. Gieorgija Żukowa rozpoczął ostrzeliwanie artyleryjskie centrum Berlina, a 1. Front Ukraiński marsz. Iwana Koniewa nacierał na północ przez ostatnie formacje Grupy Armii "Środek". Niemieckie siły obronne były głównie dowodzone przez Helmutha Weidlinga i składały się z wielu wyczerpanych, źle uzbrojonych i zdezorganizowanych dywizji Wehrmachtu i Waffen-SS, jak i także żołnierzy Volkssturmu i Hitlerjugend. Przez następne dni Rosjanie szybko nacierali przez miasto docierając do jego centrum i po zaciętych walkach także do Reichstagu w dniu 30 kwietnia.

Zanim wojna się skończyła niemiecki Führer Adolf Hitler i kilku innych jego współpracowników popełnili samobójstwo. Obrońcy miasta skapitulowali ostatecznie 2 maja. Mimo to, walki nadal kontynuowano na północny-zachód, zachód i południowy-zachód od miasta do kapitulacji III Rzeszy 8 maja (9 maja 1945 w Związku Radzieckim), kiedy to niemieckie jednostki próbowały się przedrzeć na zachód w celu poddania się zachodnim aliantom, a nie Rosjanom.

Stan wojsk obu stron przed bitwą

Armia Czerwona

Płonący Berlin po nocnym bombardowaniu alianckich bombowców, lipiec 1944 roku

Liczbę żołnierzy Armii Czerwonej walczących na froncie wschodnim na początku 1945 roku szacuje się na mniej więcej 6 mln, przeciwko nim III Rzesza i jej słabnący i chwiejni politycznie sojusznicy mogli wystawić ok. 2,2–2,4 mln żołnierzy. Armia Czerwona była dobrze wyposażona w sprzęt pancerny, artylerię i lotnictwo, coraz lepiej działało też jej zaopatrzenie, w znaczący sposób uzupełnione dzięki dostawom sprzętu w ramach Lend-Lease Act. Olbrzymie, a często zupełnie niedoceniane, znaczenie dla radzieckiego wysiłku wojennego miały zwłaszcza dostawy ciężarówek i parowozów, pozwalające na tworzenie elastycznych i wydajnych linii zaopatrzenia dla walczących i pozostających w pobliżu frontu oddziałów. Wobec miażdżącej przewagi liczebnej z jaką stawały do walki oddziały Armii Czerwonej, mniejsze znaczenie miało zarówno niezbyt staranne wyszkolenie jej żołnierzy, zwłaszcza wchodzących w skład jednostek dopiero powstających, czy też niska jakość i niezbyt imponujące parametry techniczne większości seryjnie produkowanego sprzętu. Na wysokim poziomie stały oddziały inżynieryjne i saperskie, bardzo silna była też artyleria. Utrzymywano znany z wcześniejszych lat podział armii na elitarne gwardyjskie (zazwyczaj mające strukturę pozwalającą na wykonywanie na szczeblu armii operacji kombinowanych, a składające się z trzech korpusów piechoty i korpusu pancernego), uderzeniowe (posiadające znacznie zwiększone stany artylerii armijnej i dywizyjnej) i standardowe, najgorzej wyposażone i wyszkolone. Morale oddziałów gwardyjskich i uderzeniowych było wysokie, często oddziały te miały za sobą długi i chwalebny szlak bojowy. Inaczej sprawa wyglądała normalnych oddziałów, które pozbawione były znaczącego doświadczenia, otrzymywały gorsze wyposażenie, a ich morale pozostawiało sporo do życzenia. Integralnym składnikiem większości armii radzieckich były też pułki NKWD, pełniące role żandarmerii polowej, oraz bataliony karne, przeznaczone do wykorzystania w zadaniach w praktyce samobójczych.

Radzieckie oddziały pancerne dysponowały znacznie mniejszą liczbą typów pojazdów niż jednostki niemieckie. Standardowym czołgiem stawał się T-34/85, część oddziałów pancernych wyposażona była także w czołgi ciężkie IS-2, gorsze od niemieckich Panzerkampfwagen VI B Königstiger, jednak występujące w większej liczbie i znacznie łatwiejsze w produkcji. Istniały również duże związki pancerne wyposażone w całości w sprzęt produkcji amerykańskiej lub brytyjskiej. Podobnie jak jej przeciwnik armia radziecka wykorzystywała niszczyciela czołgów w oddziałach liczących od 21 do 60 pojazdów. Były to niszczyciele SU-85 i SU-100.

