Bitwy morskie pod Narwikiem - Polski Serwis Naukowy

Mapa rejonu Narwiku z zaznaczonymi miejscami zatopienia brytyjskich i niemieckich niszczycieli

Bitwy morskie pod Narwikiem – starcia między flotą niemiecką a aliancką (norweską i brytyjską) podczas niemieckiej inwazji na Norwegię w kwietniu 1940 roku, w czasie II wojny światowej, toczone w porcie w Narwiku i na wodach okolicznych fiordów. Zapoczątkowało je przewiezienie niemieckiego desantu do Narwiku na pokładach 10 niszczycieli oraz pokonanie przez nie obrony norweskich okrętów i wysadzenie desantu 9 kwietnia. 10 kwietnia doszło do pierwszej bitwy pod Narwikiem, z brytyjskimi niszczycielami, w której obie strony poniosły straty. Ostatecznie niemieckie okręty, zablokowane w fiordzie, zostały zniszczone przez brytyjską flotę w drugiej bitwie pod Narwikiem 13 kwietnia, w której po stronie brytyjskiej wziął udział pancernik HMS "Warspite". Dało to aliantom panowanie na wodach wokół Narwiku, ułatwiając zdobycie tego miasta przez wojska lądowe w bitwie o Narwik, co jednak w ogólnym rozrachunku pozostało bez wpływu na losy kampanii norweskiej.

Desant – operacja taktyczna przeniesienia wojsk na teren nieprzyjaciela, w celu wykonania określonego zadania, najczęściej opanowania terenu nieprzyjaciela lub uchwycenia punktów o istotnym znaczeniu. W zależności od wykorzystanego do tego celu środka transportu wyróżnia się desant morski, lądowy lub powietrzny (szybowcowy, spadochronowy lub śmigłowcowy).
Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.

Przygotowania do inwazji

1 marca 1940 Adolf Hitler zdecydował o dokonaniu inwazji na Norwegię, o kryptonimie Weserübung. Do operacji tej skierowano większość okrętów niemieckich, które miały przetransportować na pokładach pierwszą falę desantu morskiego. Siły niemieckie podzielono na sześć grup, mających zająć główne porty Norwegii. Jednym z ważniejszych był port w Narwiku, stanowiący najbardziej dogodną drogę do transportu rudy żelaza importowanej ze szwedzkiego zagłębia w Kirunie w zimie, kiedy nie można korzystać z zamarzającego portu Luleå nad Bałtykiem. Był on najbardziej wysuniętym na północ celem niemieckiego desantu w Norwegii. Z powodu jego największego oddalenia od Niemiec, dla jak najlepszego efektu zaskoczenia zdecydowano przeprowadzić desant na szybkich, a przy tym stosunkowo silnie uzbrojonych jednostkach, jakimi były niszczyciele. Znaczenie miał także fakt, że Narwik leży w głębi fiordu Ofot, w odległości, łącznie z fiordem Vest, ok. 100 mil morskich od pełnego morza.

U-64 – niemiecki okręt podwodny (U-Boot) typu IX B z okresu II wojny światowej. Okręt został zamówiony przez Kriegsmarine 16 lipca 1937 roku, w ramach niemieckiego planu rozbudowy floty znanego jako plan Z. Stępkę jednostki położono w stoczni AG Weser w Bremie 15 grudnia 1938. Zwodowano go 20 września a wcielono do służby 16 grudnia 1939 roku, pierwszym dowódcą został Kapitänleutnant Georg-Wilhelm Schulz.
Fiord - rodzaj głębokiej zatoki wrzynającej się w ląd, często rozgałęzionej, typowo z charakterystycznymi stromymi brzegami miejscami dochodzącymi do 1000 metrów. Fiordy powstały przez zalanie żłobów i dolin polodowcowych.

Do zdobycia Narwiku sformowano I grupę desantową pod dowództwem komodora Friedricha Bonte, zajmującego stanowisko Dowódcy Niszczycieli niemieckiej floty (Führer der Zerstörer). Składała się ona z 10 dużych niszczycieli: "Georg Thiele", "Wolfgang Zenker", "Bernd von Arnim", "Erich Giese" i "Erich Koellner" (typu 1934/34A) i "Diether von Roeder", "Hans Lüdemann", "Hermann Künne", "Wilhelm Heidkamp" i "Anton Schmitt" (typu 1936). Były to silnie uzbrojone okręty, w 5 dział kalibru 128 mm i 8 wyrzutni torped każdy. Okrętem flagowym był "Wilhelm Heidkamp". Na pokłady niszczycieli przyjęto jako desant po ok. 200 żołnierzy niemieckich z 3. Dywizji Górskiej pod dowództwem gen. bryg. Dietla i 6 kwietnia 1940 o godz. 23 grupa ta wyszła w morze z Wesermünde. W ramach operacji Hartmut, niszczyciele pod Narwikiem miały ubezpieczać cztery okręty podwodne.

