Bitwa pod Lwowem - 1695 - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy bitwy pod Lwowem w 1695. Zapoznaj się również z: Bitwa pod Lwowem - stronę ujednoznaczniającą.

Bitwa pod Lwowem stoczona została w dniach 11 - 12 lutego 1695 roku podczas wojny polsko-tureckiej z lat 1683-1699 toczonej w ramach wojny Osmanów z Ligą Świętą.

Budziak (rum. Bugeac, gag. Bucak, cyr. Буӂак) – kraina historyczna będąca częścią Besarabii, obecnie znajdująca się w granicach obwodu odeskiego Ukrainy. Rozciąga się wzdłuż wybrzeża Morza Czarnego, między Dniestrem i Dunajem. Ma powierzchnię ok. 12 400 km². Niekiedy do Budziaka zaliczane jest także terytorium południowej Mołdawii (Gagauzja).

Mołdawia () – państwo europejskie położone na terenach historycznej Besarabii jak i obszarów położonych na lewym brzegu Dniestru, tzw. "Naddniestrze". Graniczy z Ukrainą i Rumunią. W jej skład wchodzi także autonomiczna republika Gagauzja, gdzie językami urzędowymi są obok mołdawskiego gagauski i rosyjski, choć sami Rosjanie stanowią niewielką część ludności tego obszaru. Rdzenną ludność Gagauzji (Gagauz Yeri) (ponad 80%) stanowią Gagauzi – tureckojęzyczni prawosławni chrześcijanie.

Opis wydarzeń

Na początku 1695 roku Tatarzy przeprowadzili kolejny najazd na ziemie Rzeczypospolitej, którego celem była próba sterroryzowania Polski i zmuszenia jej do zawarcia separatystycznego pokoju z Osmanami.

Tatarzy wyruszyli 18 stycznia z Budziaku, a prowadził ich Szlakiem Kuczmańskim kałga sułtan Szehbaz Girej, syn chana Selima I.

Tatarzy pod wodzą Schebasa Gireja (oraz Jałasa Agi, Sahadeta i Kazego Gireja) w sile 8-12 tysięcy ordyńców (Nogajów i Tatarów krymskich) przełamali 29 stycznia polską blokadę Kamieńca Podolskiego dostarczając tzw. zachar (czyli transport żywności) do wygłodzonej twierdzy, następnie ruszyli dalej, mijając 8 lutego miasto Złoczów. Ku powszechnemu zaskoczeniu armia krymska szła zwartą kolumną prosto na Lwów, wbrew swemu obyczajowi nie rozpuszczając po drodze żadnych zagonów.

Wojna polsko-turecka 1683-1699 – konflikt zbrojny pomiędzy Rzeczpospolitą a Turcją osmańską. Wojna rozpoczyna się odsieczą wiedeńską w 1683 roku, kończy ją zaś podpisanie pokoju w Karłowicach w 1699 roku, na mocy którego Rzeczpospolita odzyskuje ziemie utracone w poprzedniej wojnie z Turcją z lat 1672-1677 wraz z twierdzą w Kamieńcu Podolskim.

Falkonet - małe działko, rodzaj broni odprzodowej z XVI i XVII wieku, umieszczane na burcie okrętu bądź na kasztelu (zazwyczaj na ruchomej, widlastej podstawie); stosowane głównie w czasie abordażu. Na lądzie jako działko polowe piechoty lub w małych zameczkach. Był to rodzaj kolubryny (tzw. oktawa kolubryna), strzelającej kulami o wagomiarze 1-3 funtów (kaliber 55 - 70 mm). Działko to w Polsce często było zwane sokolikiem lub śmigownicą.

W tym czasie zaskoczony hetman wielki Stanisław Jabłonowski na wieść o pojawieniu się Tatarów wydał zarządzenia mobilizacyjne i przystąpił do pospiesznej koncentracji wojsk pod Lwowem, dzięki czemu zdołał pod miastem zgromadzić około 4 tys. żołnierzy.

Tatarzy chcąc wykorzystać zaskoczenie wbrew swym zwyczajom podchodząc pod miasto nie podpalili okolicznych wsi. Będąc blisko celu Tatarzy dowiedzieli się od złapanego szlachcica o koncentracji polskich wojsk, postanowili więc zaatakować Lwów od północy. Tak postępując swoim nagłym pojawieniem się 11 lutego naprawdę zaskoczyli Polaków, a ułatwieniem był fakt, że w tym czasie we Lwowie odbywały się huczne zabawy na magnackich weselach.

