Bitwa pod Prostkami - Polski Serwis Naukowy

Bitwa pod Prostkami rozegrała się w pobliżu miejscowości Prostki w dzisiejszym powiecie ełckim, dnia 8 października 1656 r. pomiędzy sprzymierzonymi wojskami Rzeczypospolitej i Tatarów pod dowództwem hetmana polnego litewskiego Wincentego Gosiewskiego, a wojskami brandenbursko-szwedzkimi pod dowództwem generała Jerzego Fryderyka Waldecka z posiłkującą go jazdą Bogusława Radziwiłła.

Wincenty Aleksander Korwin Gosiewski herbu Ślepowron (ur. ok. 1620 w Wołczynie, zm. 29 listopada 1662 pod Ostrynią) – hetman polny litewski od 1654, podskarbi wielki litewski i pisarz wielki litewski od 1652, generał artylerii litewskiej od 1651, stolnik wielki litewski od 1646.

Leszek Teleszyński (ur. 21 maja 1947 w Krakowie) – polski aktor filmowy i teatralny W 1969 roku ukończył PWST w Krakowie.12 grudnia tego samego roku zadebiutował na scenie teatralnej. W 1977 roku otrzymał Nagrodę "Złote Grono" na LLF w Łagowie dla najpopularniejszego aktora sezonu filmowego 1976/77. Był w zespołach teatrów:

Geneza

Po wycofaniu wojsk szwedzkich i brandenburskich z Warszawy w 1656 r. zdecydowano się wysłać polskie wojska do Prus Książęcych, czego ubocznym skutkiem było zniszczenie Prus przez Tatarów i zmuszenie księcia pruskiego i elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma do zerwania sojuszu ze Szwecją. Oprócz tego siły te miały za cel związanie sił wroga na tym terenie.

Bogusław Radziwiłł herbu Trąby (ur. 3 maja 1620 w Gdańsku, zm. 31 grudnia 1669 pod Królewcem) – książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, wielokrotny poseł na Sejm Rzeczypospolitej, starosta barski, koniuszy wielki litewski od 1646, chorąży wielki litewski od 1638, feldmarszałek szwedzki, generalny namiestnik Prus Książęcych w latach 1657-1669.

Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.

Na czele wojsk Rzeczypospolitej stanął hetman polny litewski Wincenty Gosiewski, w charakterze doradcy wojskowego pułkownik Gabriel Wojniłłowicz, na czele 2000 Tatarów zaś Subchan Ghazi aga. W skład oddziałów weszło wojsko litewskie, oddziały zaciężne koronne, pospolite ruszenie koronne oraz Tatarzy. Była to głównie jazda, razem około 12 000, z czego około 2000 Tatarów. Oddziały te przekroczyły Narew (bród w Łomży lub Wiźnie) na początku października 1656 r. i ruszyły na Ełk.

Gabriel Michał Wojniłłowicz (ur w ?, zm. po roku 1663) – polski wojskowy, oficer, pułkownik jazdy koronnej, szlachcic, starosta lityński i krośnieński [1].

Litwa (, jedno z państw bałtyckich, członek Unii Europejskiej i NATO. Graniczy od zachodu z Rosją (obwodem kaliningradzkim), od południowego zachodu z Polską, od wschodu z Białorusią i od północy z Łotwą.

Na wieść o zbliżaniu się wojsk polskich generał Jerzy Fryderyk Waldeck ruszył spod Wąsoszy na północ na czele ok. 3500 rajtarów i dragonów, i przybył pod Prostki prawdopodobnie 6 października 1656 r. Rozbił obóz na północ od wsi na wschodnim brzegu rzeki Ełk w pobliżu przeprawy mostowej, której zamierzał bronić. Wezwał też na pomoc stacjonujące w Rajgrodzie oddziały jazdy pod dowództwem Bogusława Radziwiłła (około 800).

Prostki (niem. Prostken) – duża wieś mazurska na terenach pojaćwieskich w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie ełckim, w gminie Prostki nad rzeką Ełk. W 2002 roku liczyła 2541 mieszkańców. Położona jest przy drodze krajowej nr 65 (Gołdap-Bobrowniki) i przy linii kolejowej Ełk-Białystok. Miejscowość jest siedzibą gminy Prostki.