Niszczyciele typu 1936 (typu 36), określanego też Diether von Roeder - seria niemieckich dużych niszczycieli z okresu II wojny światowej. 6 okrętów tego typu, wraz z 16 niszczycielami wcześniejszych typów 1934 i 1934A, stanowiło jedyne niemieckie okręty tej klasy na początku wojny. Pięć z nich utracono w 1940 roku pod Narwikiem, jeden służył do końca wojny, a po wojnie w marynarce ZSRR.
Patrolowiec (okręt patrolowy, kuter patrolowy, rzadziej dozorowiec pogranicza) to jednostka pływająca, wojskowa lub cywilna, której podstawowym przeznaczeniem jest pełnienie służby patrolowej lub dozorowej na wyznaczonym akwenie. W czasie pokoju patrolowce służą zazwyczaj do ochrony granic morskich i strefy ekonomicznej państwa.

Pogoda podczas przejścia przez Morze Północne była sztormowa, utrudniająca żeglugę, ale także wykrycie okrętów. Niszczyciele początkowo płynęły z jednostkami II grupy, które miały wziąć udział w desancie na Trondheim, w tym ciężkim krążownikiem "Admiral Hipper" oraz z pancernikami "Scharnhorst" i "Gneisenau", osłaniającymi operację. W drodze jednakże część okrętów się rozdzieliła.

Samozatopienie – akt zniszczenia lub poważnego uszkodzenia jednostki pływającej przez własną załogę polegający na umożliwieniu dostania się wody do wnętrza kadłuba.
III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 – oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).

Na informacje z rozpoznania lotniczego o wypłynięciu niemieckich okrętów w kierunku Norwegii, zareagowali Brytyjczycy, wysyłając już 7 kwietnia wieczorem w morze znaczne siły floty w celu przechwycenia Niemców, lecz próby te nie okazały się skuteczne. Również nalot 12 bombowców Blenheim 7 kwietnia na okręty I grupy nie odniósł skutku. Jedynie 8 kwietnia ok. godziny 9 brytyjski niszczyciel HMS "Glowworm" wykrył samotnie w rejonie Trondheim dwa niszczyciele zmierzające do Norwegii ("Bernd von Arnim" i "Hans Lüdemann"). Po bezskutecznej wymianie ognia, niemieckie niszczyciele oderwały się od przeciwnika, lecz do walki włączył się ciężki krążownik "Admiral Hipper". Po krótkim pojedynku "Glowworm" zatonął, jednakże wcześniej zdołał uszkodzić "Hippera", taranując go. Brytyjskie okręty z krążownikiem liniowym HMS "Renown" patrolowały też przed wejściem do fiordu Vest i stawiały tam zagrodę minową, lecz w nocy z 8 na 9 kwietnia odpłynęły stamtąd, dzięki czemu Niemcy wpłynęli do fiordu niezauważeni (rano 9 kwietnia doszło do pojedynku HMS "Renown" z niemieckimi pancernikami "Scharnhorst" i "Gneisenau", zakończonego uszkodzeniem "Gneisenau" i odwrotem niemieckich pancerników).

Krzyż Rycerski, właściwie Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego (niem. Ritterkreuz des Eisernen Kreuzes, RK) - niemiecki order - najwyższe odznaczenie wojskowe okresu III Rzeszy. Stanowił rozszerzenie klas Krzyża Żelaznego.
Pancernik obrony wybrzeża (pancernik przybrzeżny) – historyczna klasa średnich lub dużych opancerzonych okrętów artyleryjskich przeznaczonych do obrony wybrzeża. Pancerniki przybrzeżne były większe od kanonierek pancernych, natomiast mniejsze od pancerników; mimo nazwy, nie są one zaliczane ani do pancerników, ani okrętów liniowych.

