Krater po wybuchu miny 30 lipca 1864

Ppłk Pleasants nadzoruje minowanie pozycji

Rys. przedstawia wybuch widziany przez unionistów

Krater w roku 2004

Tzw. bitwa o krater, stoczona w trakcie amerykańskiej wojny secesyjnej, była jednym ze starć podczas oblężenia Petersburga. Miała miejsce 30 lipca 1864 r. Stronami konfliktu były konfederacka Armia Północnej Wirginii dowodzona przez gen. Roberta E. Lee oraz federalna Armia Potomaku, dowodzona przez gen. mjra George’a G. Meade (pod bezpośrednim nadzorem głównodowodzącego, lt. gen. Ulyssesa S. Granta).

Po tygodniach przygotowań, 30 lipca saperzy sił federalnych zdetonowali minę na odcinku IX Korpusu gen. mjra Ambrose’a E. Burnside’a, tworząc potężną wyrwę w linii umocnień Petersburga. Mimo tak pomyślnego rozpoczęcia akcji wszystko obróciło się przeciw atakującym unionistom. Oddział za oddziałem wdzierały się do krateru i ponosiły klęskę. Konfederaci bardzo szybko pozbierali się, przypuszczając serię kontrataków pod wodzą gen. mjra Williama Mahone’a. Wyłom obrońcy obsadzili ponownie, a siły federalne zostały odparte z wielkimi stratami. Afroamerykańska dywizja gen. bryg. Edwarda Ferrero została zdziesiątkowana. Atak ten według Granta miał doprowadzić do zakończenia oblężenia. Skutkiem niepowodzenia żołnierze spędzili następnych dziewięć miesięcy na prowadzeniu uciążliwych działań pozycyjnych. Burnside’a ukarano za nieudolność odebraniem dowodzenia.

Podłoże

Podczas oblężenia obie armie zbudowały skomplikowany system umocnień ziemnych (szańców, redut i okopów) o ponad 30-kilometrowej długości, rozciągających się od dawnego pola bitwy pod Cold Harbor w pobliżu Richmondu aż daleko na południe za Petersburgiem.

Od czasu, gdy Lee odrzucił Granta podczas jego pierwszej próby zdobycia Petersburga 15 czerwca, doszło do typowych walk pozycyjnych. Grant, po nauczce, jaką otrzymał pod Cold Harbor, próbując atakować frontalnie umocnione pozycje przeciwnika, musiał zaprzestać gwałtownych działań, do czego zmuszały go reduty i okopy żołnierzy Lee. W pewnym momencie jednak ppłk Henry Pleasants, dowódca 48 pensylwańskiego pułku piechoty ze składu IX Korpusu gen. mjra Burnside’a, przedstawił nowatorskie rozwiązanie problemu.

Pleasants, z wykształcenia inżynier górnik z Pensylwanii, zaproponował wykopanie długiego tunelu w kierunku konfederackich okopów i założenie potężnej miny pod umocnieniami fortu Elliott’s Salient, na odcinku obrony Pierwszego Korpusu konfederatów. Gdyby pomysł udało się zrealizować, wszyscy obrońcy w rejonie wybuchu zostaliby zabici, a co więcej, w linii umocnień konfederackich powstałaby znaczna przerwa. Gdyby wystarczająco duże siły unionistów wdarły się w tę przerwę w możliwie krótkim czasie i wyszły na tyły konfederatów, ci ostatni nie byliby w stanie jednocześnie bronić głównej linii i wydzielić sił zdolnych wyprzeć atakujących poza okop; Petersburg musiałby upaść. Burnside poparł pomysł Pleasantsa. Widział w nim bowiem szansę na odzyskanie zaufania przełożonych po dotkliwej porażce w I bitwie pod Fredericksburgiem i równie złej postawie w stoczonej zaledwie przed miesiącem bitwie pod Spotsylvanią.

Podkładanie miny

Kopanie tunelu rozpoczęto pod koniec czerwca, ale zarówno Grant, jak i Meade wątpili w powodzenie akcji, uznając, że daje ona jedynie żołnierzom tymczasowe zajęcie. Szybko stracili zainteresowanie projektem. W rezultacie Pleasants stanął wobec braków zaopatrzenia, szczególnie drewna potrzebnego do stemplowania tunelu. Prace postępowały jednak naprzód. Urobek wydobywano ręcznie, pakowano w zaimprowizowane sanie i przeciągano tunelem, którego strop, ściany i podłoga były wyłożone deskami z opuszczonego tartaku i rozebranego w tym celu starego, zadaszonego mostu. Część desek wykorzystano do budowy przedłużanego wraz z postępem prac kanału wentylacyjnego, który dostarczał do tunelu świeże powietrze. Problem wentylacji został rozwiązany niezwykle pomysłowo: zbudowano system działający na zasadzie podobnej do dzisiejszych kominów słonecznych. Pod jedynym szybem wentylacyjnym tunelu palono ognisko ogrzewające znajdujące się tam powietrze i powodujące powstanie ciągu kominowego, który zasysał powietrze z wejścia do tunelu. Powstałe podciśnienie wymuszało przepływ świeżego powietrza drewnianym kanałem na czoło tunelu. W ten sposób uniknięto budowy dodatkowych – widocznych dla nieprzyjaciela – szybów wentylacyjnych i znakomicie przyspieszono prace wydobywcze. 17 lipca tunel sięgnął konfederackich pozycji. Pogłoski o minie wkrótce dotarły do konfederatów. Początkowo Lee nie dawał im wiary i nie podejmował żadnych działań aż do pierwszych dni lipca. Jednak nawet wówczas konfederatom nie udało się zlokalizować tunelu Pleasantsa. Generał John Pegram, którego baterie znajdowały się nad przypuszczalnym miejscem zdetonowania miny, potraktował pogłoski poważnie i – na wszelki wypadek – zbudował nowe okopy oraz stanowiska artyleryjskie na tyłach.

Tunel miał kształt litery „T”. Część dobiegowa miała 170 metrów długości i zaczynała się w zagłębieniu terenu, około 17 metrów poniżej konfederackich baterii, co znacznie utrudniało ewentualne wykrycie. Wejście do tunelu było wąskie i niskie (1 m szerokości i 1,5 m wysokości), ale dalej stawał się on dwukrotnie szerszy i o 40 cm wyższy. Na jego końcu znajdowała się prostopadła galeria, rozciągająca się na 25 metrów w obie strony. Grant i Meade w trzy dni po ukończeniu robót uznali, że warto wykorzystać tunel, na co niewątpliwy wpływ miała ich porażka w starciu nazwanym później I bitwą o Deep Bottom. Unioniści wypełnili galerię tunelu 320 beczułkami (około 3600 kilogramów) prochu. Ten ogromny ładunek wybuchowy znajdował się około 7 metrów pod umocnieniami konfederatów. Dla zwiększenia siły wybuchu, wolną przestrzeń w galerii i w głównym tunelu na długości 10 metrów wypełniono ziemią. 28 lipca założono i uzbrojono lonty.