Bitwa pod Dzierżoniowem - Polski Serwis Naukowy

Bitwa pod Dzierżoniowem (niem. Schlacht von Reichenbach) – bitwa rozegrana 16 sierpnia 1762 r.

Bitwa pod Dzierżoniowem przyniosła zwycięstwo wojskom Fryderyka II, który niespełna miesiąc wcześniej (20-21 lipca) pokonał osłaniający Świdnicę austriacki korpus i przystąpił (od 7 sierpnia) do oblegania tego ufortyfikowanego miasta. Austriacy nie zdołali jednak przeprowadzić skutecznej odsieczy świdnickiej twierdzy, którą jesienią 1761 roku obsadzili ok. dziewięciotysięczną załogą. Nie pomogło im również to, że posiadali pod Dzierżoniowem przewagę w piechocie, kawalerii, ani to, że dysponowali także większą siłą ognia.

Piława Górna (niem. Gnadenfrei, do roku 1740 także jako Oberpeilau) to gmina miejska w województwie dolnośląskim, w powiecie dzierżoniowskim. W latach 1945-54 siedziba wiejskiej gminy Piława Górna. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego.

Trójprzymierze – tajny układ pomiędzy trzema państwami: Cesarstwem Niemiec, Królestwem Włoch (do 1915) i C.K. Austro-Węgrami zawiązany 20 maja 1882 r.

Geneza

W sierpniu 1762 roku na Wzgórzach Gilowskich rozegrała się jedna z ostatnich bitew wojny siedmioletniej – wojny będącej trzecią odsłoną zmagań przypieczętowujących ostatecznie utratę Śląska przez Wiedeń na rzecz Prus.

Bitwa

Wszystko zaczęło się o świcie 16 sierpnia 1762 r., gdy nad zabudowaniami Kluczowej, Owiesna i Bielawy pojawiły się wojska austriackie pod dowództwem generałów Becka, Bülowa i Lascy'ego. Do południa Austriacy rozbili obozy i posilali się, dając tym samym sygnały, iż nie przystąpią do bitwy z marszu. Stało się jednak inaczej. Jeszcze tego samego dnia po południu, ku zaskoczeniu Prusaków, generałowie austriaccy poderwali swych żołnierzy do ataku. Natarcie w kierunku Wzgórz Gilowskich, na których swe pozycje kilka dni wcześniej zajęli Prusacy, poprowadzono zarówno ze strony Piławy Dolnej, jak i Piławy Górnej. Prusacy szybko reagowali na ruch wojsk austriackich i umacniali swe pozycje obronne na wierzchołkach wzgórz.

Kotlina Dzierżoniowska leży na Przedgórzu Sudeckim. Wysokość jej waha się między 250 a 350 m n.p.m. Od południa graniczy ze starymi i masywnymi Górami Sowimi od północy z Górami Dębowymi, które są częścią Wzgórz Niemczańskich. Od północnego zachodu ograniczona jest Masywem Ślęży wraz ze Wzgórzami Kiełczyńskimi. Na zachodzie przechodzi w Równinę Świdnicką, a na wschodzie we Wzgórza Bielawskie. W centrum kotliny znajduje się Dzierżoniów. Inne miejscowości, które się tu znajdują to: Bielawa, Pieszyce, Piława Dolna i Piława Górna, Kołaczów, Uciechów, Kiełczyn, Tuszyn, Mościsko

Kłodzko (niem. Glatz, czes. Kladsko) – miasto w województwie dolnośląskim, będące siedzibą dwóch gmin – miejskiej i wiejskiej – oraz powiatu o tej samej nazwie. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego.

Rozpoczęły się zaciekłe walki o każdy skrawek lasu i każde wzniesienie. Pomimo przewagi liczebnej przeciwnika, wojska Fryderyka II nie poddawały się. O losach bitwy zdecydował batalion grenadierów dowodzonych przez von Rothkircha, którzy zatrzymali atak Austriaków na tyły wojsk pruskich od strony Kośmina. Wkrótce, jak podają niemieckie kroniki, na polu bitwy pojawiło się dziewięć batalionów pod wodzą samego Fryderyka II, które z kolei odparły natarcie Austriaków od strony Piławy Dolnej. Wcześniej król nadzorował przebieg bitwy z pałacu w Pieszycach.

Wilhelm I, urodzony jako Wilhelm Friedrich Ludwig von Preussen - (ur. 22 marca 1797 w Berlinie, zm. 9 marca 1888 tamże) – regent, a później król Prus w latach 1861-1888 z dynastii Hohenzollernów, od 1871 cesarz niemiecki. Współtwórca II Rzeszy Niemieckiej. Wilhelm był drugim synem Fryderyka Wilhelma III i królowej Luizy z dynastii meklemburskiej.

