Bitwa pod Staszowem - Polski Serwis Naukowy

Bitwa pod Staszowem – jedna ze zwycięskich dla Polaków potyczek powstania styczniowego, stoczona 17 lutego 1863 roku.

Tło historyczne

Po potyczce pod Świętym Krzyżem, i przejściowym zajęciu Rakowa, Marian Langiewicz podjął decyzję o wymarszu na południe. Zdecydował się więc na zajęcie Staszowa, gdzie liczył na uzupełnienia prowiantu (i powstańczej kasy) oraz stanu osobowego powstańców. Istotnie, spotkał się z entuzjastycznym przyjęciem miejscowej ludności (za który później na miasto spadły represje, w tym wywózki). Sam dyktator rozlokował się w domu propinatora Lewandowskiego.

Kielce – miasto wojewódzkie położone w południowej części centralnej Polski, stolica województwa świętokrzyskiego. Położone w Górach Świętokrzyskich nad rzeką Silnicą. Stanowi regionalny ośrodek gospodarczy, turystyczny oraz wystawienniczo-targowy. Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 203 804 mieszkańców. Na terenie Kielc znajduje się 5 rezerwatów przyrody.

Nikołaj Wasiljewicz Berg (ros. Николай Васильевич Берг), (ur. 1823 – zm. 1884) – rosyjski poeta, pisarz, dziennikarz, tłumacz i historyk.

15 lutego 1863 roku odbył się w mieście przegląd oddziałów. Przed Langiewiczem i nowo mianowanym generałem Stanisławem Krzesimowskim przedefilowały trzy bataliony piechoty majorów: Czachowskiego, Koryckiego i Pióro oraz kawaleria majora Ulatowskiego. Bateria artylerii, na którą składały się 4 wiwatówki bez lawet, wożona był na wozach jako niezdatna do użytku. Do partii Langiewicza przyłączyły się też niewielkie grupy ochotników, w tym grupka osób przedzierających się z Galicji. Wśród nich była między innymi Anna Henryka Pustowójtówna, która otrzymała przydział do oddziału Czachowskiego. Kolorytu oddziałowi Langiewicza przydawała orkiestra wojskowa Tyrolczyków, czy też, wedle innych przypuszczeń, Czechów.

Galicja (niem. Galizien, węg. Gácsország, cz. Halič, jid. גאַליציע - Golicje, tur. Haliç, rum. Galiţia, ros. Галиция - Galicija, ukr. Галичина - Hałyczyna) – potoczna nazwa narzucona przez zaborców i stosowana na określenie ziem znajdujących się obecnie w Polsce i Ukrainie składających się na dawny zabór austriacki. Również nazwa austriackiego kraju koronnego (dokładniej Królestwo Galicji i Lodomerii), istniejącego w latach 1772-1918. Zalicza się do niej ziemie południowej Małopolski po Wisłę, Ruś Czerwoną oraz zachodnią część Podola do linii Zbrucza. Jest to stosunkowo nowe pojęcie o charakterze kulturowym i historyczno-administracyjnym. Granice Galicji nie pokrywają się z granicami dawniejszych krain historycznych ani regionów geograficznych takich jak Małopolska czy ziemia halicka.

Czarna Staszowska (Czarna) – rzeka w południowo-wschodniej Polsce, lewobrzeżny dopływ górnej Wisły. Płynie przez teren województwa świętokrzyskiego, główna rzeka powiatu staszowskiego.

Przebieg walk

Poczynania Langiewicza nie uszły uwadze majora Zagrzażskiego (Zagriażskiego). Dwa dni później nadszedł on, w sile kompanii piechoty i szwadronu dragonów, pod miasto od południowego zachodu, od strony przedmieścia Staszówek, który Rosjanie bardziej raczej dla efektu, aniżeli wojskowej potrzeby spalili. Na tym jednak sukcesy Rosjan zakończyły się. Oddział rosyjski został bowiem powstrzymany salwami przygotowanych, ustawionych na wzgórzu Polaków. Obie strony ostrzeliwały się bezradnie przez kilka godzin, przedzielone rzeczką Czarną, Rosjanie nie mieli bowiem pomysłu na sforsowanie pozycji polskich, a Polacy, z braku artylerii i silnej kawalerii, nie mogli pokusić się o ostatecznie rozbicie przeciwnika. Dysproporcja strat była jednak na tyle duża na niekorzyść zaborcy, że w partii Langiewicza ułożono na ten temat piosenkę wojskową. W mieście spaliło się kilkadziesiąt domów.