Oprócz związków pancernych Armia Czerwona posiadała także stosunkowo szybkie jednostki konne; w czasie ataku na Berlin wykorzystano 12 dywizji tego rodzaju i jedną brygadę kawalerii. Oddziały te walczyły zazwyczaj na terenach podmokłych i trudno dostępnych dla czołgów, choć – wbrew nazwie – w związkach kawaleryjskich wyższego rzędu występowało dość znaczne nasycenie pojazdami pancernymi, zwłaszcza artylerią samobieżną.

Atakujące od wschodu oddziały rosyjskie górowały też nad przeciwnikiem w powietrzu. W czasie operacji berlińskiej przewaga lotnictwa radzieckiego nad Luftwaffe wynosiła co najmniej 5 do 1. Podczas walk o Berlin, zwłaszcza w fazie przełamanie niemieckiej obrony na wzgórzach Seelow, dowództwo radzieckie wielokrotnie wykorzystywało w roli bliskiego wsparcia nie tylko samoloty szturmowe, lecz także średnie samoloty bombowe, atakujące cele w bezpośredniej bliskości własnych oddziałów.

Wehrmacht

Żołnierz należący do Volkssturmu na pozycji bojowej w okolicach Berlina, uzbrojony w Panzerschrecka w kwietniu 1945 roku

W tym samym czasie sytuacja armii niemieckiej ogólnie, a zwłaszcza na froncie wschodnim, była bardzo ciężka. Trwały rozpaczliwe walki w Prusach Wschodnich, w Kurlandii, opór stawiał też Wrocław i inne izolowane miasta. Brakowało jednolitego, jasnego łańcucha dowodzenia, każda decyzja OKW mogła zostać anulowana przez Hitlera, najwyższego zwierzchnika sił zbrojnych, który w tym okresie podupadł już bardzo na zdrowiu. W kręgach najwyższego dowództwa wciąż niezwykle żywe pozostawały echa niedawnego zamachu na Hitlera, generałowie zaangażowani byli w liczne intrygi polityczne, a osoby najtrzeźwiej oceniające sytuacje odsuwano od dowództwa pod zarzutem siania defetyzmu. Dodatkowo kiedy 16 stycznia 1945 roku Führer przeniósł kwaterę główną do bunkra pod budynkiem Kancelarii Rzeszy, okazał się on niezbyt odpowiedni jako kwatera dowódcza. Łączność ze sztabami jednostek utrzymywana była przez zaledwie jedną radiostację telefoniczną, obsługiwaną przez jedną osobę.

Niemieckie oddziały, zwłaszcza piechoty, od wielu miesięcy cierpiały na brak odpowiednich uzupełnień. Straty bojowe wyrównywano, powołując pod broń ochotników z krajów okupowanych, wcielając do armii volksdeutschów czy też coraz młodszych Niemców. Pod koniec wojny dość liczna była np. grupa żołnierzy niemieckich służących w jednostkach regularnej armii, mających 15-16 lat. Jeszcze młodsi byli chłopcy z oddziałów pomocniczych, liczących często 13-14 lat, wykorzystywani do budowy umocnień polowych i bezpośrednio w walkach. Na wysokim poziomie pozostawał niemiecki sprzęt pancerny - w starciach jeden na jednego nie miał sobie równych. Problem w tym, że tego rodzaju "pojedynki" w zasadzie nie występowały. Niemieckie czołgi, działa samobieżne i niszczyciele czołgów, choć technicznie górowały nad radzieckimi, cierpiały na brak paliwa i musiały walczyć z nieprzyjacielem, którego przewaga ilościowa na polu walki była miażdżąca.

Na tle oddziałów Wehrmachtu jeszcze gorzej wyglądały jednostki Volkssturmu, rodzaj obrony terytorialnej, w których służyli ludzie niezdatni do służby wojskowej, teoretycznie od 16. do 60. roku życia. Ich wyszkolenie i wyposażenie było jedynie podstawowe, w praktyce oddziały te nie mogły stawiać zorganizowanego, trwałego oporu, zwłaszcza wobec doświadczonych oddziałów radzieckich.

Nadal silne pozostawały jednostki Waffen-SS, podległe Heinrichowi Himmlerowi, priorytetowe jeśli chodzi o uzupełnienia i zaopatrzenie. W oddziałach tych służyło wielu ochotników cudzoziemskich. Również Himmlerowi podlegały oddziały tzw. Armii Ludowej (Volkswehr), wyłączonej ze struktury dowodzenia Wehrmachtu, z kadrą dowódczą wywodzącą się z oficjeli partyjnych i SS.

