Bitwa o Kijów – bitwa na froncie wschodnim podczas II wojny światowej przeprowadzona przez Armię Czerwoną w listopadzie i grudniu 1943 roku w celu wyzwolenia Kijowa i jego okolic spod okupacji niemieckiej. Bitwa składała się z trzech strategicznych operacji (dwóch ofensywnych i jednej obronnej) przeprowadzonych przez Armię Czerwoną i jednego operacyjnego kontrataku wykonanego przez Wehrmacht.

Podłoże

Stan wojsk obu stron przed bitwą

Na początku października armia niemiecka starała się utworzyć nową linię obrony zwaną Wałem Wschodnim. Liczono na to, że Armia Czerwona, wyczerpana letnimi operacjami, zaatakuje dopiero na początku zimy, kiedy skończą się jesienne ulewy i ziemia stwardnieje. Jednocześnie zamierzano zrekonstruować własną armię, znacznie uszczuploną po letnich walkach. Ocenia się, że armia niemiecka od 1 lipca do 30 września 1943 roku straciła – zabitych, zaginionych, ciężko rannych i pojmanych – 806 tys. ludzi. W ramach uzupełnień otrzymała tylko 405 200 żołnierzy, czyli zaledwie połowę strat. Stany osobowe w 36 dywizjach piechoty i 10 dywizjach pancernych były tak niskie, że mogły one tworzyć co najwyżej grupy bojowe.

Na początku października na froncie wschodnim Niemcy posiadali zaangażowanych 239 dywizji, w tym 213 piechoty, 20 pancernych, 6 zmotoryzowanych oraz 13 brygad (17 dywizji piechoty oraz 3 pancerne przeniesiono niedawno z zachodniej Europy). Znany jest stan Armii Czerwonej z końca września. Wojsko działające na froncie składało się z 444 dywizji piechoty, powietrznodesantowych i kawaleryjskich, 49 brygad piechoty, narciarzy i spadochroniarzy, 70 dywizji artyleryjskich, 21 korpusów pancernych i zmechanizowanych, 109 dywizji lotniczych i 36 samodzielnych pułków lotniczych. W rezerwie Stawki znajdowało się 5 armii ogólnowojskowych i 4 pancerne. W ich skład wchodziło 35 dywizji piechoty, 6 dywizji artyleryjskich, 14 brygad powietrznodesantowych, 11 korpusów pancernych i zmechanizowanych, 8 dywizji lotniczych i 4 samodzielne pułki lotnicze. Tylko we wrześniu sformowano 20 nowych dywizji piechoty, 9 korpusów pancernych i zmechanizowanych oraz 2 dywizje lotnicze. Do przeprowadzenia jesiennej ofensywy w pasie frontów Woroneskiego, Centralnego i Stepowego, zajmujących tylko 15% frontu wschodniego, zgromadzono 29% oddziałów piechoty, kawalerii i wojsk desantowych, 37% artylerii, ponad 50% oddziałów pancernych i zmechanizowanych oraz znaczną część lotnictwa. Od armii tych frontów oczekiwano zepchnięcia Niemców za Dniepr, pokonania GA "Południe" i osiągnięcia rubieży Mohylów Podolski – Rybnica – Chersoń. Główne zadanie, czyli zdobycie Kijowa, otrzymał Front Woroneski. Po jego wykonaniu miał nacierać w kierunku na Berdyczów, Żmerynkę i Mohylów Podolski. 29 września jego wojska wzmocniono na głównym kierunku przez włączenie 13. i 60. Armii Frontu Centralnego wraz z ich pasami działania. Jednocześnie ze składu tego frontu przeniesiono do Frontu Stepowego 52. Armię i 4. AGw.

Plany wojsk radzieckich i działania Armii Czerwonej przed bitwą oraz siły obu stron

Budowa tratw do przeprawy przez Dniepr. Napis na tablicy głosi: "Na Kijów!"

