Samosierra – January Suchodolski

Przed szwoleżerami został ostatni fragment drogi, biegnącej lekkim łukiem w prawo i wznoszącej się coraz bardziej stromo, gdzie dogonił (i przegonił z częścią plutonu) kolegów Niegolewski. Tu najwięcej było hiszpańskich piechurów stojących kilkanaście kroków od drogi i strzelających do polskich szwoleżerów. Polacy zdołali zdobyć czwartą baterię, ale była ich już tylko garstka. Niegolewski padł przygnieciony zabitym koniem i zaraz podbiegło do niego kilku Hiszpanów kłując go bagnetami oraz strzelając z karabinów, przyłożywszy wyloty luf do jego czapki, co w rezultacie osłabiło impet kul i pozwoliło mu przeżyć.

W tej samej niemal chwili do niedobitków oddziału szturmowego dołączyli francuscy strzelcy konni wysłani przez Napoleona, który z uwagą śledził przebieg szarży, oraz piechota, na widok której Hiszpanie zaczęli się cofać, a w końcu w popłochu uciekać. Po kilku następnych minutach na polu bitwy pojawił się – wysłany na rozkaz cesarza – 1. szwadron pod Łubieńskim, a wkrótce pozostałe szwadrony lekkokonnych z dowódcą pułku, Wincentym Krasińskim na czele i szwoleżerowie rozpoczęli pościg za wojskiem San Juana.

Nad rannym Niegolewskim pochylił się dowódca jazdy gwardii marszałek Jean-Baptiste Bessières. Niegolewski pewien, że umiera wyszeptał do niego: "Monseigneur, umieram, oto armaty, które zdobyłem. Powiedz o tym cesarzowi!". Polak jednak przeżył. Inny oficer, Jan Dziewanowski, któremu kula armatnia urwała nogę przed trzecią baterią, umarł parę dni po bitwie.

Polacy prowadzili pościg przez ponad 4 mile biorąc z marszu miasto Buytrago i zdobywając wiele cennego sprzętu wojennego i jeńców. Szwoleżerowie (i idące z nimi oddziały szaserów) rozproszyli oddziały hiszpańskie, część zabili, a część wzięli do niewoli. W tym samym czasie francuscy piechurzy zajęli całą przełęcz i okoliczne szczyty, opatrując po drodze szwoleżerów rannych i oswobadzając przygniecionych końmi.

Po bitwie

Wzięcie jeńca na przełęczy
Juliusz Kossak

Podczas bitwy zginęli: kapitan Dziewanowski, porucznik Krzyżanowski, podporucznicy Rowicki i Rudowski, wachmistrz Sokołowski, brygadier Mroczek, szwoleżerowie Białkowski, Ciesielski, Drodziński, Drożdżewski, Jasiński, Kowalski, Rokoszewski, Rymdzyko, Strachowski, Sulczycki, Turczyński, Wasilewski, Żabałowicz, Żurawski, Żylicz oraz Nieszworowicz (zaginął bez wieści). Łącznie straty w zabitych i rannych wyniosły 54 ludzi. Ubyło kilkadziesiąt koni.

Straty Hiszpanów nie są znane nawet w przybliżeniu. Zapewne zginęła większość obsługi armat, a do niewoli zostało wziętych około 3 tysięcy żołnierzy. Średnie tempo szarży wynosiło ponad 19 km/godz., było więc – zważywszy na nachylenie stoku, nieustający ostrzał i przeszkody w postaci obstawionych koszami z ziemią armat – bardzo wysokie. Straty w koniach spowodowały, że zaledwie kilkunastu szwoleżerów dojechało na szczyt, natomiast straty w ludziach – biorąc pod uwagę, że szarżowano wąskim korytarzem wprost na ziejące ogniem armaty – nie były tak wielkie, jak można się było spodziewać.

Podczas ataku szwoleżerów na czwartą baterię ranny został generał San Juan, jednak mimo obrażeń zdołał uciec do Talavery, gdzie podejmował próby odbudowania swojej armii i gdzie w końcu został zamordowany przez swoich własnych żołnierzy z nieregularnych oddziałów.

