Bitwa pod Halbe – bitwa stoczona w dniach od 24 kwietnia do 1 maja 1945 roku. W bitwie zgrupowanie frankfurcko-gubińskie pod dowództwem generała Theodora Busse zostało pokonane przez Armię Czerwoną podczas operacji berlińskiej.

Zgrupowanie zostało okrążone w regionie Spreewald, położonym na południowy wschód od Berlina. Podjęto próbę ucieczki na zachód przez miasteczko Halbe i przez południową granicę lasu berlińskiego, by połączyć się z 12. Armią dowodzoną przez generała Walthera Wencka z zamiarem marszu na zachód i poddania się aliantom zachodnim. Żeby wykonać ten plan, zgrupowanie musiało przebić się przez trzy pierścienie radzieckich żołnierzy z 1. Frontu Ukraińskiego dowodzonych przez Iwana Koniewa, podczas gdy w tym samym czasie 1. Front Białoruski dowodzony przez Gieorgija Żukowa zaatakował niemiecką straż tylną od północnego wschodu. Po ciężkich walkach kilka tysięcy okrążonych niemieckich żołnierzy zdołało się przebić i osiągnąć względnie bezpieczne pozycje, czyli dojść do niemieckiej 12. Armii. Reszta zginęła lub trafiła do niewoli sowieckiej.

Geneza

16 kwietnia wojska radzieckie rozpoczęły operację berlińską. Trzy radzieckie fronty zaatakowały linię Odra-Nysa. Przed 21 kwietnia strona radziecka przedarła się przez obronę niemiecką i rozpoczęła okrążanie Berlina. Zgrupowanie frankfurcko-gubińskie broniło wzgórz Seelow. Naprzeciwko stał 1. Front Białoruski Żukowa. Żukow został wyprowadzony z równowagi przez udany atak 1. Frontu Ukraińskiego Iwana Koniewa na Nysę Łużycką. 19 kwietnia wojskan niemieckie wycofały się ze wzgórz Seelow, co otworzyło drogę do Berlina 1. Frontowi Białoruskiemu. Z powodu szybkich postępów Koniewa, zgrupowanie zostało okrążone od południa i od wschodu. Od południa przez 3. i 4. Armię Pancerną Gwardii, które przedarły się w głąb frontu, całkowicie okrążając zgrupowanie z zamiarem zaatakowania jego od tyłu.

Okrążenie

Sytuacja niemiecka

Dowództwo V Korpusu, złapane w pułapkę wraz z 9. Armią na północ od Forst, zostało przekazane 4. Armii Pancernej (część Grupy Armii "Środek") do 9. Armii (części Grupy Armii "Wisła", dowodzonej przez generała Gottharda Heinriciego). Korpus wciąż stacjonował w Cottbus. Podczas gdy większość Grupy Armii "Środek" została zmuszona do odwrotu z powodu postępów 1. Frontu Ukraińskiego, Grupa Armii "Środek" wycofywała się wzdłuż linii komunikacyjnych na południowy zachód w kierunku Czechosłowacji. Południowe skrzydło było osłaniane przez 4. Armię Pancerną. Miała ona kilka lokalnych sukcesów, kontratakując na północ przeciw armii 1. Frontu Ukraińskiego. Hitler wydał kilka rozkazów, które świadczyły o tym, że jego znajomość rzeczywistej sytuacji była znikoma. Rozkazał 9. Armii utrzymać Cottbus i atakować radzieckie kolumny zmierzające na północ. To pozwoliłoby na wzięcie wojsk radzieckich w kleszcze na północy, dojście do 4. Armii Pancernej zmierzającej na południe i ochronieniem jej przed zniszczeniem. 3. Armia Pancerna miała atakować na południe i być południowym ramieniem kleszczy, który otoczyłyby 1. Front Białoruski; wtedy zostałby on zniszczony przez III Korpus Pancerny SS dowodzony przez generała Felixa Steinera, prący naprzód na północ od Berlina. Po kilku dniach zastanowienia Steiner wyraźnie dał do zrozumienia, że nie ma potrzeby wystawiać armie na taki wysiłek. Heinrici wyjaśnił sztabowi Hitlera, że jeśli 9. Armia nie wycofa się natychmiast, to zostanie okrążona przez siły radzieckie. Podkreślił, że było za późno również dla oddziałów na północnym zachodzie od Berlina, które muszą się wycofać na zachód.

