Ten artykuł dotyczy bitwy pod Moskwą 1941. Zapoznaj się również z: Bitwa pod Moskwą (1612).

Bitwa pod Moskwą (bitwa o Moskwę, obronna operacja moskiewska, operacja „Tajfun”) – główna bitwa początkowego okresu wojny między Niemcami a ZSRR, trwająca od października 1941 do stycznia 1942, która zakładała zdobycie stolicy ZSRR. Uważana jest za jedną z najważniejszych operacji strategicznych II wojny światowej.

W pierwszym etapie siły sowieckie prowadziły strategiczną obronę Okręgu Moskiewskiego w oparciu o trzy pasy obrony, wykorzystując nowo zmobilizowane armie rezerwowe oraz wprowadzając do walki dywizje z syberyjskiego i dalekowschodniego okręgu wojskowego. W drugim etapie, gdy ofensywa niemiecka straciła impet, wojska sowieckie przystąpiły do strategicznej kontrofensywy zmuszając armie niemieckie do wycofania się na pozycje wokół miast Orzeł, Wiaźma i Witebsk.

Geneza kampanii

Front wschodni w 1941 roku

Pomimo wielu oznak nadchodzącej inwazji Niemiec na ZSRR, przeprowadzony 22 czerwca 1941, zastał Armię Czerwoną nieprzygotowaną do wojny. Trzy niemieckie Grupy Armii (GA) – „Północ”, „Środek” i „Południe” – szybko przełamały nadgraniczne pozycje obronne przeciwnika i wdarły się w głąb terytorium Związku Radzieckiego. Luftwaffe wywalczyła sobie panowanie w powietrzu, zadając radzieckiemu lotnictwu bolesne straty. Podczas gdy wojska GA „Północ” przeszły przez terytorium dawnych państw bałtyckich, a oddziały GA „Południe” powoli kierowały się w stronę Kijowa, jednostki GA „Środek” realizowały swoje pierwotne zadanie opanowania ważnego korytarza na linii Mińsk – Orsza – Smoleńsk – Wiaźma, co pozwoliłoby na kontynuowanie natarcia w kierunku Moskwy. Hitler i dowódcy niemieckiego Oberkommando des Heeres (OKH) przewidywali, że ta seria ciężkich uderzeń powinna w 1941 doprowadzić do załamania radzieckiej potęgi wojskowej, co w następnym roku wymagałoby jedynie prowadzenia ograniczonych operacji oczyszczania terenu z rozbitych wojsk Armii Czerwonej.

GA „Środek” dowodzona przez feldmarszałka Fedora von Bocka, odniosła wielki sukces już na początku walk w pierwszym tygodniu kampanii, okrążając główne siły radzieckiego Frontu Zachodniego w kotłach białostockim i mińskim. W ciągu zaledwie siedmiu dni 2 Grupa Pancerna Guderiana i 3 Grupa Pancerna Hotha pokonały 325 km i połączyły się w pobliżu Mińska, tworząc wspomniane kotły. Chociaż ich likwidacja wymagała kolejnych 10 dni zwycięskich walk, radziecki Front Zachodni stracił podczas dwóch pierwszych tygodni dwie trzecie swoich sił, wliczając w to 2500 czołgów i ponad 300 tys. żołnierzy wziętych do niewoli. Dowodzącego Frontem Zachodnim gen. Dmitrija Pawłowa wezwano do Moskwy, gdzie następnie został stracony.