Cesarz, który posuwał się w górę tuż za wojskiem i widział zabite konie, martwych, rannych i kontuzjowanych szwoleżerów, był pod wrażeniem szarży, czemu dał wyraz najpierw dekorując krzyżem Legii Honorowej rannego Niegolewskiego, a następnie, 1 grudnia, rozkazując płk. Krasińskiemu sformować pułk w szyk bojowy z dobytymi szablami. Gdy padła komenda „baczność!”, Napoleon zdjął kapelusz i zawołał: „Cześć najdzielniejszym z dzielnych!” (fr. Honneur aux braves des braves!), po czym odbyła się defilada lekkokonnych, czemu przyglądała się cała gwardia cesarska wyrażając podziw dla Polaków, którymi dotąd raczej pogardzano. Wśród gwardzistów jął szerzyć się nawet swoisty „kult” lekkokonnych, skutkiem czego wiele późniejszych formacji Wielkiej Armii przyjmowało polskie mundury z charakterystycznymi rogatywkami i polskim krojem mundurów. Najbardziej znaną tego typu formacją był pułk lansjerów holenderskich, których mundury nie różniły się niczym (poza kolorem) od polskich. Znani byli jako „Czerwoni Lansjerzy”.

W dwa dni po bitwie przez wąwóz przejeżdżał Dezydery Chłapowski. Widział on jeszcze nie uprzątnięte i nie pochowane ciała poległych szwoleżerów, które z wolna pokrywał padający od rana śnieg. W samej wiosce na przełęczy Chłapowski spotkał kilku rannych szwoleżerów, których dopiero w jego obecności (i na skutek jego interwencji) zabierano do szpitali w Madrycie.

Kapitulacja Madrytu
Antoine-Jean Gros

2 grudnia, na postoju w okolicach Madrytu, cesarz podyktował treść XIII Biuletynu Armii Hiszpanii oceniającego operację somosierską, w której wychwalał Polaków, ale (ku zdziwieniu uczestników szarży) główną rolę oddał gen. Montbrunowi i mjr. Ségurowi. Tym samym szarża polska stała się szarżą polsko-francuską, co było zgodne z praktykowaną narodowościową polityką Napoleona.

Świetna szarża polskich szwoleżerów pozwoliła Napoleonowi kontynuować marsz w stronę Madrytu i dokonać ostatecznego podboju Hiszpanii. Była to jedna z "najtańszych" napoleońskich bitew. Okupacja Hiszpanii była jednak w konsekwencji dla Napoleona bardzo kosztowna. Musiał w tym kraju stale utrzymać kontyngent 370 tysięcy żołnierzy (od roku 1810), co znacznie uszczupliło jego siły, na innych teatrach działań w Europie, nie przynosząc Francji większych korzyści. Wśród wojsk okupujących Półwysep Iberyjski znalazła się także Legia Nadwiślańska pod dowództwem płk. Józefa Chłopickiego oraz piechurzy I Dywizji Księstwa Warszawskiego walcząc pod Saragossą i Fuengirolą.

Polscy szwoleżerowie odznaczyli się jeszcze wielokrotnie, m.in. w bitwach pod Wagram, nad Berezyną, a do Polski wrócili (bez szwadronu Jerzmanowskiego) w roku 1815. Niemal wszyscy zostali oficerami w armii Królestwa Polskiego i brali udział w powstaniu listopadowym.

Kontrowersje

Bitwa pod Somosierrą, na obrazie Horace`a Verneta

Mimo że starcie trwało zaledwie kilka minut, brało w nim udział sto kilkadziesiąt osób i było opisywane przez wielu świadków, ustalenie obiektywnej prawdy stanowi trudność. Zarówno wspomnienia uczestników, jak i późniejsze opracowania, pełne są niedomówień, przekłamań, celowego naginania faktów do własnego założenia, co dodatkowo utrudnia rzeczowe ustalenia.

Autorzy niektórych wspomnień (pisanych przeważnie po wielu latach) kreują się na zwycięskich wodzów jak Ségur (twierdził, że jechał dziesięć, a nawet czterdzieści kroków przed szwoleżerami), Niegolewski (rzekomo dokonywał reorganizacji szwadronu przed szarżą na ostatnią baterię "po lewej"), czy też Wincenty Krasiński (dowodził, bo przecież był dowódcą pułku), co powoduje, że trudno przyjmować ich relacje bezkrytycznie. Podobnie mało wiarygodni są autorzy niektórych opracowań, jak np. Bielecki, który – dla uzasadnienia nagłego rozkazu napoleońskiego – opowiada o uprowadzeniu przez Hiszpanów jednego z żołnierzy plutonu Niegolewskiego podczas patrolu, z którego to powodu Napoleon miał wpaść w złość i kazać szarżować wąwóz właśnie Polakom.