Desant w Narwiku

9 kwietnia 1940, wczesnym rankiem niemieckie niszczyciele I grupy przepłynęły przez fiord Vest (Vestfjord) i około godz. 4 przybyły pod fiord Ofot (Ofotfjord), prowadzący do Narwiku (godziny podawane są w artykule według czasu niemieckiego i norweskiego; spotyka się w publikacjach także czas angielski, wcześniejszy o godzinę). Pogoda była zła, z opadami śniegu. U wejścia do Ofotfjordu Niemcy zdobyli bez walki dozorujące tam małe norweskie patrolowce "Michael Sars" (uzbrojony w 2 działka 47 mm) i "Kelt" (armata 76 mm), a później jeszcze "Senja" (działko 47 mm; "Michael Sars" i "Senja" były statkami ochrony rybołówstwa). Przed godz. 5 "Hans Lüdemann" i "Anton Schmitt" wysadziły desant w rejonie Ramnes na północnym i Hamnesholm na południowym brzegu u wejścia do Ofotfjordu, w celu ataku na znajdujące się tam według informacji wywiadowczych baterie nadbrzeżne, które jednak okazały się być pozbawione dział i obsługi. Następnie "Wolfgang Zenker", "Erich Koellner" i "Hermann Künne" udały się do Herjangsfjordu – północnej odnogi Ofotfjordu w celu opanowania Bjerkviku i magazynów wojskowych w Elvegaardsmoen, wysadzając tam desant około godz. 6. Jeden niszczyciel "Diether von Roeder" pozostał w celu dozorowania u wejścia do Ofotfjordu w rejonie wyspy Barøya. Niszczyciel "Erich Giese" odstał wcześniej od zespołu z powodu nieszczelności zbiorników paliwa podczas sztormu i dołączył dopiero później do grupy w Herjangsfjordzie.

HMS Kimberley – brytyjski niszczyciel z okresu II wojny światowej, należący do typu K (J/K/N), w służbie Royal Navy w latach 1939-1949. Nosił znak taktyczny F50. Służył głównie na Morzu Śródziemnym, był jednym z dwóch niszczycieli typu K, które przeżyły wojnę.
Distinguished Service Order (w skrócie: DSO, dosłownie "Order za Wybitną Służbę") - wysokie odznaczenie wojskowe (order) Wielkiej Brytanii, poprzednio Brytyjskiej Wspólnoty Narodów. W polskiej literaturze nazywany jest też: "Orderem Zaszczytnej Służby".

Pancernik przybrzeżny "Eidsvold" (taki sam "Norge")

Niemieckie niszczyciele w porcie w Narwiku (dokładna data nieznana)

Trzy pozostałe niszczyciele ("Heidkamp", "von Arnim" i "Thiele") pod dowództwem komodora Bonte popłynęły w kierunku portu w Narwiku. Około godziny 5.15 natknęły się na stojący na kotwicy ok. 500 przed portem norweski pancernik obrony wybrzeża "Eidsvold" (uzbrojenie: 2 działa 210 mm i 6 dział 150 mm, dowódca komandor Odd Willoch). Norwegowie byli uprzedzeni poprzedniego dnia przez dowództwo o możliwości podjęcia przez Niemców akcji przeciw Norwegii, a ponadto byli zaalarmowani przez "Kelta" i pancernik oddał w kierunku Niemców strzał ostrzegawczy z działa. Flagowy niszczyciel "Wilhelm Heidkamp" wówczas zastopował i zasygnalizował zamiar wysłania łodzi z oficerem w celu rozmów. Niemiecki parlamentariusz, komandor ppor. Heinrich Gerlach, wysłany na pokład "Eidsvolda", oświadczył, że Niemcy przybyli jako przyjaciele w celu ochrony Norwegii przed Brytyjczykami i zażądał poddania się i rozbrojenia. Pozostałe niszczyciele w tym czasie wpłynęły do portu, który tworzyła zatoczka położona na południe od miasta, u wejścia do niewielkiego fiordu (Beisfjordu). Gdy norweski dowódca, po skontaktowaniu się z komendantem morskim rejonu Narwiku Perem Askimem (dowódcą "Norge"), odmówił poddania się, Gerlach po powrocie do łodzi i oddaleniu się od pancernika, wystrzelił rakietę sygnalizacyjną. Niszczyciel "Wilhelm Heidkamp" wówczas wystrzelił do norweskiego pancernika z odległości zaledwie 700 m salwę czterech torped, z których dwie trafiły. Na skutek wybuchu rufowej komory amunicyjnej, "Eidsvold" natychmiast zatonął, o godz. 5.37, ze 175 członkami załogi, w tym dowódcą (uratowano jedynie 8 osób).