Tabor wojskowy (częściej używane w formie liczby mnogiej: tabory wojskowe) – przewoźne obozowisko, przemieszczające się wraz z armią. Wraz z obozowiskiem na taborach przewożono zaopatrzenie i wyposażenie wojska, wraz z taborami przemieszczały się także warsztaty naprawcze sprzętu wojskowego, kuchnie i lazarety. Całość przenoszona bywała pieszo i przewożona przy pomocy furmanek i innych pojazdów zaprzęgowych. W razie zagrożenia pojazdy wchodzące w skład taborów można było w stosunkowo krótkim czasie rozmieścić wokół obozowiska, łącząc je ze sobą i formując z nich tymczasowe fortyfikacje.

Wieść o oddziałach Gosiewskiego dotarła też do generała Wallenrodta i pułkownika Josiasa Waldecka, którzy stali o kilka dni marszu od Ełku. Ruszyli oni na pomoc, ale na czas dotarły jedynie 2 pułki piechoty i 9 dział (około 1000 ludzi). Dalsze 2000 piechoty i 12 dział Wallenrodta ruszyło z Ełku na Prostki dopiero 8 października.

Ełk (dawniej Łek, niem. Lyck, lit. Lukas, ros. Лыкъ) – miasto i gmina w województwie warmińsko-mazurskim. Miasto jest stolicą Mazur i od 1 stycznia 1999 roku jest stolicą powiatu ełckiego.

Żmudź (łac. Samogitia, żmudz. Žemaitėjė, lit. Žemaitija) – jeden z pięciu regionów etnograficznych współczesnej Litwy, a także historyczna nazwa Dolnej Litwy. Dawna jednostka podziału terytorialnego (starostwo równoważne województwu) Rzeczypospolitej Obojga Narodów, jako Księstwo żmudzkie należące do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Od 1918 r. część Litwy.

Bitwa

Rankiem 8 października 1656 r. do Prostek pierwsze dotarły oddziały tatarskie i część litewskich, wyprzedzając trzon wojsk polskich o 2 godziny marszu. Mając pewną przewagę liczebną Gosiewski postanowił wywabić brandenburczyków zza rzeki i zniszczyć ich głównymi siłami, w międzyczasie wysyłając Tatarów naprzeciw wojskom Wallenrodta maszerującym z Ełku.

Potop, film fabularny w reżyserii Jerzego Hoffmana, ekranizacja powieści Henryka Sienkiewicza pod tym samym tytułem, drugiej części Trylogii. Film barwny, negatyw: Eastmancolor-Panavision 35 mm. Rok produkcji: 1973-74 r. Data premiery: 2 września 1974 r. W 1974 roku otrzymał nominację do Oscara.

Subchan Gazi aga (Subhan Ğazı Ağa; zm. po 1663) – krymski dowódca janczarów (aga), przysłany przez chana Mehmeda IV Gireja, dowódca 2000 Tatarów budziackich, biorący udział po stronie polskiej w czasie potopu szwedzkiego. Sam Subchan tytułował się wojewodą ord budziackich.

Zastosowano znany dobrze wojskom litewskim podstęp czyli pozorną ucieczkę i w rezultacie Brandenburczycy przeprawili się na prawy brzeg rzeki Ełk. W tym czasie Waldeck otrzymawszy wiadomość o przeprawiających się na północ od Prostek Tatarach postanawia wysłać tam oddział 500 jazdy, który wkrótce z jazdą Bogusława Radziwiłła został związany walką z Tatarami. Waldeck wydał rozkaz przeprawy z powrotem, aby połączyć się z posiłkami Wallenrodta, lecz w tym czasie nadciągnął trzon wojsk Gosiewskiego. Wojska hetmana wraz z częścią Tatarów oskrzydliły wojska wroga i przyparły do rzeki, jednak części Brandeburczyków wraz z działami udało się przeprawić na lewy brzeg Ełk i dalej za dopływ Ełku, formując tam ponownie szyki.

Rajgród to miasto w woj. podlaskim, w powiecie grajewskim, położone nad Jeziorem Rajgrodzkim. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Rajgród. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. łomżyńskiego.

Łomża – miasto w północno-wschodniej Polsce, w województwie podlaskim, nad rzeką Narew. Leży na historycznym Mazowszu, na jego największej ziemi – ziemi łomżyńskiej. W latach 1975-1998 stolica województwa łomżyńskiego. Od 1 stycznia 1999 roku siedziba powiatu łomżyńskiego oraz stolica powiatu grodzkiego. Od 28 października 1925 jest także stolicą diecezji łomżyńskiej Kościoła rzymskokatolickiego. Łomża to główny ośrodek gospodarczy, edukacyjny i kulturowy ziemi łomżyńskiej oraz jedno z trzech głównych miast województwa podlaskiego (obok Białegostoku i Suwałk).