Według różnych źródeł odcinek od rowu przecinającego drogę do ostatniej baterii wynosił od 2000 do 4000 metrów, zaś czas jej trwania od 7 przez 8 nawet do 10-12 minut. Najwięcej jednak zapisów mówi o 2500 metrach do pokonania i 8 minutach trwania szarży i takie też dane należy przyjąć jako najbardziej wiarygodne.

W opracowaniach liczba ta waha się od 80, przez 140, do około 200, przy czym wraz z upływem czasu rosła liczba uczestników, co wynikało zarówno z chęci "wpisania się na listę bohaterów", jak i nie do końca sprecyzowanego znaczenia terminu "szwadron". Uczestnicy szarży i jej bezpośredni obserwatorzy mówią o 125 szwoleżerach, co świadczyłoby, że w szarży brał udział tzw. "półszwadron", czyli jedna z dwóch kompanii 3. szwadronu. W opisach znajdujemy jednak, że gen. Montbrun przed bitwą ustawił na poboczu drogi dwie kompanie, 3. i 7., a więc cały szwadron, który w pełnym składzie winien był liczyć 250 szwoleżerów, w tym co najmniej 10 żołnierzy tyłowych, jak trębacze, dobosze itp. Jest prawdopodobne, że błąd tkwi w zapisie – nie "3. i 7. kompania 3. szwadronu", lecz "3. szwadronu 7. kompania", jakkolwiek nazwiska dowódców kompanii świadczą o czymś wręcz przeciwnym. Najbardziej przekonywające wydaje się twierdzenie, że w szarży brał udział cały szwadron, ale w stanie jeszcze niepełnym (jako że uzupełnienia cały czas dochodziły) oraz bez plutonu Niegolewskiego wysłanego na zwiady i wzmocnionego, jak wiemy o "kilku chwatów". W tym sensie liczba 125 szwoleżerów + pewna liczba ochotników (jednego tylko znamy z nazwiska, co o niczym nie świadczy) wydaje się najbliższa prawdy.

W niektórych opracowaniach (wbrew trudnym do zanegowania relacjom uczestników bitwy) mowa jest o trzech bateriach 2-działowych i jednej 10-działowej na samej przełęczy. Według analizy zdjęć satelitarnych były tylko dwa zakręty drogi i to o stopniu skrętu o około 15°-25°. Pierwsza bateria stała na wprost wjazdu na drogę, ostatnia na samej przełęczy (albo raczej tuż poniżej). Na nieukończonej panoramie Kossaka (który – w listopadzie roku 1898 – był na miejscu przed przebudową drogi i wszystko dokładnie obejrzał) wyraźnie widać, że środkowe działa baterii są pozbawione kół. Jeśli przyjmiemy, że droga (ograniczona kamiennym murkiem z obu stron) miała 7-8 metrów szerokości, to cztery 8-funtowe działa regimentowe, w tym jedno lub dwa wewnętrzne pozbawione kół, mogły się tam zmieścić. W tym ujęciu twierdzenie świadków bitwy mówiących o 4 bateriach 4-działowych ma swoje uzasadnienie.

W pamiętnikach i opracowaniach możemy znaleźć kilku oficerów, którzy rzekomo dowodzili szwoleżerami. Są nimi pułkownik Krasiński, generał Montbrun, major Ségur oraz kapitan Łubieński. Krasiński był daleko od pola bitwy i nie mógł szarżą dowodzić, zaś Montbrunowi i Ségurowi przypisano zwycięstwo w 13. Biuletynie Armii Hiszpanii. Montbrun przekazał jedynie Polakom cesarski rozkaz ataku, a Ségur dowodził wcześniejszym rekonesansem francuskich szaserów, a w szarży wziął udział na ochotnika, ale niczym nie dowodził. Łubieński dowodził 1. szwadronem w końcowej fazie bitwy, kiedy jego szwoleżerowie atakowali uciekających Hiszpanów. Na czele szwadronu (wprawdzie w zastępstwie, ale jednak) stał Kozietulski i to jemu wydany został rozkaz uderzenia, tak więc tylko on może być uznawany za dowodzącego szarżą.

