Bitwa pod Stegeborgiem - Polski Serwis Naukowy

Bitwa pod Stegeborgiem – bitwa rozegrana na polach pod zamkiem Stegeborg w dniu 18 września (8 września wg kalendarza juliańskiego) 1598, w czasie wyprawy króla szwedzkiego i polskiego Zygmunta III Wazy do Szwecji w obliczu jawnego buntu Karola Sudermańskiego.

Geneza

Wobec jawnego buntu księcia Sudermanii, Karola, pełniącego obowiązki regenta pod nieobecność króla I Rzeczypospolitej i Szwecji Zygmunta III Wazy, do Szwecji został wysłany w poselstwie Samuel Łaski, który 10 lutego 1598 w Sztokholmie wygłosił mowę ostro potępiającą buntowników i zapowiadając ich ukaranie.

Holandia (nid. Nederland) – europejska część Królestwa Niderlandów (nid. Koninkrijk der Nederlanden), tworzonego także przez Arubę i Antyle Holenderskie. Holandia jest członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), ONZ oraz NATO. Holandia jest monarchią konstytucyjną położoną w zachodniej części Europy nad Morzem Północnym, które oblewa ją od północy i zachodu. Graniczy na południu z Belgią oraz na wschodzie z Niemcami. Obecne granice wytyczono w roku 1839.

Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.

Król postanowił wyruszyć do Szwecji na czele wojska, na co pozwolenie od polskiego Sejmu uzyskał dopiero kilka miesięcy później. Sejm naznaczył datę 24 sierpnia 1599 roku jako ostateczny termin na uporanie się z problemem szwedzkim. Król do czerwca 1598 zebrał armię liczącą około 4000 wojska, złożoną głównie z najemnych oddziałów niemieckich, węgierskich i szkockich oraz w mniejszości polskich. Na okres wyprawy król wynajął statki holenderskie i angielskie. Naczelnym dowódcą tej wyprawy został sam król Zygmunt III Waza, a jego zastępcą i doradcą został hetman Jan Zamoyski.

Sejm walny – nazwa parlamentu w dawnej Polsce. Było to zgromadzenie decydujące o polityce całej Rzeczypospolitej, istniejące w okresie od XV do XVIII wieku. W tym czasie znacząco zmieniał się jego skład i charakter.

Jan Sariusz Zamoyski (Jan Zamojski) herbu Jelita, (ur. 1542, zm. 1605) – polski szlachcic, magnat, sekretarz królewski od 1565, podkanclerzy koronny od 1576, kanclerz wielki koronny od 1578 i hetman wielki koronny Rzeczypospolitej Obojga Narodów od roku 1581. Generalny starosta krakowski w latach 1580-1585, starosta bełski, międzyrzecki, krzeszowski, knyszyński, tykociński i dorpacki. Doradca króla Zygmunta II Augusta i Stefana Batorego. Główny przeciwnik sukcesora po Batorym, Zygmunta III Wazy.

W lipcu 1598 wypłynęła królewska flota z Gdańska do portu w Kalmarze, który zajęty już był przez około 4000 zwolenników króla. Armia licząca około 8000 żołnierzy ruszyła na Sztokholm, z którego w popłochu wycofał się książę Karol na czele nielicznych wojsk. Pierwszy do Sztokholmu wkroczył Samuel Łaski na czele oddziałów polskich, za nim reszta wojska, co wpłynęło niekorzystnie na popularność króla, bo akt ten zrozumiano jako polską okupację. Jan Zamoyski odesłał część wojska do obrony Kalmaru, a pozostałe wojsko (odliczając siły które zostały jako porządkowe w stolicy) w liczbie około 6000 ruszyło za księciem, który w międzyczasie zebrał siły liczące około 18 000, głównie wśród popierającego go pospólstwa.

