Bitwa pod Białą Cerkwią - 1626 - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy jednej z bitew. Zapoznaj się również z: inne bitwy pod Białą Cerkwią.

Bitwa pod Białą Cerkwią – starcie zbrojne wojsk Rzeczypospolitej i Chanatu Krymskiego 9 października 1626.

Tło polityczne

Z powodu wojny ze Szwecją, która wybuchła na Pomorzu, Stanisław Koniecpolski z głównymi siłami wojsk kwarcianych ruszył jesienią z Ukrainy nad Wisłę. Obrona kresów oddana została w ręce regimentarza Stefana Chmieleckiego, na którego barkach przez najbliższe pięć lat spocząć miała cała polityka wschodnia Rzeczypospolitej, a przede wszystkim stosunki z Tatarami. Ze względu na niezwykle poważną sytuację, jaka wytworzyła się na północy, siły wojskowe zostawione do dyspozycji Chmieleckiego były stosunkowo niewielkie. Król Szwecji Gustaw Adolf nie tylko listownie, ale nawet przez posłów usiłował skłonić Tatarów do ataku na Polskę. Podobnie czynił walczący ze sprzymierzonymi z Zygmuntem III Habsburgami protestancki władca Siedmiogrodu Gábor Bethlen, dobrze pamiętający polską interwencję z 1619 roku zakończoną bitwą pod Humiennem. Tatarzy nie potrzebowali jednak zachęty, by wykorzystać moment osłabienia sił polskich na Ukrainie.

Sołtan – tytuł szlachecki Tatarów pochodzący od arabskiego as-sultan. W chanatach krymskim i nadwołżańskim tytuł był używany przez synów i krewnych chana. Tytuł przysługiwał dwóm rodom Tatarów litewskich: Ostryńskim i Puńskim.

Habsburgowie – dynastia niemiecka (von Habsburg). Założycielem dynastii był Guntram Bogaty (X wiek). Nazwa rodziny wywodzi się od pierwszej posiadłości rodu, zamku Habsburg (niem. Habichtsburg znaczy Jastrzębi Gród, Zamek Jastrzębia) położonego w kantonie Aargau w Szwajcarii. Przedstawiciele dynastii panowali m.in. w krajach niemieckich i włoskich, Świętym Cesarstwie Rzymskim, Czechach, Hiszpanii, Portugalii, Burgundii, na Węgrzech (a co za tym idzie także w Chorwacji) i w Siedmiogrodzie, w Niderlandach, na Śląsku oraz hiszpańskich i portugalskich koloniach w Azji i obu Amerykach. Dynastia w linii męskiej wygasła w 1740. Ostatnia z rodu Maria Teresa Habsburg wraz z mężem cesarzem Franciszkiem I Lotaryńskim założyła nową dynastię Habsbursko-Lotaryńską.

Działania wojenne

Licząc na to, że po odejściu większości wojsk wraz z hetmanem Koniecpolskim ziemie ukraińskie pozostały praktycznie bezbronne, wojska tatarskie w sile 10-15 tys. Tatarów krymskich i Nogajów budziackich, idące Czarnym szlakiem, wtargnęły w końcu września w granice Rzeczypospolitej i założyły kosz pod Białą Cerkwią. Kosz rozłożono w błotnistej okolicy nad rzeką Roś. Wkrótce rozpuszczono czambuły, by sprowadzały do kosza łup i jasyr. Stefan Chmielecki nie tracił czasu i szybko skoncentrował siłę liczącą 5000 żołnierzy, w tym 1500 Kozaków rejestrowych. Natychmiast uderzył na zupełnie zaskoczonego nieprzyjaciela, odbierając mu cały łup i zadając bardzo ciężkie straty. Uciekinierów ścigano przez 4 godziny, po czym zawrócono, by niszczyć pozostałe czambuły, które nieświadome zaistniałej sytuacji wciąż zajmowały się grabieżą okolic. Jeden lub dwa dni później rozbity został pod Fastowem oddział sołtana Buhara i synów Kantymira. W tym samym czasie rotmistrz Bajbuza rozbił przy którymś z brodów wracający z łupami czambuł. Całkowicie pobici Tatarzy stracili w sumie ok. tysiąca zabitych, a ponadto kilka chorągwi i buńczuków. Zwycięzcy wzięli także wielu jeńców, sami tracąc tylko 40 poległych. Ponieważ na Krymie doszło niebawem do wojny domowej, ziemie ukraińskie przez cały następny rok były wolne od najazdów tatarskich.

Czambuł (tur. czapuł - zagon) - specjalnie wydzielony oddział Tatarów, którego zadaniem było – w oderwaniu od sił głównych – dokonywanie zagonu w głębi terytorium nieprzyjaciela celem zdezorganizowania zaplecza i odwrócenia uwagi od działań własnych sił głównych, a także zagarnięcia zdobyczy, przede wszystkim jasyru.

Stanisław Koniecpolski herbu Pobóg (ur. 9 lutego 1591 [1] , zm. 11 marca 1646) – książę (od 1637), hetman wielki koronny od 1632, hetman polny koronny od 1618, kasztelan krakowski od 1633, wojewoda sandomierski od 1625, starosta żarnowiecki od 1611 i wieluński od 1607. Syn wojewody sieradzkiego Aleksandra. Jeden z największych wodzów I Rzeczypospolitej. Zwycięzca spod Martynowa (1624), Hamersztynu (1627), Trzciany (1629), Ochmatowa (1644).

Przypisy

↑ Maurycy Horn. Chronologia i zasięg najazdów tatarskich na ziemie Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1600-1647. „SMHW”. VIII/1, s. 51, 1962. Białystok. ISSN 0562-2786.
↑ Leszek Podhorodecki: Chanat krymski i jego stosunki z Polską w XV-XVII w. Warszawa: Książka i Wiedza, 1987, s. 151. ISBN 83-05-11618-2.
Jan Dobrociejski: Relacja prawdziwa pogromu pogaństwa pod Białą Cerkwią 7 października 1626 przez Stefana Chmieleckiego. Lwów: Jan Szeliga, 1626.