Choć w powietrzu Luftwaffe nie miała już możliwości skutecznego zwalczania wroga (m.in. brakowało jej wyszkolonych pilotów) - nadal silne były oddziały lądowe tej formacji: od spadochroniarzy, poprzez jednostki obrony przeciwlotniczej, do dywizji lądowych Luftwaffe, które pomimo swej przynależności były w gruncie rzeczy normalnymi oddziałami piechoty.

Przygotowania i plany do zajęcia Berlina

Zniszczenia w Berlinie 3 maja 1945

Końcowe miesiące wojny szef OKW feldmarsz. Wilhelm Keitel scharakteryzował następująco: "Poczynając od lata 1944 roku, Niemcy prowadziły wojnę tylko w celu wygrania na czasie. […] Nie można było wykluczyć nieoczekiwanych wydarzeń, które mogły zaistnieć i wywrzeć decydujący wpływ na całokształt sytuacji militarnej. Tak więc prowadziliśmy wojnę, czekając na wydarzenia, które powinny były zaistnieć, lecz nie zaistniały". Przeciwnie – każdy miesiąc zdecydowanie pogarszał położenie wojsk III Rzeszy, a od początku 1945 roku zmiany te postępowały lawinowo.

Do końca pierwszej dekady stycznia 1945 roku front wschodni ustabilizował się na linii: ujście Niemna, Tylża (ob. Sowieck), Gołdap, Augustów, Łomża, Ostrołęka, Różan, Pułtusk, Legionowo, Jabłonna, dalej przebiegając wzdłuż Wisły i Wisłoki, opierając się na Karpatach. Ofensywa zimowa Armii Czerwonej rozpoczęta 12 stycznia 1945 roku na szerokim pasie frontu wschodniego doprowadziła do szybkiego przełamania niemieckiej obrony i odrzucenia wojsk III Rzeszy już w ciągu tygodnia walk o 150 km na zachód tak, że cofnęły się one do granicy Niemiec sprzed wojny. Kiedy oddziały niemieckie zaczęły walczyć na własnej ziemi, ich opór stał się silniejszy, jednak Rosjanie, dysponujący przygniatającą przewagą w ludziach i sprzęcie, zdołali uchwycić przyczółki na Odrze, które stały się ważnymi elementami pozycji wyjściowych do ostatniej wielkiej ofensywy Armii Czerwonej – operacji berlińskiej.

Operacja berlińska

Wiosną 1945 roku w rękach Niemców wciąż pozostawały centralne obszary III Rzeszy, zachodnia część Czechosłowacji, środkowa i zachodnia Austria, północne Włochy i północna Jugosławia. Do ich obrony Niemcy posiadali 52 dywizje na zachodzie, 26 we Włoszech, 212 na froncie wschodnim (plus 60 grup bojowych), 15 w Danii i Norwegii. Ponadto w samych Niemczech formowało się 21 dalszych dywizji. Łącznie dawało to siłę 326 dywizji przeliczeniowych, jednak w rzeczywistości były to siły nie tylko rozproszone na wielkim obszarze, ale również mocno przetrzebione, o niepełnych stanach osobowych i znacznych brakach w etatowym wyposażeniu.

W tym czasie Hitler, coraz bardziej tracąc kontakt z rzeczywistością, liczył wciąż na dwa czynniki mające zapewnić przełom w trwającej wojnie: wunderwaffe – swą cudowna broń oraz rozbieżności wśród sojuszników, które jego zdaniem nieuchronnie powinny się pojawić. Postanowił skupić swoją uwagę na jak najdłuższym powstrzymaniu wojsk radzieckich na wschodzie, organizując możliwie silną obronę wzdłuż Odry i Nysy Łużyckiej, uniemożliwiając dostęp do Berlina. Jednocześnie na froncie zachodnim znacznie słabsze siły miały bronić wojskom alianckim dostępu do trzech kluczowych miejsc: północnych Niemiec, Zagłębia Ruhry i tzw. twierdzy narodowej – górzystych terenów w południowej Bawarii, zachodniej Austrii i północnych Włoszech, które miały być ostatnim bastionem obrony III Rzeszy.