Związane przez Tatarów oddziały Bogusława Radziwiłła nie przeszkodziły im w przeprawie przez Ełk i w przeszkodzeniu w połączeniu się wojsk Wallenrodta i Waldecka. Wojska polsko-litewskie po przejściu rzeki i zdobyciu obozu wraz z częścią Tatarów uderzyły z tyłu na oddział Radziwiłła, z którego uszło niewielu, a sam Radziwiłł dostał się do niewoli.

Krym (ukr. Крим, ros. Крым, Półwysep Krymski) – półwysep na południu Ukrainy, zwany czasem półwyspem Taurydzkim, a w starożytności Chersonezem Taurydzkim bądź Taurydą, połączony jest z lądem tylko wąskim Przesmykiem Perekopskim, pomiędzy Morzem Czarnym i Azowskim, a od Rosji oddzielony Cieśniną Kerczeńską. Długość linii brzegowej 1000 km, powierzchnia 25 700 km².

Trylogia – w ogólności - to cykl dzieł składający się z trzech utworów, z których każdy stanowi zamkniętą i integralną całość. Dzieła w trylogii łączą zwykle takie cechy, jak tematyka, czy grupa postaci.

Następnie uderzono na pozostałe wojska wroga, łamiąc jego opór i generał Waldeck sam ledwo uszedł z życiem. Brandenburczycy zdołali częściowo uciec na wschód i południowy wschód, bowiem Polacy byli zbyt zajęci zdobytymi taborami wroga.

Sam Waldeck uszedł tylko z około 500 żołnierzami, a piechota Wallenrodta nękana przez Tatarów i zmęczona wielodniowym pochodem, została rozbita w pobliżu Ełku przez część jazdy Gosiewskiego.

Po bitwie

Bitwa trwała około 5 godzin i zakończyła się rozbiciem wojsk szwedzko-brandenbursko-pruskich. Było to jednak zwycięstwo militarne niewykorzystane politycznie – zaraz po bitwie Gosiewski wysłał do elektora list z propozycją odstąpienia Szwedów, która nie została przyjęta.

Warszawa (miasto stołeczne Warszawa) (wymowa ?/i) – stolica i największe miasto Polski, położone w środkowo-wschodniej części kraju, na Mazowszu nad Wisłą.

Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz herbu Oszyk, pseudonim Litwos (ur. 5 maja 1846 w Woli Okrzejskiej, zm. 15 listopada 1916 w Vevey) – polski nowelista, powieściopisarz i publicysta; laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1905) za całokształt twórczości, jeden z najpopularniejszych pisarzy polskich przełomu XIX i XX wieku.

Wojska Gosiewskiego pociągnęły na Litwę i Żmudź, Tatarzy zaś pod pretekstem odebrania im ważnego jeńca Bogusława Radziwiłła, postanowili wrócić na Krym. Jednak zanim to uczynili, splądrowali i zniszczyli nie tylko obszary Prus, ale i ziemię wiską i starostwo rajgrodzkie.

Ciekawostki

Po okresie pustoszenia Prus przez Tatarów pozostały pamiątki w postaci nazw miejscowych Gościniec Tatarski oraz Tatarskie Góry.

Do rozsławienia tej bitwy najbardziej przyczynił się Henryk Sienkiewicz, opisując ją w jednej z części Trylogii – w Potopie, co zostało później zekranizowane przez Jerzego Hoffmana w filmie pod tym samym tytułem. W filmie dowódcą strony szwedzko-brandenburskiej jest Bogusław Radziwiłł (Leszek Teleszyński). Natomiast wojskami Rzeczypospolitej nie dowodzi Wincenty Gosiewski, lecz Stefan Czarniecki (Wiesław Gołas).

Bibliografia

Sławomir Augusiewicz, "Prostki 1656", Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2001. ISBN 978-83-11-09323-2

Mała Encyklopedia Wojskowa, 1967, Wydanie I

Jacek Płosiński, "Potop szwedzki na Podlasiu 1655-1657", Wydawnictwo Inforteditions, 2006. ISBN 83-89943-07-7

Zobacz też

Prostki

Linki zewnętrzne

Bitwa pod Prostkami Baza Informacji Lokalnej Gminy Prostki

Prostki 1656