Bitwa pod Naissus - Polski Serwis Naukowy

Bitwa pod Niszem – bitwa rozegrana w 269 roku pomiędzy wojskami rzymskimi a germańskimi

Opis bitwy

Wiosną roku 269 w rok po nieudanej wyprawie Alamanów na ziemie podległe Rzymowi zakończonej klęską nad jeziorem Garda, ruszyła kolejna wyprawa składająca się z Gotów, Herulów, Peukinów i Gepidów.

Napastnicy zabrali ze sobą całe rodziny oraz wielkie tabory. Flota (złożona głównie z Herulów) licząca 2000 jednostek (tym razem małych), które nie były w stanie pokonać bystrych prądów morskich w Bosforze, ruszyła znad ujścia Dunaju, ale nie zdołała zaskoczyć załóg rzymskich. W drodze powrotnej flota Herulów poniosła wielkie straty wskutek burz morskich. Wobec tego piraci naprawiwszy uszkodzone okręty musieli ograniczyć się do plądrowania brzegów Tesalii, Grecji i Azji Mniejszej. Mimo licznych prób nie zdobyli jednak ani jednaj twierdzy rzymskiej. Tymczasem z Italii przybył pośpiesznie sam cesarz Klaudiusz II Gocki z silnym wojskiem. Pod Naissus (Nisz) zadał on decydującą klęskę nieprzyjacielskiej koalicji (chociaż podawana liczba 50 000 poległych barbarzyńców zdaje się być tylko kronikarską przesadą).

Grecja (gr. Ελλάδα Elláda, IPA: [e̞ˈlaða] lub Ελλάς Ellás, IPA: [e̞ˈlas], tr. Yunanistan), Republika Grecka (Ελληνική Δημοκρατία Ellinikí Dimokratía, IPA: [e̞ˌliniˈci ðimo̞kraˈtiˌa]) – kraj w południowo-wschodniej części Europy, położony na krańcu Półwyspu Bałkańskiego. Graniczy z Albanią, Republiką Macedonii i Bułgarią na północy oraz z Turcją na wschodzie. Ma dostęp do czterech mórz: Morza Egejskiego, Morza Kreteńskiego na wschodzie, Morza Jońskiego na zachodzie oraz Morza Śródziemnego od południa.

Garda (wł. Lago di Garda) - jezioro w północnych Włoszech, największe i najczystsze jezioro tego kraju. Położone w połowie drogi między Wenecją a Mediolanem, w pobliżu Alp Adamello i Trydenckich. Jezioro leży w granicach 3 prowincji Włoch: Trydent, Werona i Brescia. Do 1918 roku północna część jeziora należała do Austro-Węgier.

Mimo to najeźdźców było jeszcze wielu. Odcięci przez wojska rzymskie od swych ziem wycofali się na południe w kierunku Salonik ścigani przez jazdę rzymską. W końcu zdziesiątkowani i zepchnięci w niegościnne Góry Bałkańskie stawiali opór Rzymianom jeszcze tylko do następnego roku. Jedynie nieliczni powrócili do ojczyzny. Reszta, z tych którzy nie polegli, została bądź wcielona do wojska rzymskiego, bądź obrócona w niewolników.

Niewolnictwo – zjawisko społeczne, którego istotą jest stosunek zależności, polegający na tym, iż pewna grupa ludzi (niewolnicy) stanowi przedmiot własności innych osób, grup ludzi (rodzina, plemię itd.), lub instytucji (państwo, świątynia itp.), którzy mogą nimi swobodnie rozporządzać.

Tesalia (gr. Θεσσαλία - trl. Thessalía) - kraina historyczna i region administracyjny współczesnej Grecji położona nad Morzem Egejskim na południe od Macedonii.

Flota barbarzyńska natomiast bez przeszkód wróciła z Azji Mniejszej na Morze Czarne.

Wątpliwości

Od lat trwają wśród badaczy spory czy miała ona miejsce w rzeczywistości. Wspomina o niej tylko jedno źródło literackie Historia Nova Zosimosa. Milczą o niej wychwalający Klaudiusza II Historia Augusta oraz brewiarzyści. Wedle Historia Augusta i Zosimosa za panowania Klaudiusza II (zapewne w 269 r.) Cesarstwo rzymskie miały najechać koalicja ludów: Gotów, Herulów, Peukinów i Gepidów.