HMS Punjabi – brytyjski niszczyciel z okresu II wojny światowej, typu Tribal, w służbie Royal Navy od 1939. Nosił znaki taktyczne F21, G21. Podczas wojny służył w kampanii norweskiej, na Atlantyku i w Arktyce, gdzie zatonął w kolizji 1 maja 1942.
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Około godz. 5.45, zaczął ostrzeliwać niemieckie okręty drugi norweski pancernik obrony wybrzeża "Norge", okręt bliźniaczy "Eidsvolda", który odbił od brzegu i płynął z małą prędkością po wodach portu (dowódca komandor Per Askim). Zdążył wystrzelić pięć pocisków 210 mm i siedem lub osiem 150 mm do "Bernda von Arnima", jednak pierwsza salwa upadła za blisko, a druga na nabrzeżu. Niszczyciel "Bernd von Arnim", który stał już przy nabrzeżu pocztowym, wysadzając desant, otworzył ogień z dział i wystrzelił 7 torped. Dwie ostatnie trafiły i "Norge" zatonął ze 101 marynarzami; uratowano 90 osób, w tym dowódcę. Po utracie "Norge", opór norweski ustał, po czym niszczyciele wysadziły wojsko, które zajęło miasto oraz 5 statków brytyjskich i 4 norweskie, stojące na redzie portu. W Narwiku były ponadto 4 neutralne statki szwedzkie i 1 holenderski oraz 10 niemieckich, z których jeden – "Bockenheim", został osadzony na mieliźnie i podpalony przez załogę, biorącą niszczyciele za brytyjskie. Dzięki pronazistowskiej postawie dowódcy garnizonu w Narwiku, płk. Konrada Sundlo, większość żołnierzy norweskich nie stawiała oporu i uległa rozbrojeniu, jedynie część wycofała się w kierunku granicy ze Szwecją. Dwa norweskie stare okręty podwodne B-1 i B-3, które 8 kwietnia przeszły z Narwiku do zatoki Bogen przy północnym brzegu Ofotfjordu, nie wykryły niemieckich okrętów. B-1 został następnie samozatopiony przez załogę po bezskutecznej próbie wyjścia w morze, a B-3 zdołał wyjść na pełne morze (został później ewakuowany do Wielkiej Brytanii).

Z17 Diether von Roeder - niemiecki niszczyciel z okresu II wojny światowej, główny okręt typu 1936 (nazywanego też Diether von Roeder), zatopiony w 1940 w bitwie pod Narwikiem.
ORP Grom – niszczyciel (według polskiej przedwojennej nomenklatury kontrtorpedowiec) typu Grom, pełniący służbę w Marynarce Wojennej RP w latach 1937-1940. Zatopiony 4 maja 1940 przez samolot niemiecki.

Po wysadzeniu desantu, niemieckie niszczyciele pozostały w Narwiku, gdyż po rejsie z Niemiec kończyły im się zapasy paliwa. Plan zakładał jak najszybsze uzupełnienie paliwa i powrót do Niemiec. Niemcy dysponowali jednak w Narwiku tylko jednym zbiornikowcem "Jan Wellem" (dawną bazą statków wielorybniczych), który przypłynął tam w tym celu 8 kwietnia z radzieckiego Murmańska. Drugi zbiornikowiec "Kattegat" został bowiem przechwycony wieczorem 9 kwietnia w Glomfjordzie (60 km na południe od Bodø) przez norweski patrolowiec "Nordkapp", uzbrojony tylko w działo 47 mm, po czym, po ostrzelaniu, został samozatopiony przez załogę. Uzupełnianie paliwa było przy tym czasochłonne – po 7-8 godzin na niszczyciel, których można było obsługiwać jedynie dwa naraz. Tego dnia i w nocy paliwo uzupełniły "Heidkamp", "von Arnim", "Thiele", "Zenker" i "Koellner", a nad ranem uzupełniały je "Lüdemann" i "Künne".

HMS Bedouin – brytyjski niszczyciel z okresu II wojny światowej, typu Tribal, w służbie Royal Navy od 1939. Nosił znaki taktyczne F67, G67. Podczas wojny służył w kampanii norweskiej, na Atlantyku, w Arktyce i na Morzu Śródziemnym, gdzie został zatopiony 15 czerwca 1942 przez włoskie okręty i lotnictwo podczas operacji Harpoon.
Bitwa o Narwik – starcie pomiędzy siłami niemieckimi a alianckim Korpusem Ekspedycyjnym trwające pomiędzy 9 kwietnia a 8 czerwca 1940 roku w okolicach portu i miasta Narwik.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)