Podczas popołudniowego omówienia sytuacji na froncie 22 kwietnia Hitler zdenerwował się, gdy zdał sobie sprawę, że jego poprzednie plany nie zostaną wykonane. Oświadczył, że wojna zostanie przegrana, obwiniał generałów i ogłosił, że zostanie w Berlinie do końca, a następnie popełni samobójstwo. Szef sztabu naczelnego dowództwa Wehrmachtu, generał Alfred Jodl, zaproponował wtedy przerzucenie 12. Armii, walczącej dotąd z Amerykanami, do Berlina, ponieważ Amerykanie byli już na Łabie, a szanse, że Amerykanie będą atakować dalej na wschód, nie były duże. Hitler natychmiast podjął decyzję i w ciągu kilku godzin dowódca wojska, generał Walther Wenck, dostał rozkaz odstąpienia od walki z Amerykanami i przejścia 12. Armii na północny wschód, by wesprzeć Berlin. Wtedy sztab Hitlera doszedł do wniosku, że gdyby zgrupowanie przeniosło się na zachód, to mogłoby połączyć się z 12. Armią. Wieczorem Heinrici dostał pozwolenie na wykonanie tego połączenia. Pomimo że w zamiarze Hitlera 12. Armia miała się przebić do Berlina, a zgrupowanie miało dojść do 12. Armii i pomóc im, nic na to nie wskazuje, że generałowie Heinrici, Busse lub Wenck uważali to za możliwe posunięcie. Zgoda Hitlera na przebicie się zgrupowania frankfurcko-gubińskiego do 12. Armii pozwoliła jednak utworzyć lukę, przez którą oddziały niemieckie mogły wycofać się na zachód i następnie skapitulować przed Amerykanami. Busse i Wenck uzgodnili między sobą, że wolą poddać się Amerykanom. Plan został wykonany, gdy krótko po północy 25 kwietnia Busse wydał rozkaz: "zdecydować o najlepszym kierunku ataku".

Sytuacja zgrupowania frankfurcko-gubińskiego

Przed okrążeniem zgrupowanie poniosło duże straty w bitwie o wzgórza Seelow. Szacuje się, że na początku okrążenia zgrupowanie dysponowało: 1000 dział i moździerzy, 79 czołgami i ok. 150-200 wozami bojowymi oraz 80 000 żołnierzami (oddziały zgrupowania będące w okrążeniu to: XI Korpus SS, V Korpus Górski SS i nowo sformowany V Korpus, ale również byli tam żołnierze z garnizonu frankfurckiego. XI Korpus Pancerny SS wystawił 36 czołgów, wliczając w to 14 tygrysów królewskich z 502. Ciężkiego Batalionu Pancernego SS.

W dniach 25 i 26 kwietnia próbowano dostarczać zapasy z powietrza, ale nie było to możliwe, ponieważ samoloty, które miały zaopatrywać okrążonych żołnierzy, nie mogły znaleźć punktów zrzutu i nie znały ich pozycji. Kocioł, w którym znajdowało się zgrupowanie, na skutek działań 1. Frontu Białoruskiego i 1. Frontu Ukraińskiego stopniowo przesuwał się w kierunku jezior i lasów w Spreewaldzie, na południowy wschód od Fürstenwalde/Spree. Dowódcy radzieccy, po przebiciu się Armii Czerwonej i otoczeniu głównego celu (Berlina), do walki z okrążonym zgrupowaniem wysłali więcej żołnierzy. 25 kwietnia w godzinach popołudniowych 3., 33. i 69. Armia radziecka, jak również 2. Samodzielny Korpus Kawalerii Gwardii (który był zdolny do przemieszczania się w trudnym lesistym terenie), zgodnie z rozkazami dowódcy 1. Frontu Białoruskiego Grigorija Żukowa zaatakowały zgrupowanie frankfurcko-gubińskie od północnego wschodu. Koniew wiedział, że jeśli zgrupowanie chce przerwać okrążenie i wycofać się na zachód, to będzie musiało przejść przez autostradę z Berlina do Drezna przez łańcuch jezior niedaleko Teupitz. Tego samego dnia Żukow do ataku na północny wschód wysłał 3. Armię Gwardii wspartą przez 28. Armię, która miała zabezpieczyć drogę ucieczki przez autostradę z Berlina do Drezna.

Sytuacja radziecka

Radzieckie siły, które atakowały zgrupowanie, dysponowały: 280 000 żołnierzami, 7400 działami i moździerzami, 280 czołgami i działami samobieżnymi oraz 1500 samolotami. Siły powietrzne dysponowały sześcioma korpusami lotniczymi. Dodatkowo 25 kwietnia jako wzmocnienie doszła 1. Dywizja Artylerii Przełamania Gwardii. 128. Korpus Strzelecki z 28. Armii stacjonował w pobliżu Mittenwalde i Motzen. 3. Korpus Strzelecki Gwardii znajdował się w Tornow, Radeland, Baruth i Golßen. 120. Korpus Strzelecki z 3. Armii Gwardii stacjonował na południe od Halbe. 21. Korpus Strzelecki ustawiony był wzdłuż autostrady z Drezna do Berlina, w okolicach Lübben. 102. Korpus Strzelecki z 13. Armii i 117. Dywizja Strzelecka bazowała w Luckenwalde. 280. Dywizja Strzelecka z 27. Korpusu Strzeleckiego stacjonowała w Jüterbog. 9. Korpus Zmechanizowany i 71. Brygada Zmechanizowana z 3. Armii Pancernej Gwardii znajdowała się pomiędzy Teupitz a Neuhof. 68. Brygada Pancerna Gwardii z 4. Armii Pancernej Gwardii była rozmieszczona w Kummersdorf-Gut (obecnie dzielnica Am Mellensee). 3. Armia Gwardii i 13. Armia przez całą bitwę walczyły we wzmocnionym składzie, ponieważ miały przełamać niemieckie pozycje (posiłki zostały rozmieszczone od Teurow do Briesen – obecnie dzielnica Halbe – i oddane pod dowództwo 3. Armii Gwardii).