Tego ostatniego obawiał się właśnie głównodowodzący wojskami alianckimi na Zachodzie gen. Dwight D. Eisenhower, który pisał: "Równie ważne było zajęcie tzw. twierdzy narodowej i jej zniszczenie… Gdybyśmy jednak pozwolili Niemcom na stworzenie owej twierdzy, mogliby nas wciągnąć do długotrwałej wojny partyzanckiej lub zmusić do trudnego oblężenia". Amerykanie zupełnie zlekceważyli natomiast rolę Berlina w ogólnej sytuacji strategicznej ostatniej fazy wojny. Uważali, że decydujące znaczenie dla ostatecznego pokonania III Rzeszy będzie uderzenie przepoławiające Niemcy na dwie części, północną i południową, co pozwoli na łatwiejsze pokonanie niemieckiego oporu w dwóch izolowanych rejonach kraju. Natomiast szturmowanie stolicy Niemiec mogłoby pociągnąć za sobą olbrzymie straty oceniane z przesadą (co później przyznał gen. Omar Bradley) na 100 tys. żołnierzy.

Zupełnie inny pogląd na te sprawę reprezentował premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill, który już po okrążeniu GA "B" w Zagłębiu Ruhry 1 kwietnia 1945 roku pisał do prezydenta USA Franklina D. Roosevelta: "Nic nie okaże takiego psychologicznego oddziaływania i nie wywoła takiej rozpaczy wśród wszystkich niemieckich sił oporu jak upadek Berlina. […] Umożliwienie leżącemu w gruzach Berlinowi wytrzymania oblężenia Rosjan wymaga wzięcia pod uwagi tego, że dopóki będzie tam powiewała flaga niemiecka, Berlin będzie natchnieniem do oporu dla wszystkich znajdujących się pod bronią Niemców". Dalej zwracał uwagę na polityczne skutki zdobycia miasta przez wojska radzieckie – nabranie przez Stalina jeszcze większej pewności siebie, płynącej z zajęcia zarówno Wiednia, jak i Berlina, co przysporzy Zachodowi problemów w przyszłości. Churchill miał racje co do znaczenia stolicy III Rzeszy. Gen. Hans Krebs, szef sztabu OKH, w rozmowie z ostatnim dowódca obrony Berlina gen. Helmuthem Weidlingiem powiedział: "Führer rozkazał bronić Berlina, albowiem według jego opinii upadek stolicy oznacza koniec wojny. A zatem – padnie Berlin, przepadną Niemcy".

Amerykanie nie dali się jednak przekonać i chociaż wojska zarówno marsz. Bernarda Montgomeryego nacierające na północy, jak i gen. George’a Pattona działające na południu Niemiec były w stanie osiągnąć Berlin przed Armią Czerwoną, otrzymały rozkaz zatrzymania się na linii Łaby i niekontynuowania marszu w kierunku Berlina.

Wyścig generałów

Przeciwlotniczy blokhauz w berlińskim ogrodzie zoologicznym po bitwie. Na pierwszym planie widoczne są dwa zniszczone czołgi IS-2

Tymczasem dla Stalina to Berlin był kluczowym celem w tej wojnie. Doskonale zdawał on sobie sprawę z wydźwięku propagandowego, jaki przyniesie zdobycie Berlina przez ZSRR. 1 kwietnia 1945 roku w kwaterze głównej w Moskwie odbyła się narada poświęcona planom operacji berlińskiej. Stalin wyznaczył datę rozpoczęcia ofensywy na 16 kwietnia i dał dwa tygodnie na jej zakończenie. W listopadzie 1944 roku na czele 1. Frontu Białoruskiego stanął z myślą zajęcia Berlina marsz. Gieorgij Żukow. Jednak dowódca 1. Frontu Ukraińskiego marsz. Iwan Koniew nie zamierzał rezygnować ze sławy, jaka przypadnie zdobywcy stolicy III Rzeszy. Stalin postanowił wykorzystać rywalizację obu generałów do skuteczniejszego przeprowadzenie operacji berlińskiej. Kiedy pojawiła się kwestia ustalenia linii rozgraniczenia pomiędzy wojskami 1. Frontu Białoruskiego i 1. Frontu Ukraińskiego, wskazał miasto Lübben, położone w odległości ok. 60 km na południowy wschód od Berlina, i zadecydował, że ten, kto pierwszy tam dotrze, będzie zdobywał stolicę Niemiec. Dla marszałków Żukowa i Koniewa rozpoczął się wyścig do Berlina.

Operacja berlińska dzieli się na trzy etapy.