Bitwa pod Smoleńskiem, znana także jako operacja "Suworow" – szeroko zakrojona ofensywa Armii Czerwonej w zachodniej części ZSRR podczas II wojny światowej. Ofensywa miała miejsce prawie jednocześnie z ofensywą na Dnieprze. Trwała dwa miesiące i była dowodzona przez Andrieja Jeriomienko i Wasilija Sokołowskiego. Celem było oczyszczenie rejonów Smoleńska i Briańska z wojsk niemieckich. Smoleńsk znajdował się pod okupacją niemiecką od czasu pierwszej bitwy pod Smoleńskiem. Mimo imponującej obrony niemieckiej Armia Czerwona przełamała i wyzwoliła wiele miast, w tym, z większych, Smoleńsk i Rosławl.

Oprócz swej własnej wagi militarnej, operacja smoleńska była także ważna dla przebiegu bitwy o Dniepr. Szacuje się, że przy obronie Smoleńska zaangażowanych było ok. 55 niemieckich dywizji. Dywizje te mogły być bardzo istotne w powstrzymaniu Rosjan od sforsowania Dniepru na południu. Podczas bitwy Armia Czerwona zdołała także wyprzeć Niemców z rejonu głównego przyczółku mostowego w Smoleńsku, który otwierał drogę w kierunku Moskwy.

Tło ofensywy

Po bitwie na Łuku Kurskim w lipcu 1943 roku Wehrmacht w praktyce stracił jakąkolwiek nadzieję na odwrócenie losów wojny na froncie wschodnim. Straty były dotkliwe i cała armia była dużo mniej skuteczna niż wcześniej – wielu z doświadczonych żołnierzy poległo podczas walk w ostatnich dwóch latach. Doprowadziło to do sytuacji, w której Wehrmacht był jedynie w stanie odpierać radzieckie ataki, sam nie będąc w stanie przeprowadzić akcji ofensywnych.

Po radzieckiej stronie Stalin był zdeterminowany, aby kontynuować wyzwalanie terenów okupowanych przez Niemców. Proces ten rozpoczął się pod koniec 1942 roku poprzez przeprowadzenie operacji "Uran" i wyzwolenie Stalingradu. Celem ofensywy na Dnieprze było wyzwolenie Ukrainy i przesunięcie linii frontu na południu znacznie dalej na zachód. Żeby dodatkowo osłabić niemieckie linie obronne przeprowadzono jednocześnie ofensywę przeciwko Smoleńskowi, tak aby ściągnąć niemieckie rezerwy na północ i tym samym osłabić pozycje niemieckie na południowej linii frontu. Obydwie operacje były częścią tego samego planu, który zakładał wyzwolenie jak największych połaci radzieckiego terytorium z rąk niemieckich.

Siły i plany Rosjan

Zainteresowanie dowództwa Armii Czerwonej kierunkiem południowym była uzasadnione potrzebą odzyskania rejonów przemysłowych i rolniczych. Po uzyskaniu zdecydowanej przewagi na tym odcinku frontu przyszła pora, aby oddalić zagrożenie dla rejonu Moskwy. Odległość frontu od stolicy wahała się w granicach 250–300 km, co dawało Luftwaffe możliwość atakowania zarówno samego miasta, jak i ośrodków przemysłowych wokół niego. Patrząc od drugiej strony – tędy prowadziła najkrótsza droga do Berlina. Po zwycięstwie pod Kurskiem Stalin miał przed sobą już tylko jeden cel – za wszelką cenę chciał być pierwszy w Berlinie. Jak ważna była dla niego ta operacja, świadczy fakt, że na początku sierpnia pojawił się na tym odcinku frontu.

Ofensywa na odcinku zajmowanym przez fronty Kaliniński i Zachodni miała zaangażować wszystkie siły GA "Środek" i uniemożliwić ich użycie w obronie Dniepru. Następnie zamierzano posunąć się możliwie jak najdalej na tym odcinku. Operacja o ogólnym kryptonimie "Suworow" była planowana od końca czerwca. Główne uderzenie miał wykonać Front Zachodni dowodzony przez gen. Wasilija D. Sokołowskiego w rejonie Jelni i Spas-Diemieńska w kierunku na Rosławl z wyjściem na tyły wojsk stojących naprzeciw Frontu Briańskiego. Prawe skrzydło tego frontu i lewe Frontu Kalinińskiego miały nacierać na rejon Jarcewa i Dorogobuża, a następnie na Smoleńsk. Ten wariant planu nosił kryptonim "Suworow I". Na wypadek przerwania niemieckiej obrony przez wojska Frontu Briańskiego przygotowano drugi wariant, o kryptonimie "Suworow II". Przewidywał on skierowanie głównych sił Frontu Zachodniego na Smoleńsk oraz natarcie lewego skrzydła Frontu Kalinińskiego na Duchowszcznę, a później także na Smoleńsk. Atak zamierzano przeprowadzić aż w pięciu miejscach, w tym czterech w pasie Frontu Zachodniego. Miało to zdezorientować przeciwnika i uniemożliwić manewr rezerwami. Trzeba przypomnieć, że w tym czasie dopiero planowano zdobycie Orła i szykowano ofensywę na południu, co zmniejszało szansę na poważniejsze wzmocnienie obu frontów.

