Bitwa pod Ochmatowem - 1644 - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy bitwy pod Ochmatowem (1644). Zapoznaj się również z: bitwa pod Ochmatowem (1655).

Bitwa pod Ochmatowem miała miejsce 30 stycznia 1644 r. Hetman wielki koronny Stanisław Koniecpolski oraz Jeremi Wiśniowiecki pobili w niej przeważające siły tatarskie Tuhaj-beja. Niedobitki wyciął komisarz wojska zaporoskiego Mikołaj Zaćwilichowski nad rzeką Sinuchą.

Stanisław Koniecpolski herbu Pobóg (ur. 9 lutego 1591 [1] , zm. 11 marca 1646) – książę (od 1637), hetman wielki koronny od 1632, hetman polny koronny od 1618, kasztelan krakowski od 1633, wojewoda sandomierski od 1625, starosta żarnowiecki od 1611 i wieluński od 1607. Syn wojewody sieradzkiego Aleksandra. Jeden z największych wodzów I Rzeczypospolitej. Zwycięzca spod Martynowa (1624), Hamersztynu (1627), Trzciany (1629), Ochmatowa (1644).

Tuhaj-bej (Toğay bey, ukr. Тугай-бей, ros. Тугай-бей), właściwie Arğın Doğan Toğay bey (? – zm. w czerwcu 1651) – przywódca polityczny i wojskowy Tatarów krymskich.

Tatarzy stracili pod Ochmatowem ok. 4 tys. ludzi.

Wstęp

Gdy do hetmana Koniecpolskiego dotarła wieść o szykowanej przez chana Mehmeda IV Gireja wyprawie na Rzeczpospolitą, dokonał on dyslokacji swych wojsk (ok. 19 tys. żołnierzy kwarcianych, Kozaków i pocztów prywatnych, 24 działa) w taki sposób, by zabezpieczyć wszystkie możliwe trasy przemarszu armii tatarskiej. Wojska ustawione zostały w dwóch rzutach. W pierwszym rzucie znalazły się chorągwie lekkiej jazdy, które patrolowały granicę państwa. Chorągwie Stanisława Krzeczowskiego pilnowały obszaru od Zaporoża do rzeki Ingulec, chorągwie Zabuskiego strzegły terenów na Niżu (rejon Dniepru za porohami), natomiast chorągwie Ołdakowskiego miały pieczę nad rejonem koło rzeki Tiliguł pod Oczakowem. Drugi rzut ustawiony był na stałych szlakach tatarskich, około 100 km za pierwszym rzutem. Podzielony był na trzy dywizje. Pierwsza dywizja, którą dowodził sam hetman Stanisław Koniecpolski, stanęła w Barze i Winnicy. Druga dywizja, dowodzona przez strażnika koronnego Jana Odrzywolskiego, stanęła w Buzówce, natomiast trzecia pod księciem Jeremim Wiśniowieckim na Zadnieprzu. Gdy Koniecpolski otrzymał wiadomość, że Tuhaj-bej idzie Szlakiem Kuczmańskim (albo pobliskim Szlakiem Czarnym) przybliżył dywizje do siebie. Dywizja Wiśniowieckiego stanęła w Korsuniu (czyli ok. 80 km od dywizji Odrzywolskiego), natomiast dywizja hetmańska zajęła pozycje w Stawiszczach. Gdy okazało się, że armia tatarska zmierza w kierunku Ochmatowa, dowództwo polskie postanowiło skoncentrować tam swe siły. Po połączeniu się z dywizją Odrzywolskiego hetman zajął pozycje dogodne do walki obronnej w okrążeniu. Wojska uszykowano w czterech rzutach. W pierwszym rzucie znalazła się straż przednia Odrzywolskiego, w drugim większość jazdy w dwóch liniach, w trzecim tabory z piechotą a w czwartym chorągwie kozackie i dragońskie. Całość poza strażą przednią Odrzywolskiego utworzyła czworobok. Tuhaj-bej, który miał ze sobą podobno 20 tysięcy Tatarów, założył na południowym wschodzie od Ochmatowa kosz, który osłaniały stawy i rzeczka Hirśkyj Tikycz.

Jeremi Michał Korybut Wiśniowiecki (zwany Jaremą, ukr. Ієремія Михайло Корибут Вишневецький) herbu Korybut (ur. 17 sierpnia 1612 w Łubniach, zm. 20 sierpnia 1651 w obozie pod Pawołoczą prawd. w wyniku epidemii) – książę na Wiśniowcu, Łubniach i Chorolu, energiczny dowódca wojsk koronnych, wojewoda ruski od 1646, starosta przemyski, przasnyski, nowotarski, hadziacki, kaniowski.

Mehmed IV Girej Sufi (Sofu) (IV Mehmed Geray, Sofu Mehmed Geray) – syn Selameta, młodszy brat Islama III. Chan krymski w latach 1641-1644 i 1654-1666. Zmarł w 1674 r., pochowany na Cmentarzu Pałacowym w Bakczysaraju. Zdetronizowany w 1666 r. przez Stambuł. Przyjazny Rzeczypospolitej.

Bitwa

Ponieważ Koniecpolski nie odważył się zaatakować Tatarów przed nadejściem dywizji Wiśniowieckiego, pierwsi bitwę rozpoczęli Tatarzy. Dla ochrony grobli Tuhaj-bej przeprawił przez rzeczkę Hirśkyj Tikycz 6 tys. jazdy - została ona jednak przepędzona przez Odrzywolskiego. Następnie hetman zdobył groblę. W tym czasie nadciągnął Wiśniowiecki i zajął pozycje na polskim lewym skrzydle. Chcąc odciąć Tatarom drogi odwrotu Wiśniowiecki ruszył na nich z szarżą po lodzie. Tatarzy widząc zamieszanie, jakie zapanowało w polskiej jeździe na skutek tłoku na grobli, postanowili to wykorzystać i wycofać się. Odwrót tatarski osłaniać miała ariergarda w sile 4 tys. ordyńców. Została ona jednak szybko rozbita dzięki uderzeniu husarii. Wszystkie siły polskie ruszyły w pościg za umykającym wrogiem. W Kiszczeniach zatrzymano ciężką jazdę, a dalszy pościg prowadziła już tylko jazda lekka w sile 5 tys. żołnierzy. Grupą pościgową dowodził Mikołaj Zaćwilichowski, który dopadł uciekającą armię Tuhaj-beja podczas przeprawy przez rzekę Sinuchę i częściowo ją rozbił.

Korsuń Szewczenkowski, do 1944 Korsuń, ukr. Корсунь-Шевченківський – miasto na Ukrainie, stolica rejonu w obwodzie czerkaskim, dawna polska rezydencja magnacka. Leży nad rzeką Roś. Liczy 18,6 tys. mieszkańców (2005).

I Rzeczpospolita – współczesna nazwa państwa zwanego dawniej Rzecząpospolitą, obejmującego Koronę Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie, a więc tereny dzisiejszej środkowo-wschodniej Polski, około 3/4 terenu dzisiejszej Ukrainy, cały obszar Białorusi, Litwy, Łotwy oraz częściowo Estonii, Rosji i Słowacji, stosowana dla okresu od połowy XV w., czyli od ukształtowania się ustroju tzw. demokracji szlacheckiej do III rozbioru w 1795.

Literatura

Mała Encyklopedia Wojskowa, 1967, Wydanie I

Leszek Podhorodecki: Stanisław Koniecpolski ok. 1592–1646, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej.

Zobacz też

Ochmatów

bitwa pod Ochmatowem (1655)