Bitwa pod Balikpapan – bitwa morska pomiędzy flotą amerykańską a japońską, stoczona podczas II wojny światowej w Cieśninie Makasarskiej u wybrzeży Borneo. W nocy z 23 na 24 stycznia 1942 niewielki zespół amerykańskich niszczycieli dokonał ataku na japoński konwój przeprowadzający desant w pobliżu centrum przemysłu naftowego w Balikpapan. Wykorzystując element zaskoczenia wynikający z ich błędnej identyfikacji przez dowódców japońskiej eskorty, amerykańskie okręty bez strat własnych zatopiły co najmniej 4 japońskie statki transportowe oraz okręt patrolowy. Była to pierwsza operacja bojowa amerykańskiej floty nawodnej w drugiej wojnie światowej i na jej pacyficznym teatrze, a także jej pierwsza walka od czasów wojny hiszpańsko-amerykańskiej pod koniec XIX wieku. Bitwa ta nie miała jednak większego wpływu na losy kampanii w Holenderskich Indiach Wschodnich.

Inwazja na Holenderskie Indie Wschodnie

Równocześnie z zaskakującym atakiem na Pearl Harbor japońskie siły zbrojne rozpoczęły inwazję na europejskie i amerykańskie posiadłości kolonialne w Azji Południowo-Wschodniej. Jako pierwsze zaatakowane zostały Filipiny i brytyjskie Malaje, lecz bardzo szybko japońska ofensywa zaczęła zagrażać również holenderskim posiadłościom na wyspach archipelagu malajskiego, które wówczas wchodziły w skład Holenderskich Indii Wschodnich (obecnie Indonezja). 6 stycznia 1942 Japończycy wysadzili desant w Brunei (północne wybrzeże Borneo), inicjując w ten sposób kampanię w Holenderskich Indiach Wschodnich. 12 stycznia zdołali zdobyć bogatą w ropę wysepkę Tarakan (u północno-wschodnich wybrzeży Borneo). Równocześnie japoński desant powietrzno-morski opanował Manado na północnym cyplu Celebesu. Wreszcie 24 stycznia japoński zespół działający ze świeżo zdobytej bazy wypadowej w Manado wysadził desant w Kendari, na południowym cyplu Celebesu. Następnym celem japońskiej ofensywy miał być Balikpapan na wschodnim wybrzeżu Borneo (200 mil na południe od Tarakanu) – największe centrum wydobycia i przetwórstwa ropy naftowej w Holenderskich Indiach Wschodnich.

adm. William Glassford

15 stycznia 1942, celem lepszego skoordynowania obrony w Azji Południowo-Wschodniej, powołano do życia wspólne, wielonarodowe dowództwo sprzymierzonych, znane jako ABDA. Naczelne dowództwo objął brytyjski marszałek Archibald Wavell, podczas gdy dowództwo nad siłami morskimi ABDA przypadło admirałowi Thomasowi Hartowi, dotychczasowemu dowódcy amerykańskiej Floty Azjatyckiej na Filipinach. 20 stycznia 1942 patrolujące wody wokół Borneo alianckie okręty podwodne doniosły o wejściu do Cieśniny Makasarskiej dużego japońskiego konwoju, ubezpieczanego przez lekkie okręty i lotnictwo. Wysłany zwiad lotniczy stwierdził, iż konwój posuwa się na południe, wzdłuż wybrzeży Celebesu. Japoński zespół składał się z się 18 statków transportowych, na pokładach których znajdowało się kilka tysięcy żołnierzy z 56. Grupy Pułkowej. Bezpośrednią eskortę konwoju stanowiły dwa niszczyciele i trzy okręty patrolowe. Z pewnej odległości osłaniał go ponadto zespół pod dowództwem kontradmirała Shōji Nishimury, w którego skład wchodził lekki krążownik "Naka" oraz dywizjon niszczycieli. W nocy z 22 na 23 stycznia japoński konwój był bezskutecznie atakowany przez amerykański okręt podwodny USS "Sturgeon". Bardziej udany był atak podjęty następnego dnia przez holenderskie lotnictwo, któremu udało się zatopić transportowiec "Nana Maru".

USS "Pope" (DD-225)

Zgodnie z podziałem zadań przyjętym przez dowództwo ABDA, za osłonę Cieśniny Makasarskiej odpowiadała flota amerykańska. W dyspozycji admirała Harta znajdował się zespół uderzeniowy pod dowództwem wiceadmirała Williama Glassforda, w którego skład wchodziły dwa lekkie krążowniki USS "Boise" i "Marblehead" oraz osiem okrętów 29 Eskadry Niszczycieli – z uwagi na ich charakterystyczne 4 kominy dominujące cały profil, zwane później czterofajkowcami. W czasie gdy japoński zespół inwazyjny zmierzał ku Balikpapan jedynie "Boise" i "Marblehead" oraz 6 z 8 niszczycieli miało w swoim zasięgu przypuszczalny cel sił japońskich. Niespodziewane wypadki spowodowały jednak, iż siła uderzeniowa amerykańskiego zespołu została jeszcze bardziej osłabiona – w Cieśninie Sape (między wyspami Sumbawa i Komodo) "Boise" wpadł na podwodną skałę która wybiła długą dziurę w kadłubie i musiał zawrócić do najbliższego portu celem dokonania napraw eskortowany przez jeden z niszczycieli zespołu. Niemal jednocześnie "Marblehead" doznał awarii turbiny, która ograniczyła jego prędkość do 15 węzłów, co spowodowało przydzielenie do jego eskorty kolejnego niszczyciela, pozostawiając w zespole uderzeniowym jedynie cztery przestarzałe niszczyciele typu Clemson z czasów pierwszej wojny światowej: USS "John D. Ford", "Paul Jones", "Parrot" i "Pope". Miały one teraz zmierzyć się z 12 nowoczesnymi niszczycielami japońskimi. Amerykański zespół, nad którym komendę objął teraz komandor Paul H. Talbot, przeszedł Cieśninę Sape, wpłynął na Morze Flores, a następnie ruszył w kierunku południowego cypla Celebesu. Był to manewr specjalnie zastosowany przez Talbota celem zmylenia Japończyków co do prawdziwej marszruty niszczycieli.