Spółdzielnia Wydawniczo-Handlowa "Książka i Wiedza" - polska oficyna wydawnicza powstała w 1948 r., z połączenia wydawnictw "Książka" (utworzonej przez działaczy PPR) i "Wiedza" (związanej z PPS).

Imperium Osmańskie (jako nazwa państwa pisane wielką literą, jako nazwa imperium dynastii Osmanów – małą; dla tego drugiego znaczenia synonimem jest nazwa imperium ottomańskie) – państwo tureckie na Bliskim Wschodzie, założone przez Turków osmańskich, jedno z plemion tureckich w zachodniej Anatolii, obejmujące w okresie od XIV do XX wieku Anatolię, część południowo-zachodniej Azji, północną Afrykę i południowo-wschodnią Europę. W kręgach dyplomatycznych na określenie dworu sułtana, później także całego państwa tureckiego, stosowano termin Wysoka Porta.

Tatarzy po nieudanych atakach na most częścią sił obeszli stanowiska polskie na przedmieściach, zmuszając zagrożone otoczeniem wojsko polskie do cofnięcia się pod same mury Lwowa. Odwrót przyniósł Polakom znaczące straty, a duża grupa Tatarów zdołała wedrzeć się do samego miasta. Sytuacja stała się dramatyczna, toteż na mury i baszty ruszyły tłumy mieszczan i okolicznych chłopów. Strzelano do Tatarów nie tylko z broni ręcznej, ale także z hakownic i śmigownic. Doszło do zażartych walk, które trwały do 12 lutego. Polska kawaleria musiała walczyć z Tatarami w wąskich uliczkach. Za murami klasztorów spieszona jazda prowadziła ogień wymierzony w napastników.

Orda - struktura polityczno-wojskowa występująca stale na przestrzeni dziejów na terenie Wielkiego Stepu. Ordę tworzyły zwykle całe auły, które utraciły swoje pastwiska i były zmuszone do grabieży aby w ogóle przeżyć. Wszyscy dorośli mężczyźni żyjący w takich aułach stawali się automatycznie "wojskiem" ordy, zarządzanym zwykle przez głowę aułu, który rozpoczął powstawanie ordy. Orda była rodzajem wojska bez państwa i własnego terytorium, żyjącego niemal wyłącznie z grabieży i pasterstwa.

Okopy Świętej Trójcy (daw. Okop Góry Świętej Trójcy) – dawna twierdza i miasto na Ukrainie, nad Dniestrem, u ujścia Zbrucza, w obwodzie tarnopolskim, w rejonie borszczowskim.

Tatarów wyparto z Lwowa dzięki zorganizowanemu przeciwnatarciu, w którym znaczącą rolę odegrali uzbrojeni w cepy chłopi. Uderzeniem cepa zwalonych zostało kilkunastu Tatarów, którzy potem dostali się do niewoli. Źle czujący się w zabudowaniach najeźdźcy zostali wyrzuceni z miasta. Orda podjęła jeszcze próby opanowania Lwowa z innej strony, jednak bez powodzenia.

Stanisław Jan Jabłonowski herbu Prus III (ur. 3 kwietnia 1634 w Łuczy koło Jabłonowa, zm. 3 kwietnia 1702 we Lwowie) – hetman wielki koronny od 1683, hetman polny koronny od 1676, kasztelan krakowski od 1692, wojewoda ruski od 1664, oboźny wielki koronny od 1661, strażnik wielki koronny od 1660, wybitny polski dowódca.

Straty polskie, nie licząc strat wśród ochotników, wyniosły ok. 400 żołnierzy i były prawdopodobnie porównywalne z tatarskimi.

Dopiero w drodze powrotnej orda rozpuściła tradycyjne zagony, plądrując wsie i biorąc jasyr. Gdy droga powrotna stała się udręką z powodu zimna i głodu, brańców bezlitośnie wymordowano.

Generalnie najazd tatarski był zupełnie nieudany, a powrotna droga przez pokryty pustyniami i śniegami Budziak naraziła Tatarów na te same udręki, jakich doznawały wojska polskie w trakcie wypraw na Mołdawię. W drodze powrotnej Tatarzy stracili dużą ilość koni. Generalnie nie bitwa, a ciężkie warunki atmosferyczne jakie panowały w odwrocie, zadały ordzie bardzo ciężkie straty - już w okolicach Okopów Świętej Trójcy większość Tatarów wracała pieszo.

Wyprawa tatarska, która miała zmusić Polskę do zawarcia pokoju, zakończyła się katastrofą.

Źródło

Leszek Podhorodecki, Chanat krymski, Książka i Wiedza, Warszawa 1987, ISBN 83-05-11618-2, s. 231-232