Podczas gdy Niemcy byli zajęci likwidacją kotła mińskiego, 1 lipca Stalin rozkazał marszałkowi Timoszence przejąć dowództwo nad resztkami wojsk Frontu Zachodniego i stworzyć nową linię obrony, mającą chronić Smoleńsk. Timoszenko miał tylko kilka dni na uformowanie frontu z ocalałych niedobitków wchodzących w skład armii broniących granic oraz pośpiesznie przysłanych rezerw Stawki. Kiedy von Bock na początku lipca wznowił natarcie GA „Środek”, powtórzył zwycięski manewr podwójnego oskrzydlenia. 3. Grupa Pancerna Hotha ponownie obeszła główne sowieckie pozycje obronne i 15 lipca połączyła się z czołgami Guderiana w rejonie Smoleńska. Po raz drugi w ciągu miesiąca znaczna część Frontu Zachodniego została praktycznie otoczona. Tym razem jednak Niemcy mieli większe trudności z zamknięciem luki między obiema grupami pancernymi, po części ze względu na opór wojsk radzieckich, a także z powodu rozbieżności priorytetów taktycznych. Guderian nonszalancko podszedł do konieczności zamknięcia luki, wolał bowiem kontynuować natarcie na wschód; 17 lipca czołgi Guderiana zdobyły przyczółek na rzece Desnie pod Jelnią, zaledwie 300 km od Moskwy. Timoszence 23 lipca udało się przeprowadzić kontratak, który przebił słaby kordon niemieckiego okrążenia wokół Smoleńska, co pozwoliło wycofać się znacznej liczbie wojsk sowieckich. Rozdrażniony tym von Bock rozkazał Guderianowi wstrzymać dalsze natarcie na wschód i zamknąć pierścień okrążenia. Nie było to możliwe aż do 27 lipca, kiedy ostatecznie luka pomiędzy czołgami Hotha i Guderiana została zlikwidowana. Walki w kotle toczyły się jeszcze do 5 sierpnia. Wojska radzieckiego Frontu Zachodniego utraciły pod Smoleńskiem 310 tys. jeńców i 3200 czołgów – dowodzenie Timoszenki podczas dwóch miesięcy doprowadziło do strat sięgających 81%.

Do połowy lipca GA „Środek” dwukrotnie rozbiła nieudolną obronę wojsk radzieckich i czołowe jednostki niemieckie znalazły się 300 km od Moskwy. Jednakże radzieckie kontrataki na południową flankę wojsk GA „Środek” były coraz groźniejsze, a posuwanie się dwóch pozostałych niemieckich grup armii stawało się jeszcze wolniejsze. Jednocześnie dramatycznie pogarszała się sytuacja zaopatrzeniowa GA „Środek”, dla wojsk której odpoczynek był niezbędny do prowadzenia dalszych działań. 19 lipca 1941 Hitler podjął mocno dyskutowaną decyzję, znaną jako dyrektywa Führera numer 33, w której nakazywał przerzucić główny ciężar działań z centrum na skrzydła, gdzie postępy wojsk niemieckich osłabły. Wspomniana dyrektywa uznawała za priorytet zniszczenie radzieckich sił wokół Kijowa i Leningradu, w związku z czym GA „Środek” została zmuszona do przekazania obu swych grup pancernych na jakiś czas, aby wesprzeć sąsiednie związki operacyjne. Hitler, przekonany, że radziecki Front Zachodni po bitwie pod Smoleńskiem przestał stanowić zagrożenie, rozkazał von Bockowi zredukować oddziały mające kontynuować „natarcie w kierunku Moskwy siłami jednostek piechoty”. Czołgi Hotha i jedna armia ogólnowojskowa miały teraz wspierać ataki prowadzone przez GA „Północ”, podczas gdy wozy bojowe Guderiana i 2 Armia von Weichsa zostały wysłane, aby wziąć udział w oblężeniu Kijowa. W rezultacie 4 Armia von Klugego pozostała jedynym związkiem operacyjnym wciąż działającym w centrum, a wszystkie jej środki zostały zaangażowane w utrzymanie przyczółka pod Jelnią. 30 lipca 1941 dyrektywa Führera numer 34 zezwoliła GA „Środek” na czasowe przejście do obrony.