W dyskusjach na temat szarży często podnoszona jest kwestia czwórkowego ustawienia atakującej kolumny szwoleżerów z sugestią, że na szerszy szereg nie pozwalała wąska droga (co automatycznie nasunęło pomysł zmniejszenia liczby dział do dwóch). Tymczasem atak w kolumnie czwórkowej wynikał z regulaminu musztry lekkiej jazdy francuskiej (której pułk lekkokonnych podlegał) zakładającego, że jeśli – ze względu na szczupłość miejsca – nie da się atakować rozwiniętym pułkiem, szwadronem lub plutonami, wówczas atak jest prowadzony w kolumnie, a ta została regulaminowo ustalona na czwórkową. Dlatego też, wjeżdżając do wąwozu, Kozietulski prowadził kolumnę czwórkami. Później jednak (zapewne tuż przed pierwszą baterią) konie przeszły w cwał i nie można już było utrzymać ich w jakimkolwiek porządku. Tak więc, mówiąc o kolumnie czwórkowej, mówimy o samym początku szarży, w chwili przekraczania rowu i mostku. Ta uwaga dotyczy także kwestii dowodzenia w szalonym cwale (czasami określanym jako karier), gdy złamane zostały wszelkie zasady uporządkowanego szyku i nie mogło być mowy o jakimkolwiek dowodzeniu. Niegolewski był najstarszy stopniem spośród tych, którzy zdobyli ostatnią baterię i tylko w tym sensie "dowodził" w ostatnim etapie szarży.

Legenda Somosierry

Bitwa pod Somosierrą, mal. Louis-François Lejeune

Szarża szwoleżerów była często wykorzystywanym motywem zarówno w literaturze, jak i malarstwie. Opisywali ją uczestnicy w pamiętnikach. Znany historyk francuski Louis Adolphe Thiers nazwał jeden z tomów swego dzieła o epopei napoleońskiej (L'Histoire du Consulat et de l'Empire) "Somosierra". Powstały obrazy: Juliusza, Jerzego i Wojciecha Kossaków, Januarego Suchodolskiego, Piotra Michałowskiego czy Michała Byliny, ale także Horacego Verneta, Louisa-François Lejeune'a i Hyppolita Bellangé'a. Stworzone zostały także prace Wiktora Mazurowskiego, Jana Rosena czy Zygmunta Rozwadowskiego. O bitwie wspomina Adam Mickiewicz w Panu Tadeuszu:, opisuje ją Wacław Gąsiorowski w powieściach Huragan i Szwoleżerowie Gwardii; na przełomie XIX i XX wieku bardzo popularna stała się pieśń patriotyczna "Wizja szyldwacha" , a Jacek Kaczmarski poświęcił jej jedną ze swych ballad. W pieśni Czerwone maki na Monte Cassino szturmujący żołnierze są porównywani do szaleńców z Somosierry

W związku z Legendą Somosierry nie sposób nie wspomnieć o terminie "kozietulszczyzna", jaki został ukuty przez przeciwników gloryfikacji epopei napoleońskiej, szczególnie modny w latach PRL-u, a mający dyskredytować bohaterskie czyny Polaków w czasach, gdy Polska znajdowała się pod zaborami. Termin ten miał być synonimem głupoty i sarmackiej niefrasobliwości, co miało przynosić Polakom wyłącznie straty. Co najważniejsze jednak (wbrew twierdzeniom Niegolewskiego, Ségura, Łubieńskiego i Krasińskiego), nie istnieją terminy "łubieńszczyzna", czy "niegolewszczyzna", z czego jasno wynika komu historia przyznała laur dowodzenia szarżą.

