Bitwa pod Cheroneją - Polski Serwis Naukowy

Bitwa pod Cheroneą – starcie zbrojne, które miało miejsce 3 sierpnia roku 338 roku p.n.e..

Rozegrana została w Beocji (kraina w starożytnej Grecji), w pobliżu miasta Cheronei. O dominację w całej Grecji walczyły armia macedońska Filipa II Macedońskiego ze sprzymierzonymi wojskami Ateńczyków i Tebańczyków.

Siły i ustawienie przeciwników

Liczebność wojsk Filipa II ocenia się na 30 tys. piechoty i dwa tysiące jazdy. Greccy sojusznicy zgromadzili 35 tysięcy żołnierzy.

Bitwa pod Cheroneą (86 p.n.e.) – bitwa między wojskami rzymskimi a armią pontyjską podczas pierwszej wojny Mitrydatesa z Rzymem pod Cheroneą w Beocji (Grecja).

Aleksander Krawczuk (ur. 7 czerwca 1922 w Krakowie) – polski historyk starożytności i eseista, profesor UJ, były minister kultury, poseł na Sejm I i II kadencji.

Filip osobiście dowodził swoją gwardią złożoną z hypaspistów i ustawioną na prawym skrzydle, jeszcze dalej na prawo znajdowały się już tylko oddziały lekkozbrojne. Centrum armii macedońskiej stanowiła falanga, którą tworzyli uzbrojeni w 7-metrowe sarissy piechurzy. Na jej lewym końcu znajdowała się macedońska jazda (hetajrowie) pod wodzą Aleksandra, syna Filipa, wówczas 18-letniego. Lewe skrzydło armii sprzymierzonych tworzyli Ateńczycy (co najmniej 10 tysięcy hoplitów), a prawe Tebańczycy (około 12 tysięcy hoplitów). Na skraju ich skrzydła znajdował się elitarny Święty Zastęp złożony z najlepszych żołnierzy. W centrum stało 5 tysięcy hoplitów z mniejszych miast. Oddziały lekkozbrojne przedłużały szyk na lewym skrzydle aż do pobliskiego akropolu Cheronei, zaś jazda była ulokowana z tyłu. Falanga grecka miała 8 szeregów głębokości. Wyjątkiem był "Święty Zastęp" ustawiony jak zwykle w kolumnę.

Święty Zastęp – elitarna jednostka armii tebańskiej. Według przekazów Plutarcha Zastęp składał się z 300 doborowych hoplitów, mężczyzn i młodzieńców, których łączyły związki homoseksualne.

Hetajrowie (gr. εταιροι, hetairoi) - tzw. towarzysze - ciężkozbrojna jazda macedońska rekrutująca się z przedstawicieli arystokracji, stanowiąca królewską gwardię przyboczną, dowodzoną podczas bitwy bezpośrednio przez króla.

Przebieg bitwy

Wojska macedońskie stały do Greków skosem. Najbliżej ich falangi znajdowali się królewscy hypaspiści i to oni rozpoczęli bitwę nacierając w zwartym szyku na stojące naprzeciw oddziały ateńskie. Po krótkim starciu królewska gwardia zaczęła się cofać. Ateńczycy zaczęli coraz śmielej nacierać na oddziały gwardii. Niedoświadczone (od 20 lat Ateny w zasadzie nie prowadziły wojen) wojska ateńskie nie zorientowały się, że gwardia celowo się cofa. W tym czasie równomiernie do przodu posuwało się centrum macedońskiej armii oraz jazda na prawym skrzydle. Jednocześnie idące za cofającymi się hypaspistami ateńskie skrzydło coraz bardziej przesuwało się na lewo. Pozostałe oddziały greckie również zaczęły przemieszczać się w lewo, by nie dopuścić do rozerwania szeregów. W miejscu stała jedynie najbardziej zdyscyplinowana jednostka - Tebański Święty Zastęp

Związek Koryncki, nazywany czasem Związkiem Helleńskim - porozumienie grupy państw greckich, uczestników kongresu w Koryncie (który odbył się w dwóch posiedzeniach), zwołanego przez zwycięskiego władcę macedońskiego - Filipa II - w 337 r. p.n.e. po wojnie Macedonii z Atenami i ich koalicjantami. Sygnatariuszami traktatu pokojowego były wszystkie, poza Spartą, poleis Grecji kontynentalnej, na czele z Atenami oraz niektóre państwa wyspiarskie (Chios, Eresos na Lesbos). Ta ugoda weszła do historii pod nazwą Związku Korynckiego, którego rzeczywistym twórcą i hegemonem był król Macedonii - Filip II, narzucając w ten sposób państwom greckim tę strukturę polityczną, aby móc skutecznie kontrolować ich poczynania i de facto pośrednio mieć wpływ na bieg spraw politycznych w Grecji, nie angażując się w drobiazgowe kwestie sporne między nimi, które miał rozstrzygać właśnie Związek.

Hypaspiści w starożytnej Grecji byli giermkami-niewolnikami noszącymi oporządzenie i broń hoplitów. W czasach Filipa II Macedońskiego stali się piechotą.

W końcu napór Ateńczyków na lewym skrzydle przekształcił się w dość chaotyczny pościg. Szyk rozluźnił się i między Świętym Zastępem a pozostałymi Beotami, którzy próbowali nadążyć za Ateńczykami, wytworzyła się luka. W przerwę tę wpadł z jazdą Aleksander, zgodnie z zadaniem, które prawdopodobnie otrzymał przed bitwą.