Immunitet (łac. immunitas – uwolnienie od obciążeń) – instytucja prawna, mocą której osoba z niej korzystająca nie podlega określonym przepisom, do przestrzegania których inne osoby są zobowiązane. Immunitet może też oznaczać ograniczenie odpowiedzialności prawnej danej osoby z tytułu pełnienia przez nią określonej funkcji. Istotą immunitetu jest więc wyłączenie spod obowiązku i tym się właśnie różni od przywileju, czyli nadania szczególnego uprawnienia, którego inni będący w tej samej sytuacji prawnej czy faktycznej nie posiadają; mówienie, iż „immunitet to przywilej” obarczone jest więc błędem logicznym. Wyłączenie spod obowiązku samo w sobie jest przywilejem.

Szafot (st.fr. chafoud: "rusztowanie", niem. Schafott: "rusztowanie") – konstrukcja (zwykle drewniana), rusztowanie, które służyło do wykonywania egzekucji – ścinania, wieszania, itp.

Bitwa

Armia króla Zygmunta III Wazy i księcia Karola Sudermańskiego spotkały się pod Stegeborgiem. Najemnicy króla z łatwością powstrzymali niewyszkolone wojska książęce, a atak polskiej jazdy przełamał i odrzucił uderzenie wywołując popłoch, w czasie którego nieprzyjaciel poniósł ciężkie straty.

Regent – uprawniona osoba, sprawująca władzę w imieniu monarchy, gdy ten nie może wykonywać swoich obowiązków, np. z powodu małoletności, nieobecności w kraju lub poważnej choroby.

Zygmunt III Waza (ur. 20 czerwca 1566 w szwedzkim zamku Gripsholm, zm. 30 kwietnia 1632 w Warszawie) – król Polski (1587-1632) i Szwecji (1592-1599), tytularny król Szwecji 1599-1632 z dynastii Wazów.

Niestety wbrew opinii Zamoyskiego, król postanowił przerwać natarcie (jego celem było pozyskanie szwedzkiej korony a nie eksterminacja) pozwalając na wycofanie się wojsk szwedzkich.

Po bitwie

Jak pokazały późniejsze wydarzenia, decyzja o pozwoleniu na wycofanie się wojsk szwedzkich była z militarnego punktu widzenia błędem. Przy Karolu Sudermańskim było około 12 000 wojska, co nadal stanowiło przewagę liczebną nad wojskami królewskimi, pomimo ciężkich strat w bitwie pod Stegeborgiem. Już wkrótce doszło do bitwy pod Linköping, która pogrzebała królewskie nadzieje na utrzymanie personalnej unii polsko-szwedzkiej.

Anglia (ang. England, język staroangielski Englaland) – w przeszłości samodzielne królestwo, obecnie największa i najludniejsza część składowa Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Anglię zamieszkuje 83% całkowitej populacji państwa. Region zajmuje dwie trzecie wyspy Wielkiej Brytanii i posiada granice lądowe z Walią na zachodzie i Szkocją na północy. Wyspa oblewana jest przez Morze Północne, Morze Irlandzkie, Ocean Atlantycki i Kanał La Manche. Stolicą Anglii jest miasto Londyn, natomiast jej patronem – święty Jerzy.

Gdańsk, (, , jid. דאַנץ – danc) – miasto portowe w Polsce nad Morzem Bałtyckim, położone u ujścia Motławy do Wisły nad Zatoką Gdańską. Wraz z Gdynią i Sopotem tworzy Trójmiasto. Centrum kulturalne, naukowe i gospodarcze oraz węzeł komunikacyjny północnej Polski, stolica województwa pomorskiego oraz archidiecezji gdańskiej.

Przypisy

Henryk Wisner: Zygmunt III Waza. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, 1991, 2006, s. 82-84. ISBN 83-04-04801-9.
za co przed pójściem na szafot uchronił go jedynie poselski immunitet
Decyzja ta miała też związek z pytaniem jednego ze szwedzkich sprzymierzenców króla, czy słuszne jest zabijanie jego poddanych przez najemników

Zobacz też

słynne bitwy w historii Polski

unia polsko-szwedzka 1592-1599

Linki zewnętrzne

Mówią wieki Kircholm 1605, Gambit hetmański

Potop Polski