Uwagi

1. Dowódca polskich szwoleżerów podczas szarży
2. Karczma, hostel, stacja pocztowa dla wymiany koni i kilkanaście domostw
3. Przyczyną była wąska droga i przeszkody terenowe na poboczach
4. Jak sam pisał po latach, zgodził się jechać pod warunkiem, żeby mu do oddziału "kilku chwatów najlepszych oddano"
5. W latach późniejszych znany historyk, kronikarz wojen napoleońskich.
6. Wg innych źródeł miał krzyknąć: "Naprzód, psiekrwie, cesarz patrzy!", potwierdza taką wersję nawet Wacław Gąsiorowski
7. Zdania przeciwnego jest kilku historyków, jak R.Bielecki i J.K.Zawodny, którzy na podstawie niespójnej relacji Niegolewskiego twierdzą, że szarża się załamała
8. Przy gładkich lufach, niedostatecznie skalibrowanych pociskach i prochu dymnym całkiem możliwe.
9. Polski oficer przeżył jeszcze 48 lat, zaś Bessieres zginął w 5 lat po bitwie, pod Budziszynem.
10. Chodzi zapewne o Buitrago, odległe od przełęczy 28 km; mila polska równa jest 7146 metrom
11. Niegolewski o jego śmierci pisał po latach: "Rowicki, który tuż obok mnie pędząc, wołał: Niegolewski, trzymaj mi konia bo mi się zbiegał, nie mogę go wstrzymać!, na co mu krzyknąłem – To go puszczaj! – Już więcej młody ten oficer z nikim więcej nie mówił, bo spadł z konia. Był to drugi z moich kolegów, któregom zabitego widział.
12. Tu warto raz jeszcze sięgnąć do liczb: jeśli w szarży brało udział ok. 125 konnych, straty w zabitych i rannych wyniosły 54 ludzi, a na szczyt dotarło zaledwie kilkunastu, oznacza to, że co najmniej 50 jeźdźców albo straciło konie, albo pospadało z nich, co przy tempie szarży wydaje się całkiem możliwe
13. Tak przynajmniej pisał w wiele lat po bitwie sam Niegolewski, faktem jest jednakże, że patent kawalerski orderu dostał dopiero po kilku miesiącach.
14. Ten ostatni, we wspomnieniach, sobie przypisał prowadzenie szarży (patrz: Kontrowersje)
15. Obrońcy Madrytu kapitulowali 4 grudnia.
16. Który towarzyszył Napoleonowi na Elbie
17. W rzeczywistości, dla uczestników szarży, po prawej
18. Twierdzenie bez potwierdzenia w znanych relacjach
19. Za karę? Bielecki podaje również, że patrol wrócił o godz. 10.20, a – jak wiemy – szarża zaczęła się ok. godz. 10.30. Jeśli tak było to dlaczego Niegolewski musiał gonić szarżujący szwadron?
20. Tak podobno do Księgi Pułku wpisał Rembowski
21. Przede wszystkim pamiętnikarz Pułku, Józef Załuski
22. Dekret cesarski z roku 1806 mówi wyraźnie: Art. 3-ci. Każda kompanija składać się będzie z jednego kapitana, dwóch poruczników 1-ej klasy, dwóch poruczników 2-ej klasy, jednego wachmistrza – szefa, sześciu wachmistrzów, jednego furjera, dziesięciu brygadjerów, dziewięćdziesiąt siedmiu szwoleżerów, trzech trębaczy, dwóch kowali.
23. Dzisiejsza wioska Somosierra, w tym dawny hostel i stajnie, znajduje się dokładnie na przełęczy
24. Kossak, który służył w armii austriackiej w czasach, gdy działa odtylcowe były jeszcze nowością, mógł znać taki sposób ustawienia baterii
25. Pojawił się dopiero wtedy, gdy pozostałe szwadrony lekkokonnych prowadziły pościg za uchodzącymi Hiszpanami
26. Per analogiam: niezależnie od zasług, jakie przypadły w udziale kpt. Dąbrowskiemu w obronie Westerplatte w roku 1939, dowódcą załogi polskiej placówki był mjr Henryk Sucharski
27. Ponownie wspomnienie Niegolewskiego, w którym pisał o wąskim mostku przed ostatnią baterią, gdzie miał jakoby (pod "kartaczowym" ogniem) uporządkować oddział każąc nawet szwoleżerom odliczać od prawego

Przypisy

Źródła

Bibliografia

"Polskim bohaterom Somosierry, 30 listopada 1808" – tablica pamiątkowa ufundowana przez hiszpańską Polonię

Marian Brandys: Kozietulski i inni. Warszawa: Iskry, 1982. ISBN 83-207-0463-4. 

David G. Chandler: The Illustrated Napoleon. New York: Henry Holt & Co, 1990. ISBN 0-8050-0442-4. 

John R. Elting: Napoleonic Uniforms, t.2. Herbert Knötel (ilustr.). New York, Oxford, Singapore, Sydney: 1993. ISBN 0-02-897115-9. 

Eligiusz Kozłowski, Mieczysław Wrzosek: Historia oręża polskiego 1795-1939. Warszawa: 1984. ISBN 83-214-0339-5. 

Marian Kukiel: Dzieje oręża polskiego w epoce napoleońskiej 1795-1815. Poznań: KURPISZ s.c., 1996. ISBN 83-86600-51-9. 

Marian Kujawski: Z bojów polskich w wojnach napoleońskich, Maida – Somosierra – Fuengirola – Albuera. Londyn: Polska Fundacja Kulturaln, 1967. 

Mała encyklopedia wojskowa. Józef Urbanowicz (red.). Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1970. 

PWN leksykon: Wojsko, wojna, broń. Marcin Kamler (red.). Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001. ISBN 83-01-13506-9. 

Ronald Pawly: Napoleon's Polish Lancers of the Imperial Guard. Patrice Courcelle. Nwe York: Osprey Publishing, 2007. ISBN 978-1-84603-256-1. 

Bibliografia porównawcza

Linki zewnętrzne