Junkers Ju 88, zestrzelony w pobliżu wsi Duplewo w rejonie istrińskim 25 lipca 1941 roku, prezentowany mieszkańcom Moskwy 15 sierpnia

Wielu historyków ostro krytykowało Hitlera za zwrot w kierunku Kijowa, jednak z wojskowego punktu widzenia była to słuszna decyzja. Armie radzieckie wokół Kijowa w 1941 stanowiły najsilniejszą część wojsk Stalina i nie mogły być ignorowane. Gdyby von Bock dalej nacierał na Moskwę, bez podjęcia próby zdobycia Kijowa, 44 radzieckie dywizje wchodzące w skład Frontu Południowo-Zachodniego prawie na pewno wykorzystano by do przeprowadzenia silnego kontrataku na flankę Guderiana. Z kolei bez interwencji czołgów Guderiana GA „Południe” mogłaby szybko zostać zatrzymana na przedpolach Kijowa, co doprowadziłoby do klęski. Poza tym Hitler prowadził tę kampanię według priorytetów strategicznych, które zasadniczo były słuszne – po pierwsze, zniszczyć radzieckie armie, po drugie opanować punkty kluczowe ze względów ekonomicznych i po trzecie, przejąć władzę nad ważnymi ośrodkami politycznymi takimi jak Moskwa czy Leningrad. Zwrot wykonany przez czołgi Guderiana dał w rezultacie największe w dziejach wojen podwójne oskrzydlenie co przyczyniło się do utraty przez Armię Czerwoną podczas operacji kijowskiej 616 tys. żołnierzy. Radziecki Front Południowo-Zachodni został w dużej mierze zniszczony i dzięki temu GA „Południe” mogła opanować większość Ukrainy i Krym. Bez wątpienia był to największy sukces jaki Niemcy odnieśli podczas tej kampanii, i jeden z tych, których skutki ZSRR odczuwał bardzo długo.

Podczas gdy GA „Środek” była zmuszona na pewien czas przejść do obrony, Rosjanie wykorzystali tę chwilę wytchnienia do odbudowania nowego Frontu Zachodniego, mającego ochronić Moskwę. Zamiast oszczędnie gospodarować cennymi rezerwami, Stalin bezmyślnie roztrwonił je w całej serii przedwczesnych ofensyw. Generał Gieorgij Żukow stanął na czele rezerw Stawki, otrzymał rozkaz przeprowadzenia silnego kontrataku w kierunku Smoleńska w celu rozbicia osłabionej GA „Środek”. Od 28 sierpnia do 8 września 1941 wojska radzieckiego Frontu Zachodniego wykonały całą serię nieudolnych ataków, które nie były w stanie przełamać niemieckiej obrony, za to okazały się bardzo kosztowne dla nacierających. Jedynym poważnym sukcesem tej ofensywy była likwidacja kłopotliwego wyłomu pod Jelnią, który Niemcy opuścili 8 września 1941 poniósłszy znaczne straty. Kontratak Żukowa pod Jelnią stanowił pierwsze radzieckie zwycięstwo taktyczne podczas tej wojny, jednakże nieprzygotowana ofensywa poważnie osłabiła wciąż odtwarzające się siły Frontu Zachodniego. Dalej na południe Stawka nakazała nowo utworzonemu Frontowi Briańskiemu, dowodzonego przez Jeriomienkę, zaatakowanie 2. Grupy Pancernej Guderiana. Stalin rozkazał: „Guderiana i całą jego grupę trzeba rozbić w drzazgi”. Kontrofensywa Jeriomienki prowadzona od 2 do 6 września 1941, zakończyła się katastrofą przynosząc dalsze 100 tys. straconych żołnierzy i nie dając nic w zamian. Nieprzygotowane kontrataki Stalina przeprowadzone późnym latem 1941 były wielkim błędem, który poważnie osłabił centrum radzieckiej linii obrony.