Zdobycie Kijowa stanowiło trudne zadanie. Zajęty przez Niemców prawy brzeg był urwisty i uniemożliwiał kontrolowanie płaskiego lewego brzegu ze znacznej odległości. Do obrony rejonu miasta z GA "Południe" wydzielono aż 30 dywizji, w tym 7 pancernych. Bezpośredni atak na miasto był niemożliwy. Dowódca Frontu Woroneskiego gen. Nikołaj Watutin zamierzał z zaskoczenia sforsować rzekę i wykorzystać dwa przyczółki na prawym brzegu Dniepru. Główne natarcie na miasto planowano przeprowadzić z przyczółka bukrińskiego, a pomocnicze – z przyczółka liuteskiego. Planu tego nie udało się zrealizować, ponieważ dwukrotne próby wyprowadzenia uderzenia z przyczółka bukrińskiego przez grupę uderzeniową frontu zakończyły się fiaskiem. Bezskuteczne okazały się także próby na drugim przyczółku, jednak Sowieci uparcie powiększali jeden i drugi, angażując coraz większe siły niemieckie. Jednocześnie wojska frontu stojące wzdłuż całego lewego brzegu rzeki w każdej chwili mogły stworzyć zagrożenie na nowym odcinku.

Do zdobycia przyczółków na drugim brzegu próbowano także wykorzystać brygadę powietrznodesantową, jednak błędy organizacyjne i złe rozpoznanie spowodowały, że większość spadochroniarzy lądowała wśród oddziałów niemieckich. Część z nich zginęła już w powietrzu, a reszta po lądowaniu. Z ok. 5000 ludzi ocalało tylko 500, którzy lądowali poza miejscem zrzutu.

Gen. Paweł Rybałko podczas inspekcji swoich oddziałów pancernych w rejonie Kijowa przed uderzeniem na to miasto

Po bezskutecznych próbach przeprowadzonych w październiku wiadomo było, że przyczółek bukriński nie może być wykorzystany do wyprowadzenia uderzenia. Ponadto ukształtowanie terenu w kierunku Kijowa, utrudniało nie tylko dziania czołgów, ale także artylerii i piechoty. Utracono także wszystkie elementy zaskoczenia. 20 października doszło do zmiany nazw działających w tym rejonie frontów. Front Centralny przemianowano na Białoruski, a Woroneski, Stepowy, Południowo-Zachodni i Południowy na 1., 2., 3. i 4. Ukraiński. 24 października Stawka zdecydowała, że 1. Front Ukraiński, obejdzie Kijów od północy, wyjdzie na tyły obrońców i zaatakuje miasto od zachodu. Jednocześnie z przyczółka liuteskiego miały zaatakować 38. Armia i 3. APanc.Gw. Zakładano, że 38. Armia gen. Kiryła S. Moskalenki razem z 5. KPanc.Gw. przerwą obronę na odcinku Moszczun – Wyszgorod zapewniając wprowadzenie do wyłomu 3. APanc.Gw. gen. Pawła Rybałki i 1. KPanc.Gw. gen. Baranowa atakujących w kierunku Fastowa i Białej Cerkwi. Natomiast 38. Armia miała nacierać na Wasilków. Jednocześnie 60. Armii gen. Iwana D. Czerniachowskiego rozkazano atakować na Rowy i Dymer, dalej na południe między rzekami Zdwiż i Irpiń. Dla ukrycia prawdziwego kierunku natarcia dwa dni wcześniej z przyczółka bukrińskiego miały rozpocząć działania 40. Armia gen. Żmaczienki i 27. Armia gen. Trofimienki, symulujące atak Kagarłyka i Białej Cerkwi.

Przygotowania do operacji rozpoczęto 25 października. Oprócz zgrupowania oddziałów konieczne było przewiezienie z jednego przyczółka na drugi większości ciężkiego sprzętu, co wiązało się z przekraczaniem po drodze Desny.

Na początku listopada przeciwnikami 1. Frontu Ukraińskiego były 4. APanc. i 8. Armia GA "Południe" oraz 2. Armia GA "Środek". Liczyły one ok. 500 tys. ludzi, do 6000 dział i moździerzy, 400 czołgów i dział szturmowych oraz 660 samolotów. Wokół przyczółka zajmowanego przez 38. Armię zbudowano trzy linie obrony o łącznej głębokości 14 km. Siły 1. Frontu Ukraińskiego liczyły 663 tys. żołnierzy, ok. 7000 dział i moździerzy, 675 czołgów i dział samobieżnych oraz 700 samolotów. Praktycznie siły obu stron były podobne, ale na kierunku głównego uderzenia Armia Czerwona posiadała trzy razy więcej ludzi, prawie pięć razy więcej artylerii i dziewięć razy więcej czołgów. W 51. Korpusie Piechoty 38. Armii na kilometr frontu przypadały 344 działa i moździerze, a w 50. KP – do 416.