Aleksander Orłowski, Bitwa pod Maciejowicami (widok od strony rosyjskiej)

Aleksander Orłowski, Bitwa pod Maciejowicami (widok od strony polskiej)

Bitwa pod Maciejowicami pędzla Jana Bogumiła Plerscha. Kościuszko pada ranny w bitwie.

Bitwa pod Maciejowicami

Jan Piotr Norblin, Kościuszko pod Maciejowicami

Pomnik w Maciejowicach z 1974 r. autorstwa Macieja Krysiaka

Zobacz w Wikiźródłach tekst
Pieśń żołnierzy rosyjskich po zwycięstwie pod Maciejowicami (1794)

Bitwa pod Maciejowicami – bitwa lądowa stoczona 10 października 1794 pod Maciejowicami, w okolicy Garwolina na południowym Mazowszu pomiędzy wojskami polskimi dowodzonymi przez gen. Tadeusza Kościuszkę a wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Iwana Fersena. Do bitwy doszło w wyniku próby niedopuszczenia do połączenia się dwóch dużych korpusów rosyjskich gen. Suworowa i gen. Fersena. W wyniku przegranej dla Polaków bitwy do niewoli dostał się ranny naczelnik insurekcji – Tadeusz Kościuszko.

Przed bitwą

We wrześniu roku 1794 sytuacja na froncie rosyjskim stale się pogarszała. Na skutek naporu wojsk rosyjskich armia litewska była w odwrocie, od strony Ukrainy nadciągał korpus gen. Aleksandra Suworowa liczący 12 500 ludzi. Próba powstrzymania korpusu Suworowa przez dywizję gen. Karola Sierakowskiego skończyła się przegranymi bitwami pod Krupczycami (17 września) i pod Terespolem (19 września).

Tadeusz Kościuszko widząc niebezpieczeństwo połączenia się dwóch dużych korpusów rosyjskich - korpusu Suworowa zdążającego znad Bugu i korpusu Fersena operującego na lewym brzegu Wisły, postanowił każdy z tych korpusów rozbić oddzielnie. Plan przewidywał rozbicie wojsk Suworowa przez odtworzoną dywizję gen. Sierakowskiego, wzmocnioną wojskiem litewskim, zaś oddziały Fersena miał zatrzymać na lewym brzegu Wisły swoją dywizją gen. Adam Poniński.

4 października korpus Fersena przeprawia się przez Wisłę i zmusza tym samym Kościuszkę do szybkiej reakcji. Kościuszko postanawia przyjąć bitwę przy ponad dwukrotnej przewadze wroga, w oparciu o rzekę Okrzejkę i wzgórze zamku (dworu) Podzamcze (ówczesna własność Andrzeja Zamoyskiego) pod Maciejowicami. 9 października polsko-litewskie oddziały przybyły do Maciejowic po długim marszu w złej pogodzie. O czwartej po południu pierwsze oddziały polskie stanęły na wzgórzu, a ostatnie nadciągnęły wieczorem. W trakcie przemarszu doszło do drobnych potyczek z Kozakami, które nie opóźniły zbytnio przemarszu.

Na miejscu Kościuszko ustawił działa naprzeciw grobli z dwoma batalionami Działyńczyków, którzy otrzymali rozkaz sypania zasłon wałowych, nie ukończonych z uwagi na nadciągającą noc. Po lewej stronie dworu stanęła piechota i kosynierzy pod dowództwem płk. Jana Krzyckiego i gen. Kniaziewicza, wzdłuż rzeki stanęła jazda.

Kościuszko planował stawiać opór do chwili nadejścia liczącej 4000 ludzi dywizji gen. Ponińskiego, któremu wydał rozkaz dołączenia. Dywizja Ponińskiego miała zająć lewe skrzydło polskie. O 2 nad ranem 10 października przybył do Kościuszki goniec od Ponińskiego z wieścią, że jego dywizja znajduje się 3 mile od Maciejowic. Gońca odesłano z rozkazem, by czym prędzej do niego pośpieszał. Niestety gdy goniec dotarł do Ponińskiego, bitwa już trwała.