Na początku września 1941 wraz z nadchodzącym końcem walk wokół Kijowa, Hitler był dość zadowolony z przebiegu operacji „Barbarossa”. Jedynym niepowodzeniem były słabe postępy GA „Północ”, której nie udało się zająć Leningradu. Większość radzieckich wojsk lądowych i lotnictwa wydawała się zniszczona, a kluczowe zagłębia wydobywczo-przemysłowe znajdowały się na wyciągnięcie ręki. Kiedy Kijów i Ukraina zostały zdobyte, a Leningrad miał paść w wyniku zimowego oblężenia, Hitler rozważał przejście do działań głównie obronnych na znacznej długości frontu. Moskwa, której nigdy nie uznał za istotny cel, miałaby zostać zdobyta przez odświeżoną niemiecką armię wiosną 1942. Jednakże opinia Führera ma temat znaczenia Moskwy nie była zbyt mocno ugruntowana – tym razem dał się przekonać zdaniu swojego sztabu. Wielu niemieckich generałów, w tym von Bock, Kesselring, Guderian, Hoth, zdołało upewnić Hitlera, że Moskwa będzie łatwym celem, ze względu na olbrzymie straty poniesione przez Rosjan. Choć Hitler liczył na zadanie ZSRR nokautującego ciosu w 1941, poczynił jednak plany dotyczące poważnych operacji w 1942. Był świadom, że zbliżająca się rosyjska zima może poważnie zaszkodzić ofensywie. Był skłonny do rozważania czasowego wstrzymania działań po zdobyciu Kijowa, ale von Bock i inni niemieccy wojskowi przekonali go, że zdobycie stolicy ZSRR jest możliwe i warte ryzyka.

Plany przeciwników

Plany niemieckie

Już od początku operacji „Barbarossa” Hitler i sztabowcy z Oberkommando der Wehrmacht (OKW – Naczelne Dowództwo Sił Zbrojnych) nie byli zgodni co do znaczenia Moskwy jako celu kampanii. Wódz III Rzeszy miał w stosunku do niej mieszane uczucia. Wolał zniszczyć radzieckie armie polowe przed przerzuceniem sił, które miałyby zająć prestiżowe cele, ale sztab OKW konsekwentnie bronił tezy, że stolica ZSRR jest wartościowym obiektem. Pierwotny plan operacji „Barbarossa” był efektem kompromisu pomiędzy Hitlerem a OKW. Stanowił on, że:

„Zdobycie tego miasta zapewni decydujące zwycięstwo z zarówno politycznego, jak i ekonomicznego punktu widzenia; ponadto spowoduje unieszkodliwienie najważniejszego węzła kolejowego w Rosji”.

Jednak Hitler orzekł, że Moskwa może zostać zdobyta dopiero po zniszczeniu większości radzieckich armii i zajęciu Leningradu. Kiedy rozpoczęto realizację planu „Barbarossa”, Führer nadal skupiał się na zniszczeniu jednej radzieckiej armii po drugiej, natomiast stolica ZSRR nie znajdowała się na jego liście priorytetów.

Mimo to w załączniku do dyrektywy numer 34, wydanej 12 sierpnia, dowodzący OKW feldmarszałek Wilhelm Keitel uznał Moskwę za przyszły cel kluczowy, tłumacząc to następująco:

Generał pułkownik Franz Halder (szef OKH), von Bock i Guderian próbowali przekierować główny cel niemieckich działań z południa z powrotem na centrum frontu. Rozzłoszczony Hitler odpowiedział na to 21 sierpnia 1941 rozkazem skierowanym do obydwu dowództw:

Dwa tygodnie później strategiczny obraz sytuacji zmienił się w wyniku niemieckich sukcesów na południu i północy, połączonych z fatalnymi radzieckimi ofensywami przeprowadzanymi w centrum frontu. Hitler, wprowadzony w błąd mylnymi, nazbyt optymistycznymi meldunkami wywiadu, doszedł do wniosku, że cały radziecki front obronny zachwiał się i jeszcze jedna klęska może go doprowadzić do całkowitego upadku. W dyrektywie numer 35 datowanej na 8 września Hitler stwierdził, że niemiecki sukces na flankach stworzył „warunki wstępne do przeprowadzenia rozstrzygającej operacji przeciwko GA »Timoszenko«, która prowadzi bez powodzenia działania ofensywne skierowane przeciwko GA „Środek„. Musi ona zostać zniszczona przed nadejściem zimy”. Jednakże należy zauważyć, że Hitler rozkazał zniszczyć radziecki Front Zachodni, a nie zdobyć Moskwę. W rzeczywistości wspomniana dyrektywa mówi, że „po zwycięstwie nad głównymi siłami Timoszenki w rozstrzygającej operacji okrążającej i likwidującej GA „Środek” rozpocznie pościg za siłami wroga wzdłuż osi Moskwy”, ale w rozkazie tym kładziono nacisk raczej na potrzebę utrzymywania kontaktu z sąsiednimi grupami armii aniżeli zdobywanie stolicy. Hitler skierował GA „Środek” do zniszczenia wojsk Timoszenki na wschód od Smoleńska przez podwójne oskrzydlenie, ale nie wspomniał o operacjach pościgowych.