Wojna siedmioletnia (1756-1763) – wojna pomiędzy Wielką Brytanią, Prusami i Hanowerem a Francją, Austrią, Rosją, Szwecją i Saksonią. Była to pierwsza wojna o zasięgu światowym – walki toczyły się w Europie, Ameryce Północnej, Indiach i na wyspach karaibskich. W późniejszej fazie konfliktu do wojny przyłączyły się Hiszpania i Portugalia oraz starająca się początkowo zachować neutralność Holandia, której siły zostały zaatakowane w Indiach. W związku z tym wojna ta może być uznana za wojnę hegemoniczną.

Plan bitwy pod Dzierżoniowem

Jak wyczytać można w XX-wiecznym już opisie tamtych wydarzeń autorstwa Ericha Hasse, głównodowodzący przejeżdżający przez Dzierżoniów i zdążający w kierunku pola bitwy osobiście uspokajał mieszkańców, wspominając mile tutejszego pastora, który rok wcześniej obdarował go pięknymi jabłkami. Według zaś legendarnych zapewne przekazów Fryderyk II pozostał wraz ze swoimi żołnierzami na polu bitwy całą noc. Jego obóz miał się znajdować na wzniesieniu o nazwie Verlorens Berg (Zguba).

Austria, Republika Austrii (Österreich ?/i, Republik Österreich ?/i) – państwo położone w Europie Środkowej, federacja dziewięciu krajów związkowych (landów).

Góry Sowie (332.44, niem. Eulengebirge, czes. Soví hory) – pasmo górskie w Polsce w Sudetach Środkowych w południowo-zachodniej części Polski na terenie województwa dolnośląskiego. W Górach Sowich oprócz grzbietu głównego wyróżnia się pasmo Garbu Dzikowca i Wzgórz Wyrębińskich.

Ostatecznie Austriacy zostali zepchnięci do swoich pozycji wyjściowych. Nie podjęli jednak dalszych działań ofensywnych. Następnego dnia po bitwie już tylko się wycofywali w kierunku Kłodzka, plądrując napotkane na swej drodze osady.

Po bitwie

Bitwa pod Dzierżoniowem – jak nazwali ją niemieccy historycy – lub bitwa pod Rybakiem (jeden ze szczytów Wzgórz Gilowskich) – jak chciała okoliczna ludność, zakończyła się sukcesem wojsk pruskich. Pozostały one na strategicznych wzniesieniach oraz utrzymały połączenie z Dzierżoniowem, uniemożliwiając tym samym przedostanie się siłom austriackim na pomoc Świdnicy. Pod Dzierżoniowem, jak podają kronikarze, Austriacy utracili 28 armat i 9 sztandarów. Trudno ocenić realne straty ludzkie obu stron. Prawie wszystkie dane pochodzą z niemieckich źródeł i mogą przez to być niewiarygodne. Według pierwszych XVIII-wiecznych przekazów w bitwie tej poległo lub zaginęło ponad 4400 żołnierzy. Liczba ta jednak wydaje się całkiem fantastyczna, a bliższe prawdy mogą być XX-wieczne opisy mówiące o ponad 1000 zabitych, rannych i zaginionych.

Generał – wysoki oficerski stopień wojskowy, a także grupa stopni generalskich. Nazwa pochodzi z łacińskiego generalis (główny, nadrzędny) i oznaczała początkowo głównego dowódcę wojska lub konkretnego rodzaju broni. W tym znaczeniu, stopień generała, jako naczelnego dowódcy całych sił zbrojnych państwa, zachował się obecnie jedynie w Szwajcarii.

Dzierżoniów (do 1946 Rychbach, niem. Reichenbach im Eulengebirge) – miasto i gmina miejska w południowo-zachodniej Polsce, w województwie dolnośląskim. Siedziba władz powiatu dzierżoniowskiego, władz miasta Dzierżoniowa oraz władz wiejskiej gminy Dzierżoniów. Położone w Kotlinie Dzierżoniowskiej, nad rzeką Piławą.

Ostatecznie Świdnica, nie doczekawszy odsieczy wojsk austriackich, poddała się 9 października. W lutym 1763 r. pokój w Hubertusburgu ostatecznie zakończył wojnę.

Ciekawostki

August Wilhelm von Bevern

Kilka miesięcy po bitwie w Dzierżoniowie przebywał jeden z głównodowodzących w bitwie – książę August Wilhelm von Bevern. Podarował on miastu plan zmagań na Wzgórzach Gilowskich oraz własny portret, który umieszczony został w sali posiedzeń dzierżoniowskiego ratusza. O ile pamiątki te nie przetrwały zapewne II wojny światowej, o tyle plan bitwy (na załączonym rysunku) i obszerny jej opis został opublikowany w lokalnym czasopiśmie historyczno-krajoznawczym "Der Wanderer im Eulengebirge" w 1931 roku. Zmagania prusko-austriackie z sierpnia 1762 r. były zresztą dość częstym przedmiotem zainteresowania lokalnej i regionalnej prasy oraz kronik I poł. XX wieku.

Bielawa (niem. Langenbielau) – miasto i gmina miejska w województwie dolnośląskim, w powiecie dzierżoniowskim. Bielawa położona jest na Przedgórzu Sudeckim, u podnóża Gór Sowich. Rozciąga się na długości 12 km wzdłuż potoku Bielawica (niem. Biele), na wysokości 280-345 m n.p.m.

Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze (PTTK) - stowarzyszenie powstałe z połączenia w 1950 roku Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego i Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, grupujące turystów i krajoznawców. Towarzystwo stawia sobie za zadanie upowszechnianie na terenie Polski turystyki kwalifikowanej i krajoznawstwa.

Pomnik na stokach Rybaka

17 sierpnia 1862 r. na stokach Rybaka uroczyście świętowano setną rocznicę bitwy. Obchody zgromadziły wielu weteranów różnych wojen. Specjalne pozdrowienia wszystkim zebranym przysłał wówczas nawet król Prus Wilhelm I Hohenzollern, późniejszy cesarz. Do naszych czasów przetrwał zaś, co jest swego rodzaju ciekawostką, pomnik wystawiony we wrześniu 1910 roku na południowych stokach góry Rybak. Jego projektowaniem i nadzorem nad pracami budowlanymi zajmowały się dwie osoby: inż. Jaekel z Jawora oraz majster Sperlich z Piławy. Monument poświęcono pamięci żołnierzom obu walczących stron. To, iż także Austriacy zostali upamiętnieni na pomniku, było zapewne spowodowane zawartym pomiędzy Niemcami i Austro-Węgrami sojuszem w ramach trwającego od 1882 Trójprzymierza.

Owiesno (do 1945 roku Habendorf, do XIX w. także Owesno) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie dzierżoniowskim, w gminie Dzierżoniów. Wioska położona między wzgórzami Bielawskimi a Niemczańskimi

Świdnica (niem. Schweidnitz, czes. Svídnice) – miasto i gmina w województwie dolnośląskim, w powiecie świdnickim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego. Miasto leży u podnóża Sudetów, na Równinie Świdnickiej, nad rzeką Bystrzycą. Od 2004 r. siedziba diecezji świdnickiej.

Niestety do dziś nie zachowała się wykonana ze szwedzkiego granitu pamiątkowa tablica. Dzięki przekazom prasowym możemy jednak dziś odtworzyć treść samego napisu. Oto on: "Dem Gedächtnis / der in der Schlacht / bei Reinchenbach / am 16. August 1762 / gefallenen und verwundeten / preußischten / und österreichischen / Krieger (Na pamiątkę bitwy pod Dzierżoniowem w dniu 16 sierpnia 1762 roku, poległym i rannym pruskim i austriackim żołnierzom). Uroczystość odsłonięcia pomnika miała bogatą oprawę, a rozpoczął ją dr O. Mikule, przewodniczący piławskiego oddziału Towarzystwa Sowiogórskiego (Eulengebirgsverein). Całość wydarzenia, w którym uczestniczyły liczne delegacje związków kombatanckich oraz lokalnych władz, obejmowały podziękowania dla osób, które przyczyniły się do wystawienia monumentu, patriotyczne odczyty oraz apele. Przy okazji upamiętnienia wydarzeń sprzed 148 lat zamierzeniem lokalnych działaczy turystycznych było także spopularyzowanie tego malowniczego zakątku nad Piławą. Wówczas bowiem ze stoków Rybaka rozpościerały się wspaniałe widoki na masyw Gór Sowich i dużą część Kotliny Dzierżoniowskiej.

Grenadier (z franc.) – formacja piesza powstała na zachodzie Europy w pierwszej połowie XVII w., której głównym zadaniem było miotanie granatów ręcznych. W XVIII wieku oddziały grenadierów przekształciły się w doborowe jednostki przeznaczone do ataków na bagnety.

Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie (332.14) - mezoregion wchodzący w skład Przedgórza Sudeckiego, zajmuje obszar o powierzchni około 1140 km². Obszar stanowią niewysokie wzniesienia, pooddzielane szerokimi obniżeniami, które wyraźnie wyodrębniają się w terenie. Obejmuje północno-wschodnią część Przedgórza. W skład mezoregionu wchodzą (wymieniając od południowego zachodu):

Szlak turystyczny

Obecnie przez pole bitwy z 1762 r. przebiega wyznaczony kilka lat temu przez Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze żółty szlak łączący ziemię kłodzką i Góry Sowie ze Wzgórzami Niemczańsko-Strzelińskimi. I choć prowadzi on przez miejsca zmagań prusko-austriackich, to omija z daleka miejsce, gdzie wystawiono pomnik.

Wzgórza Gilowskie – wzgórza w południowo-zachodniej Polsce na Przedgórzu Sudeckim w województwie dolnośląskim. Zgodnie z podziałem fizycznogeograficznym (wg Kondrackiego i Walczaka) jest to mikroregion należący do mezoregionu Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie.

Język niemiecki – język z grupy zachodniej rodziny języków germańskich. W rzeczywistości stanowi on grupę kilku języków zachodniogermańskich, które często są określane jako języki niemieckie; standardowy język niemiecki (Standard Hochdeutsch) oparty jest na Biblii Marcina Lutra, która z kolei opiera się na języku mówionym w Górnej Saksonii i Turyngii.