Mapa ukazuje ważniejsze bitwy w północnej Afryce w latach 1941-1942

Bitwa pod Alam el Halfa – bitwa stoczona w dniach 30 sierpnia–5 września 1942 roku na południe i południowy wschód od El Alamein podczas kampanii północnoafrykańskiej II wojny światowej. Panzer Armee Afrika, niemiecko-włoskie siły dowodzone przez Erwina Rommla (zwanego "Lisem Pustyni"), próbowały okrążyć od południa siły brytyjskiej 8. Armii dowodzonej od zaledwie dwóch tygodni przez Bernarda Montgomery'ego. W czasie tej ostatniej ofensywy wojsk Osi w kampanii północnoafrykańskiej Rommel zamierzał pokonać 8. Armię przed przybyciem alianckich posiłków, które uniemożliwiłyby mu dotarcie do delty Nilu, a tym samym uzyskanie zwycięstwa w Afryce.

Montgomery, który znał zamiary Rommla dzięki rozszyfrowaniu przez kontrwywiad kodów ULTRA, z rozmysłem zostawił lukę na południowym odcinku frontu, rozmieszczając jednocześnie część własnych czołgów i dział wzdłuż pasma wzgórz Alam el Halfa, 30 kilometrów dalej. Przyjął jednocześnie nową taktykę, zgodnie z którą czołgi miały pełnić rolę przeciwpancerną, trzymając się zajętych pozycji obronnych, co miało zapobiegać starciom z doskonalszymi czołgami niemieckimi i ponoszonym w ich trakcie stratom, jak to było w przeszłości.

W związku z trudnościami z zaopatrzeniem i porażką sił próbujących zdobyć wzgórza, Rommel nakazał odwrót. Montgomery nie próbował wykorzystać sukcesu i ścigać przeciwnika, decydując się w zamian na wzmocnienie własnych sił przed drugą bitwą o El Alamein. Jednakże 2. Dywizja nowozelandzka podjęła atak na pozycje Włochów i poniosła poważne straty.

Plan Rommla

Feldmarszałek Rommel, po niepowodzeniu pod El Alamein nie stracił jeszcze nadziei na pokonanie 8. Armii brytyjskiej, choć jego linie komunikacyjne były zagrożone przez lotnictwo brytyjskie z Malty, które nieustannie atakowało statki państw Osi na Morzu Śródziemnym. Co więcej, całe zaopatrzenie dla sił niemieckich i włoskich musiało być dowożone drogą lądową z Bengazi (800 km) lub z Trypolisu (1200 km). Ponadto wywiad niemiecki doniósł o przybyciu do Egiptu konwoju ze 100 000 ton zaopatrzenia, w tym nowymi pojazdami bojowymi. Pojmując, że czas pracuje na jego niekorzyść, a przybycie spodziewanych uzupełnień alianckich może przechylić szalę na ich stronę, zdecydował się na atak.

Na terenach w pobliżu El Alamein front nie mógł być tak szeroki, jak na innych polach bitew w Afryce Północnej. Uderzenie formacji pancernych musiało zmieścić się pomiędzy morzem na północy, a nieprzejezdną dla czołgów depresją Kattara na południu. Obrona brytyjska była dość silna, ale Rommel wierzył, że ma jakiś słaby punkt. Południowy odcinek frontu, pomiędzy Munassib a Qaret El Himeimat, był słabiej obsadzony i zdaniem Rommla nie tak gęsto zaminowany.

Na północy, gdzie Rommel miał włoskie dywizje piechoty wspierane przez niemiecką 164. dywizję piechoty i spadochronową brygadę Ramckego, miał nastąpić frontalny, pozorowany atak dla zatrzymania obrońców w miejscu, podczas gdy Rommel poprowadzi atak główny przez południowy sektor, a następnie skręci gwałtownie na północ przecinając alianckie linie komunikacyjne. To powinno było doprowadzić do okrążenia większości sił brytyjskich i zniszczenia ich. Ze swym charakterystycznym optymizmem Rommel widział się już zdobywcą Egiptu, a przede wszystkim Kanału Sueskiego.

Ów główny atak miały poprowadzić jego doborowe niemieckie oddziały pancerne, 15. i 21. dywizja , wraz z 90. dywizją lekką. Skrzydła atakujących jednostek osłaniać miały trzy dywizje z włoskiego pancernego XX Corpo d'Armata pod dowództwem gen. De Stefanisa.

Siły alianckie

13 sierpnia dowodzenie 8. Armią objął gen.por. (późniejszy feldmarszałek) Montgomery. Wywiad brytyjski ostrzegał przed atakiem wojsk Rommla, w związku z czym poprzedni dowódca 8. Armii, gen. Auchinleck, opracował drobiazgowy plan budowy umocnień na przedpolach Aleksandrii i Kairu na wypadek konieczności ich obrony, gdyby Niemcy przerwali front. Po wizytacji linii obronnych Montgomery zarzucił ten plan, będąc gotowym do obrony El Alamein za wszelką cenę.

Brytyjskie działo 25-funtowe

Północny odcinek frontu (od pasma wzgórz Ruweisat do brzegu morza) trzymał XXX Korpus Brytyjski, wzmocniony 9. Dywizją Australijską, 1. Południowoafrykańską Dywizją Piechoty i 5. Dywizją Hinduską. Przed frontem ciągnęły się głębokie pola minowe.

2. Dywizja Nowozelandzka zajęła 8-kilometrowy odcinek frontu na południe od wzgórz Ruweisat. Pozycja ta, zwana "nowozelandzkim boksem" (ang. New Zealand Box), stanowiła północny odcinek sektora XIII Korpusu. Przyjmując, że południowy odcinek frontu będzie bardzo trudny do obrony w razie zmasowanego ataku wojsk pancernych, Montgomery postanowił zostawić 22 kilometry linii – od "nowozelandzkiego boksu" do "boksu Kattara" na krawędzi depresji – niemal niebroniony, co miało zachęcić Rommla do uderzenia w tym właśnie miejscu. Luka miała być zaminowana i odrutowana, przy czym na straży pól minowych miały zostać brygada zmotoryzowana i lekka brygada pancerna ze składu 17. Dywizji Pancernej, które jednak – w razie zagrożenia – miały się wycofać.

Atakujący mieli natknąć się na główną pozycję obronną, gdyby – po przejściu frontu – skierowali się na północ i podeszli pod pasmo wzgórz Alam El Halfa, daleko na tyłach frontu 8. Armii. Te właśnie wzgórza Montgomery wybrał dla okopania większości swych ciężkich/średnich czołgów (skoncentrowanych w 22. Brygadzie Pancernej) i dział przeciwpancernych. Za czołgami, na szczytach wzgórz, rozmieścił dwie brygady z 44. Dywizji Piechoty "Home Counties" oraz baterie artylerii dywizyjnej i korpuśnej.

10. Dywizja Pancerna, dozbrajana właśnie nad Nilem w czołgi General Grant z działami 75 mm, miała dotrzeć do Alam El Halfa, gdy tylko będzie gotowa. W rezultacie 8. Brygada zjawiła się 30 sierpnia i zajęła pozycję na lewo od 22. Brygady, podczas gdy 23. Brygada wypełniła lukę z prawej strony pod wieczór 1 września.