Bitwa pod Lubarem miała miejsce 14-27 września 1660 podczas wojny polsko-rosyjskiej 1654-1667.

Wstęp

Dnia 7 września do stojącego pod Konstantynowem hetmana wielkiego koronnego Stanisława Rewery Potockiego przybyła wysłana uprzednio z podjazdem chorągiew tatarska Aleksandra Kryczyńskiego. Schwytani jeńcy kozaccy oceniali przesadnie armię rosyjsko-kozacką Wasyla Szeremietiewa na 80 000 żołnierzy i 40 dział, zeznając jednocześnie że wojska te mają iść na Tarnopol przez Cudnów. Było to skutkiem mylnych informacji, jakie posiadał Szeremietiew, sądzący, że Potocki z 6000 ludzi stoi właśnie pod Tarnopolem, a hetman polny koronny Jerzy Sebastian Lubomirski jest jeszcze za Wisłą. Chcąc wykorzystać tę sytuację dążył wódz rosyjski do zniszczenia Potockiego, co otworzyłoby drogę na Lwów. Dnia 9 września dowództwo polskie postanowiło wykorzystać błąd nieprzyjaciela, nie spodziewającego się tak dużej armii polskiej, zaskoczyć go i zniszczyć przed nadejściem Jerzego Chmielnickiego i jeszcze tego samego dnia armia polska ruszyła na Szeremietiewa.

Wasyl Szeremietiew, pewny swej przewagi, maszerował bez żadnego ubezpieczenia. Dnia 12 września dotarł do Cudnowa, gdzie doszła go wieść o pragnących go wesprzeć posiłkach kozackich stojących 26 kilometrów od Międzybuża. Szermietew postanowił poczekać na nich do 16 września.

Bój spotkaniowy

Z powodu trudnych warunków terenowych armia polska dopiero 11 września dotarła do Ostropola, skąd po krótkim odpoczynku ruszono 12 września. Dnia 14 września dowiedziano się o obecności nieprzyjaciela w odległości około 11 km od Lubaru. Z pobliskiego pagórka można już było dostrzec awangardę armii rosyjsko-kozackiej i główne siły maszerujące na Lubar. Mimo że piechota i artyleria były jeszcze z tyłu, Potocki z Lubomirskim postanowili skorzystać z okazji i natychmiast uderzyć na niczego nie spodziewającą się straż przednią nieprzyjaciela. Posłano chorągiew pancerną Jana Kłopotowskiego z zadaniem obejścia nieprzyjacielskiej awangardy. Natomiast około godziny 13:00 od czoła uderzyli Tatarzy w sile 2000 żołnierzy, zadając klikuset Kozakom ciężkie straty. Pomimo tego znaczna część Kozaków zdołała jednak schronić się do taborku, który zaczął się cofać prowadząc jednocześnie intensywny ogień, co całkowicie odebrało Tatarom ochotę do walki. Taborek zajął dogodną pozycję w pobliskim zagajniku.

Na pomoc Tatarom ruszyła jazda Iwana Wyhowskiego i pisarza polnego Jana Sapiehy. Dragonia dowodzona przez von Bockuma skryta za laskiem pokryła taborek ogniem swych muszkietów. Kozacy nie wytrzymali i zaczęli pospiesznie wycofywać się w kierunku nadciągających sił głównych. Jednak natychmiast po opuszczeniu zagajnika rzuciła się na Kozaków jazda polska. Tylko niedobitki zniesionej straży przedniej armii rosyjsko-kozackiej przyniosły Szeremietewowi wieść o niebezpieczeństwie. Wojewoda był zdumiony zaistniałą sytuacją i nie wiedział, co o tym sądzić. W końcu by osłonić swą armię posłał rosyjską jazdę, na którą z miejsca natarł pułk Sapiehy wspierany przez Tatarów. Rosyjska jazda miała znaczną przewagę liczebną i mimo strat poniesionych na skutek impetu uderzenia szarżującej jazdy polskiej, nie dała się rozbić, a następnie samą swą przewagą zaczęła spychać Polaków, którzy wykorzystując zapadające ciemności wycofali się z pola bitwy. Trwający 5 godzin bój spotkaniowy zakończył się. Straty rosyjsko-kozackie wyniosły kilkuset ludzi, natomiast Polacy stracili kilkunastu ludzi. Tatarzy tradycyjnie ponieśli bardzo niewielkie straty.