Jednak przed planowaną ofensywą Front Zachodni wzmocniono 21. i 68. Armią, 5. KZmech. i 6. KKaw.Gw. oraz przydzielono do niego po korpusie lotnictwa bombowego, myśliwskiego i szturmowego. Do Frontu Kalinińskiego włączono 3. KKaw.Gw. Obydwa fronty otrzymywały liczne kompanie saperów, a większość ich wojsk zgrupowano na głównych kierunkach, co spowodowało, że jedna dywizja piechoty nacierała w pasie szerokości 2-2,5 km. W pasie Frontu Zachodniego koncentracja artylerii dochodziła do 165 luf na kilometr, a pasie Frontu Kalinińskiego – do 130 luf. Teoretycznie fronty miały potrzebny zapas amunicji, w praktyce okazał się on niewystarczający. Od początku operacji brakowało paliw. W momencie rozpoczęcia ofensywy siły obu frontów liczyły 1 mln 253 tys. żołnierzy, 20 640 dział i moździerzy, 1436 czołgów i dział samobieżnych oraz 1100 samolotów.

Niemieckie przygotowania obronne i siły Niemców

Plan obrony Smoleńska

Front ustabilizował się na przestrzeni czterech/pięciu miesięcy (w niektórych miejscach nie zmieniał się do 18 miesięcy) poprzedzających bitwę i charakteryzował się korzystną, z punktu widzenia skutecznej obrony, topografią. Niemieccy żołnierze mieli bardzo dużo czasu na zbudowanie skutecznych linii obronnych, które rozciągały się na głębokość od 100 do 130 km. Pierwsza (taktyczna lub zewnętrzna) strefa obrony składała się z pierwszej i drugiej linii obrony, miała głębokość od 12 do 15 km i o ile to było możliwe była umiejscowiona na wzgórzu. Główna linia obrony o głębokości 5 km, składała się z trzech stanowisk okopów i punktów ogniowych połączonych ze sobą rozległą siecią łączności. Na każdy jeden kilometr znajdowało się 6 lub 7 stanowisk ogniowych. W miejscach gdzie prawdopodobny był atak ciężkimi czołgami istniała trzecia linia okopów (w rzeczy samej były to wały przeciwczołgowe) o stromych brzegach od strony zachodniej. Były one zintegrowane z stanowiskami artylerii i karabinów maszynowych. Przednia część pola bitewnego była chroniona przez trzy linie drutu kolczastego i pól minowych. Druga strefa obrony, była położona ok. 10 km za pierwszą i pokrywała najważniejsze kierunki składając się z stanowisk ogniowych z rowami strzeleckimi. Chroniona była przez zasieki z drutu kolczastego jak i pól minowych w miejscach gdzie spodziewano się ataków czołgów. Pomiędzy pierwszą i drugą strefą obrony znajdowały się stanowiska ogniowe i garnizony, które miały na celu spowalniać natarcie radzieckie w wypadku gdyby Rosjanie przerwali pierwszą linię obrony. Za drugą strefą ulokowano także ciężkie działa. Na koniec, daleko za linią frontu, możliwe było ustawienie trzech lub czterech dodatkowych linii obrony. Przykładowo takie linie obrony ustawione zostały na zachodnim brzegu Dniepru i Desny. Oprócz tego wzmocniono i przekształcono w twierdze najważniejsze miasta takie jak Jelnia, Duchowszczyna i Spas-Diemieńsk gotując się do długiej obrony. Drogi zostały zaminowane i uzbrojone w zapory przeciwczołgowe. Snajperów ulokowano w najwyższych i najważniejszych budynkach.

GA "Środek", będąca przeciwnikiem frontów Kalinińskiego, Zachodniego, Briańskiego, Centralnego i Woroneskiego, składała się na początku sierpnia z 89 dywizji. Z tego 44, w tym pancerna i zmotoryzowana, były rozlokowane na odcinku zajmowanym przez pierwsze dwa z tych frontów. Liczyły one 850 tys. żołnierzy wyposażonych w ok. 8800 dział i moździerzy oraz 500 czołgów i dział samobieżnych. Wsparcie z powietrza zapewniała 6. Flota Powietrzna.