Stopnica (dawniej Stobnica) – wieś w Polsce położona w województwie świętokrzyskim, w powiecie buskim, siedziba gminy Stopnica. W latach 1362-1870 miasto.

Powstanie styczniowe (; zasięgiem objęło tylko ; Wilno zostało spacyfikowane przez oddziały Murawjowa Wieszatiela; po upadku powstania Kraj i Litwa pogrążyły się w żałobie narodowej; w 1867 zniesiono autonomię Królestwa Polskiego, jego nazwę i budżet, w 1869 zlikwidowano Szkołę Główną Warszawską, w latach 1869–1870 setkom miast wspierających powstanie odebrano prawa miejskie doprowadzając je tym samym do upadku, w 1874 zniesiono urząd namiestnika, w 1886 zlikwidowano Bank Polski; skasowano wszystkie klasztory w Królestwie, skonfiskowano ok. 1600 majątków ziemskich i rozpoczęto intensywną rusyfikację ziem polskich; po stłumieniu powstania znaczna część społeczeństwa Królestwa i Litwy uznała dalszą walkę zbrojną z zaborcą rosyjskim za bezcelową i zwróciła się ku pracy organicznej; powstanie przyczyniło się do korzystniejszego niż w dwóch pozostałych zaborach uwłaszczenia chłopów; pozostawiło trwały ślad w literaturze (Orzeszkowa – Nad Niemnem, Dąbrowska – Noce i dnie) i sztuce polskiej (Grottger – Polonia i Lithuania, Matejko – Polonia) XIX i XX wieku w kraju, na Litwie i na Białorusi.

Epilog

Rosjanie odstąpili od miasta, uchodząc w stronę Stopnicy. Langiewicz zdawał jednak sobie sprawę, że wkrótce powrócą w silniejszym składzie i że miasta nie utrzyma. Następnego dnia wyszedł więc z niego, kierując się na Kielce, zwłaszcza że otrzymał zachęcające informacje na temat sytuacji i nastrojów w tym mieście i jego okolicy. Najbliższy nocleg urządził we wspomnianym Rakowie.

Staszów – miasto w woj. świętokrzyskim, w powiecie staszowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Staszów. Przez miasto przepływają rzeki Czarna Staszowska i Desta. Według danych GUS z grudnia 2009 miasto liczyło 15 201 mieszkańców, co lokuje miasto pod względem ludności na 8. miejscu w województwie.

Łysa Góra (Święty Krzyż, Łysiec, 594 m n.p.m.) – szczyt w Górach Świętokrzyskich, położony we wschodniej części pasma Łysogór, objęty ochroną w ramach Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Drugi szczyt (po Łysicy) pod względem wysokości w tych górach. Zbudowany z piaskowców kwarcytowych zwanych niezbyt precyzyjnie "kwarcytami" i łupków kambryjskich.

W wolnej Polsce potyczka nie została w Staszowie w żaden specjalny sposób upamiętniona, natomiast jedną z ulic nazwano imieniem Langiewicza. Na cmentarzu przy kościele pw. św. Bartłomieja zachowała się mogiła powstańców.

Przypisy

M. Langiewicz podał inne szacunki sił nieprzyjaciela: pół sotni kozaków, szwadron dragonów, rota strzelców, rota piechoty ([1])

Bibliografia

Staszów i okolice, przewodnik turystyczny, PAIR Staszów 1998.

Nikołaj Wasiljewicz Berg, Zapiski o powstaniu polskiem 1863 i 1864 roku i poprzedzającej powstanie epoce demonstracyi od 1856 r. T.2 , w Krakowie, Spółka Wydawnicza Polska, 1899, ss. 368-378.