Bitwa o Charków (1943) – bitwa stoczona pomiędzy wojskami radzieckimi a niemieckimi na froncie wschodnim w dniach 21 lutego – 18 marca 1943. Dla Niemców jest ona znana pod nazwą kampania doniecka, zaś dla Rosjan jako donbasko-charkowskie operacje. Niemiecki kontratak doprowadził do zniszczenia ok. 52 dywizji radzieckich i odbicia z rąk Rosjan miast Biełgorod i Charków. Bitwa ta doprowadziła do stabilizacji frontu wschodniego po katastrofalnej porażce pod Stalingradem.

Sytuacja na froncie wschodnim przed bitwą

Klęska 6. Armii pod Stalingradem na kilka tygodni całkowicie oddała inicjatywę w ręce Rosjan. Plan zajęcia rejonów dwóch dużych miast, Charkowa i Biełgorodu, powstał już w styczniu. Przedstawiciel Stawki gen. Wasilewski i dowódca Frontu Woroneskiego gen. Filip Golikow zapoznali z nim naczelne dowództwo 21 tego miesiąca, a dwa dni później uzyskano zgodę Stalina. Operacji, która miała przesunąć front o 250 km, nadano kryptonim "Zwiezda" (z ros. gwiazda). Jej przeprowadzenie powierzono Frontowi Woroneskiemu, nacierającemu na Kursk i Charków, czyli w dwóch różnych kierunkach. Rejon Charkowa miał zostać opanowany przez 38. i 40. Armię, 3. APanc., 18. KP i 6. KKaw.Gw. Do obu armii ogólnych włączono szereg oddziałów przekazanych przez 60. Armię. 38. Armii złożonej z 240., 167., 206. i 237. DP przekazała ona 232. DP i 253. Bryg.P. W skład 40. Armii wchodziły 303. i 100. DP przekazane przez 60. Armię oraz 25. GDP, 183., 309., 107., 340. i 305. DP, a także 4., 6., 8. i 129. Bryg.P. Wsparcie zapewniały: 4. KPanc., 10. Dywizja Artlerii (DArt.), 4. Dywizja Artylerii Rakietowej i 5. Dywizja Obrony Przeciwlotniczej. Najsilniejszym elementem frontu była 3. APanc. dowodzna przez gen. Pawła S. Rybałkę. Składała się ona z 12. i 15. KPanc., 179. samodzielnej Bryg. Panc., 48. GDP, 62. GDP, 184., 160. i 111. DP. Tej armii podporządkowany był także 6. KKaw. Siły 3. APanc. liczyły 57 557 ludzi, 223 czołgi (w tym tylko 85 sprawnych), 389 dział 76-152 mm, 1223 moździerze, 189 dział przeciwpancernych, 1353 rusznice przeciwpancerne, 1250 ręcznych i 535 ciężkich karabinów maszynowych. Jak na armię mającą nacierać na odcinku 60 km nie było to zbyt wiele, ale optymistycznie zakładano, że Charków zostanie zdobyty piątego dnia ofensywy. W rzeczywistości korpusy pancerne nie dysponowały dużą liczbą czołgów i pancerne były jedynie z nazwy. W porównaniu z Wehrmachtem przydzielona artyleria była słaba, podobnie jak wsparcie lotnicze, które zapewniała 2. ALot.

Jednocześnie sytuacja na froncie była na tyle dobra, że dowódca Frontu Południowo-Zachodniego gen. Nikołaj Watutin zamierzał przeprowadzić operacje przeciwko GA "Don", zajmując Zagłębie Donieckie i wychodząc na jej tyły. W konsekwencji mogło to odciąć odwrót odchodzących przez Rostów nad Donem niemieckich 1. i 4. APanc. Swoje plany Watutin przedstawił Stalinowi 20 stycznia i natychmiast otrzymał akceptację. Operacja ta otrzymała kryptonim "Skaczok" (z ros. sus). Nastawienie do jej przebiegu było bardzo optymistyczne. Z rubieży Pokrowskoje – Starobielsk zamierzano uderzyć na front Kramatorsk – Artemowsk, a następnie dalej w kierunku Stalino (ob. Donieck) – Wołnowacha – Mariupol, czyli aż do wybrzeża Morza Azowskiego. Drugie uderzenie z rejonu Kamieńska na Stalino miało doprowadzić do odcięcia w Zagłębiu Donieckim i wokół Rostowa nad Donem znajdujących się tam wojsk niemieckich. Watutin liczył na to, że uda mu się zakończyć operację do 5 lutego 1943 roku. W razie powodzenia jeszcze w czasie zimy planowano zajęcie Zaporoża i marsz wzdłuż wybrzeża do odcięcia Krymu. Plany te były całkowicie nierealne, nie dysponowano bowiem odpowiednimi siłami, a przede wszystkim nie było możliwe dostarczenie zaopatrzenia. Cały front miał do dyspozycji 1300 samochodów ciężarowych i 380 cystern (mogły one przewieść zaledwie 45% potrzebnego paliwa) oraz 986 czołgów. Mimo takich trudności Watutin zamierzał zorganizować grupę uderzeniową z trzech korpusów pancernych (3., 10. i 18.), trzech dywizji piechoty, trzech pułków artylerii przeciwpancernej, trzech pułków moździerzy i trzech pułków lotniczych. Grupa miała przeprowadzić ofensywę z linii Tarasowka – Starobielsk najpierw na Kramatorsk i Artemowsk, a później na Stalino, Wołnowachę i Mariupol.

Dla Hitlera Zagłębie Donieckie stanowiło cenną zdobycz i nie zamierzał jej oddać. Obawiał się także, że Turcja zachęcona zwycięstwami aliantów, może wesprzeć ich siły zbrojne. Aby wzmocnić wojska niemieckie w tym rejonie, w styczniu ściągnięto z zachodniej Europy sześć dywizji i dwie brygady piechoty. Z północnego Kaukazu odwołano 1. APanc., a z rejonów Wiaźmy i Rżewa – siedem dywizji.