Sztaby OKH i GA „Środek” zastosowały się do wskazówek Führera i przygotowywały plan operacji pod kryptonimem „Tajfun”, jednej z największych niemieckich ofensyw podczas tej wojny. Początkowo von Bock miał nadzieję na rozpoczęcie jej w połowie września, ale nastąpiły opóźnienia związane z rozmieszczeniem grup pancernych, deszczową pogodą i problemami logistycznymi. Wszystko to przyczyniło się do kilkakrotnego przesuwania terminu rozpoczęcia operacji. Chociaż dyrektywa Hitlera dotyczyła jedynie zaangażowania 3. i 4. Grupy Pancernej w okrążenie radzieckich armii wokół Wiaźmy, von Bock z własnej inicjatywy dodał uszczuploną 2. Grupę Pancerną Guderiana, aby stworzyć nowy kocioł w rejonie Briańska i w wyniku tego rozerwać całe centrum radzieckiego frontu obrony. Czołgom Guderiana, które były najdalej od Moskwy, wydano rozkaz ataku już 30 września 1941, ale główne niemieckie natarcie miało zacząć się 2 października. Na początku operacji „Tajfun” faktyczny sposób zdobycia Moskwy nie był określony, ale przewidywano, że będzie to albo okrążenia przez grupy pancerne nacierające na flankach, albo bezpośredni szturm na centrum.

Do przeprowadzenia operacji „Tajfun” Niemcy skoncentrowali sześć armii, w sumie mających w składzie 15 dywizji pancernych, osiem zmotoryzowanych i 47 piechoty. Po raz pierwszy podczas kampanii rosyjskiej Niemcom udało się osiągnąć przewagę zarówno jakościową, jak i ilościową; GA „Środek” posiadała przewagę w ludziach 1,5:1, w czołgach 1,7:1, w artylerii 1,8:1 oraz w samolotach 2,1:1. Niemniej operacja „Tajfun” była ryzykowaną grą, ponieważ Niemcom brakowało zasobów logistycznych wymaganych przy kolejnej przeciągającej się ofensywie, a niesprzyjająca pogoda już wkrótce miała wywrzeć wpływ na mobilność ich jednostek. W rzeczywistości GA „Środek” musiała albo zwyciężyć szybko, albo czekała ją porażka.

Plany radzieckie

Zapora przeciwczołgowa ulicach Moskwy (październik 1941)

Niezgodności pomiędzy Hitlerem a dowództwem OKH w kwestii znaczenia Moskwy właściwie działały na korzyść Niemców, ponieważ radziecki wywiad zdobywał z dotychczas nieujawnionych źródeł sprzeczne informacje na temat zamiarów wroga.

Radziecki wywiad był skuteczny, jednak informacje były mylne, gdyż ujawniały one jedynie poglądy OKH, a nie zamierzenia Hitlera. Dlatego też po bitwie pod Smoleńskiem, kiedy OKH chciał przeć na Moskwę, Stalina poinformowano, że głównym celem ataku jest stolica, w związku z czym wzmocnił słaby Front Zachodni. Przeprowadzony przez Hitlera zwrot w kierunku Kijowa zaskoczył Rosjan i odtąd Stalin nie dowierzał informacjom wywiadu, polegał raczej na swojej dyktatorskiej intuicji. Po zakończeniu bitwy o Kijów nabrał przekonania, że jest już za późno na poważne działania na kierunku moskiewskim, więc zdecydował się posłać duże siły z rezerw Stawki w celu wsparcia frontu na południowym wschodzie i w rejonie Leningradu, osłabiając tym samym spokojny w tym momencie centralny odcinek frontu.