Herulowie – lud germański wywodzący się z terenów południowej Szwecji. W nieznanych okolicznościach nastąpił podział plemienia (na dwie grupy – wschodnią i zachodnią), którego część (ok. poł. III wieku n.e.) powędrowała (a raczej popłynęła) na zachód (nad dolnym Renem już w III wieku), a część ruszyła w ślad za Gotami, zatrzymując się na jakiś czas w okolicach ujścia Wisły. W połowie III wieku Herulowie pojawili się na stepach nad Morzem Czarnym, i dotarli nad Morze Azowskie, skąd organizowali łupieżcze wyprawy (po części morskie) na nabrzeżne miasta. W 267 roku napadli Półwysep Bałkański, docierając aż do Sparty. W 269 roku zostali pobici wraz z Gotami przez cesarza Klaudiusza w bitwie pod Naissus (Nisz w Serbii). Około połowy IV wieku dostali się pod panowanie Ostrogotów, których z kolei ujarzmili Hunowie. Około 405 roku przeszli wraz z Hunami w rejon dorzecza środkowego Dunaju. Po upadku potęgi Hunów, ok. 455 roku Herulowie utworzyli własne państewko na terenie południowych Moraw. Poczęli niepokoić najazdami Noricum i Pannonię i podbijać sąsiadów, m.in. Langobardów, Burów i innych, zmuszając ich do składania trybutu. Około 501 roku rozpoczęli kolejne najazdy na sąsiadów, tym razem wraz z Ostrogotami. W początkach VI wieku wdali się w konflikt z Longobardami, którzy zajmowali w tym czasie siedziby w Kotlinie Czeskiej. Langobardowie w 505 rozbijają ich niemal doszczętnie. Część Herulów osiedla się wówczas w Dacji, inni wracają do stron rodzinnych (w Skandynawii), przechodząc m.in. przez opustoszałe tereny Śląska i zachodniej Małopolski. Z czasem część plemienia pozostająca na południu zostaje wchłonięta przez Langobardów.

Morze Czarne (w starożytności: Pontus Euxinus, co znaczy Morze Gościnne) – jest morzem śródlądowym rozciągającym się pomiędzy Azją Mniejszą na południu, Kaukazem na wschodzie, Niziną Wschodnioeuropejską na północy i Półwyspem Bałkańskim na zachodzie. Wchodzi w skład systemu oceanicznego Oceanu Atlantyckiego.

Opis ten jednak dziwnie przypomina najazd tych samych Herulów i zapewne Gotów jaki miał miejsce za panowania poprzednika Klaudiusza II Galiena w 268 roku, tuż przed jego śmiercią. Podczas niego siły Herulów miały zostać pokonane w bitwie pod Nessos w 268 roku przez cesarza, a następnie dalej miał przeciwników nekać rzymski wódz Macjanus. Część Herulów miało skapitulować, a następnie zostali uznani za rzymskich sprzymierzeńców. O bitwie pod Nessos wspomina nam Synkellos, a o wielkim zwycięstwie nad Gotami przez Klaudiusza II także Historia Augusta. Kolejne źródło Zonaras umieszcza najazd Gotów za panowania Klaudiusza II, ale miesza fakty które przypisywane były tym dwóm kampaniom.

Pod terminem starożytny Rzym rozumie się zazwyczaj państwo stworzone przez mieszkańców miasta Rzym, leżącego w Italii nad rzeką Tyber. Historia starożytnego Rzymu zaczyna się wraz z założeniem miasta w 753 roku p.n.e., a kończy obaleniem cesarza Romulusa Augustulusa w 476 roku n.e.

Dunaj (łac. Danubius, ang. Danube, niem. Donau, słow. Dunaj, węg. Duna, chorw. Dunav, serb. i buł. Дунав, rum. Dunărea, ukr. Дунай gr. Ίστρος Istros) – po Wołdze druga co do długości rzeka w Europie.

Ponieważ trudno się spodziewać, aby Goci i Herulowie byli w stanie rok po wielkiej klęsce ponownie zaatakować cesarstwo to w 269 roku A. Alfoldi zakwestionował historyczność bitwy pod Naissus. Wedle niego Goci i Herulowie w końcu lat sześćdziesiątych III wieku tylko raz najechali cesarstwo rzymskie i zostali pokonani za rządów Galiena. Za panowania jego następcy tylko dokończono niszczenia ich armii. Całą chwałę przypisała Klaudiuszowi II prosenatorscy historycy, którzy nienawidzili Galiena za jego reformy, które pozbawiły senatorów wpływu na dowodzenie armią Do dziś trwa spór pomiędzy badaczami czy A. Alfoldi kwestionując istnienie bitwy pod Naissus za panowania Klaudiusza II miał rację czy też nie. Problem jest nierozwiązany

Gepidowie – grupa plemion germańskich, blisko spokrewniona z Gotami. Ich pierwotne siedziby znajdowały się na Półwyspie Skandynawskim. Około przełomu er w ślad za Gotami przemieścili się ze Skandynawii na południowe wybrzeże Bałtyku. Przez dłuższy czas zamieszkiwali, jak podaje Jordanes, w krainie Specis, niedaleko ujścia Wisły, prawdopodobnie zlokalizowanej na Wysoczyźnie Elbląskiej.

Bastarnowie (łac. Bastarnae, Peucini) zwani też Peucynami – prawdopodobnie lud celtycki według informacji zawartych w dziełach Diodora, Polibiusza i Tytusa Liwiusza, lub germański, jak pisał o nich Tacyt. O Bastarnach autorzy antyczni wspominają już w III wieku p.n.e.

Literatura

Karl Christ: Geschichte der römischen Kaiserzeit, München 2002, ISBN 3-406-36316-4.

Michael Sommer: Die Soldatenkaiser, Darmstadt 2004, ISBN 3-534-17477-1