Sarissa (lub sarysa) – długa włócznia piechoty składająca się z dwóch kawałków drewna dereniowego połączonych metalową tuleją. Ojczyzną sarissy była starożytna Macedonia, gdzie pod koniec I poł. IV w. p.n.e. wprowadził ją na użytek piechoty król Filip II.

Beocja (gr. Βοιωτία,Boiotia, łac. Beotia) – kraina historyczna w środkowej starożytnej Grecji między Zatoką Koryncką a cieśninami Eubejską i Ewripos. Obecnie Beocja (Viotia) jest prefekturą w Republice Greckiej w regionie administracyjnym Grecja Środkowa, ze stolicą w Liwadii. Graniczy z nomarchiami Attyka Zachodnia i Attyka Wschodnia (region Attyka) oraz prefekturami Fokida i Ftiotyda (Grecja Centralna). Powierzchnia prefektury Beocja wynosi 2952 km², zamieszkuje ją około 130,7 tys. ludzi (stan z 2005 roku).

Jazda odcięła Święty Zastęp od reszty armii i otoczyła go. Tymczasem Filip, którego gwardia podczas odwrotu weszła na niewielkie wzgórze, nakazał nagłe uderzenie. Atakujący z góry hypaspiści rozbili zdezorganizowane bezładnym pościgiem oddziały ateńskie. Poległo tam tysiąc ludzi, a dwa tysiące dostało się do niewoli. Reszty dopełniła macedońska falanga, która od przodu i - wykorzystując lukę, którą przedarła się jazda Aleksandra - z boku uderzyła na greckie centrum. Grecy złamali szyk i rzucili się do ucieczki, Filip jednak powstrzymał pościg jazdy.

Starożytna Grecja – cywilizacja, która w starożytności rozwijała się w południowej części Półwyspu Bałkańskiego, na wyspach okolicznych mórz (Egejskiego, Jońskiego), wybrzeżach Azji Mniejszej, a później także w innych rejonach Morza Śródziemnego. W epoce brązu powstały na tym obszarze wysoko rozwinięte kultury: minojska na wyspie Krecie, a w Grecji właściwej mykeńska, która później zdominowała Kretę. Wraz z końcem epoki brązu nastąpił gwałtowny upadek cywilizacji mykeńskiej i nastały tzw. wieki ciemne, z których wyłoniła się (ok. VIII w. p.n.e.) kultura Grecji archaicznej z ludnością żyjącą w miastach-państwach zwanych polis. Za okres szczytowego rozwoju cywilizacji greckiej uznaje się okres klasyczny (V-IV w. p.n.e.), kiedy to Grecy odepchnęli zagrożenie perskie, a najpotężniejsze polis (Ateny, Sparta, Teby) toczyły wojny o hegemonię. W drugiej połowie IV w. p.n.e. dominację nad Grekami uzyskało zhellenizowane państwo macedońskie, a jego władca - Aleksander Wielki - podbijając imperium perskie rozprzestrzenił kulturę grecką na ogromne obszary Azji i zapoczątkował okres hellenistyczny. W wiekach II i I p.n.e. państwa greckie dostały się pod panowanie imperium rzymskiego.

Falanga (gr. φάλαγξ phalanks, dopełniacz φάλαγγος phalangos) – zwarty oddział bojowy greckiej, a potem macedońskiej i hellenistycznej piechoty. Powstała w VII w. p.n.e.

Epilog

Na korynckim kongresie pokojowym, w roku 337 p.n.e. wszystkie greckie miasta-państwa, z wyjątkiem Sparty, uznały zwierzchnictwo króla macedońskiego. Strony zawiązały tzw. Związek Koryncki, po czym zaczęły się szykować do kampanii przeciwko Persji, która miała być rewanżem za spustoszenie Aten przez króla perskiego Kserksesa w roku 480 p.n.e. W trakcie przygotowań do kampanii został zamordowany król Filip, a władzę przejął jego syn Aleksander, który poprowadził macedońsko-greckie wojska na podbój Persji.

Aleksander III Wielki (Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας Aleksandros ho Megas) zwany też Aleksandrem Macedońskim (gr. Ἀλέξανδρος ὁ Τρίτος ὁ Μακεδών Aleksandros ho Tritos ho Makedon); ur. 20 albo 26 lipca 356 p.n.e. w Pelli, zm. 10 czerwca 323 p.n.e. w Babilonie – król Macedonii z dynastii Argeadów w latach 336-323 p.n.e.. Jest powszechnie uznawany za wybitnego stratega i jednego z największych zdobywców w historii ludzkości.

Teby (Grecja) - (Θῆβαι, Thívai, Thebaj lub Thive) w starożytności główne miasto i centrum polityczne Beocji w środkowej Grecji. Obecnie miasto zamieszkane przez 17-18 tys. ludzi.

Zobacz też

II bitwa pod Cheroneą

Bibliografia

Praca zbiorowa pod redakcja Aleksandra Krawczuka, 2005, Wielka Historia Świata Tom 3 Świat okresu cywilizacji klasycznych, str. 155, Oficyna Wydawnicza FOGRA, ISBN 83-85719-84-9.