Sowieckie linie obrony wokół Moskwy składały się z wojsk Frontu Zachodniego (Koniew), Frontu Rezerwowego (Budionny) i Frontu Briańskiego (Jeriomienko). Wszystkie trzy ugrupowania w sierpniu i wrześniu uczestniczyły w kontratakach i Stawka nie dała Frontowi Zachodniemu rozkazów przejścia do obrony aż do 10 września. Chociaż poleciła prowadzić elastyczną obronę z silnymi odwodami wojsk szybkich, nie było to możliwe z powodu sporych strat, które poniesiono w daremnych kontratakach. Nawet bez dużych zniszczeń czołgów podczas walk w rejonie Smoleńska brak wystarczającego transportu motorowego, artylerii i przeszkolonych rezerw poważnie ograniczał radzieckie przeprowadzenie mobilnej obrony, ale spotkał się z odmową Szaposznikowa, jako że Stalin stał się mniej chętny aby oddawać teren za cenę zyskania na czasie, kiedy niemieckie czołówki wdzierały się głęboko w terytorium ZSRR. W istocie w 1941 roku Armia Czerwona była tak bardzo nastawiona na atak, że więcej czasu spędzała na planowaniu taktycznych działań ofensywnych niż organizacji obrony na poziomie operacyjnym.

Rozmieszczanie wojsk na osi Moskwy było nieudolne z dwiema z sześciu armii wchodzących w skład Frontu Rezerwowego zajmującymi pozycje między Frontem Zachodnim a Briańskim. Niemiecki wywiad taktyczny wykrył granice frontów w bliskim sąsiedztwie i 4. Grupa Pancerna została rozmieszczona tak, aby wykorzystać styk pomiędzy Frontem Rezerwowym a Briańskim. Zbyt wiele radzieckich sił zostało rozlokowanych zaraz za linią frontu w przewidywaniu nadchodzącej ofensywy, co jednak oznaczało, że większość z raczej mało mobilnych jednostek artylerii mogła zostać stracona w wyniku ewentualnego odwrotu. Grupa Kawalerii Dowatora, jedyna znacząca rezerwa szybka, wchodząca w skład wojsk Frontu Zachodniego, została niefortunnie rozmieszczona bezpośrednio za linią frontu, na pozycji która utrudniała przegrupowanie w przypadku pojawienia się gdziekolwiek zagrożenia ze strony Niemców.

W połowie lipca Stawka wydała rozkaz stworzenia wokół Moskwy serii umocnień obronnych, składających się z rowów przeciwczołgowych, min, a także bunkrów – betonowych i zbudowanych z drewnianych bali. Najdalsza linia obrony powstała na zachód od Wiaźmy, w miejscu gdzie ustabilizował się front bo bitwie pod Smoleńskiem. W centrum wewnętrznej linii obrony, na bezpośredniej drodze do Moskwy, znajdował się Możajsk z kolejnym rejonem umocnionym wokół Wołokołamska, Małojarosławca i Kaługi. Chociaż Rosjanie zmobilizowali znaczną liczbę cywilów, którzy wspierali wojska inżynieryjne w budowie linii obronnych, na początku operacji „Tajfun” były one gotowe mniej niż w połowie. Cztery główne rejony umocnione posiadały 296 betonowych bunkrów, 538 schronów ziemnych i z bali drewnianych oraz 170 km rowów przeciwczołgowych, jednak obsadzało je niewielu żołnierzy. Stalin, który wcześniej błędnie ocenił niemieckie intencje co do ataku i zamiary wroga dotyczące Kijowa – jedno i drugie Rosjan kosztowało – po raz kolejny błędnie założył, że Niemcy tak późno nie będą nacierać w kierunku Moskwy. Radziecki wywiad nie zdołał wykryć przegrupowania niemieckich oddziałów wchodzących w skład GA „Środek” i był zdania, że siły wroga będą prowadzić głównie działania na południu. Kiedy zaczęła się operacja „Tajfun”, Stawka właśnie planowała dalsze jesienne działania zaczepne przeciwko wojskom GA „Środek”, nie spodziewając się konieczności prowadzenia desperackiej obrony stolicy.