Bjørnstjerne Martinus Bjørnson (ur. 8 grudnia 1832 w Kvikne, Norwegia, zm. 26 kwietnia 1910 w Paryżu) – norweski pisarz, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1903). W laudacji doceniono jego „wzniosłą i różnorodną poezję, która zawsze odznaczała się świeżością natchnienia i niezwykłą czystością ducha” oraz „talent epicki i dramatyczny”. Przez wydawnictwo Gyldendal, a później także przez światowych krytyków, uznany za jednego z czterech najwybitniejszych pisarzy norweskich (wraz z Henrikiem Ibsenem, Jonasem Lie i Alexandrem Lange Kiellandem).

Dzieciństwo i młodość

Bjørnstjerne Bjørnson urodził się na farmie Bjørgan w miasteczku Kvikne, około 100 km na południe od Trondheim. Był najstarszym z 6 synów luterańskiego pastora, którego w 1837 przeniesiono do parafii w Nesset (prowincja Romsdal). Od najmłodszych lat pasjonowały go sagi, powieści historyczne Bernharda Ingemanna, opowiadania marynistyczne kapitana Fredericka Marryata i baśnie spisywane przez Petera Christena Asbjørnsena. Już w wieku 11 lat układał wiersze i wydawał własną, ręcznie pisaną gazetkę. Po kilku latach nauki w pobliskim Molde, 17-letni Bjørnstjerne wyjechał do Christianii (od 1925 Oslo), żeby w prywatnej, renomowanej szkole Henrika Heltberga przygotować się do studiów. Kiedy wybuchła Wiosna Ludów (1848), żarliwie opowiedział się po stronie republikanów. W tym samym roku zadebiutował jako publicysta na łamach Romsdals Budstikke, biorąc w obronę narodowe święto. W tamtym okresie poznał Jonasa Lie, Aasmunda Olavssona Vinje, a przede wszystkim Henrika Ibsena, przyjaciela i rywala, z którym przez całe życie był porównywany.

Ze studiów zrezygnował po osiągnięciu pełnoletności i od razu rzucił się w wir wydarzeń polityczno-kulturalnych, wybierając pracę dziennikarza i krytyka teatralnego. Jako recenzent Morgenbladet zdecydowanie protestował przeciwko wpływom duńskim na scenach norweskich, a w wydawanym od 1856 Illustreret Folkebladet publikował rodzime podania ludowe. W 1857 przejął po Ibsenie funkcję dyrektora artystycznego teatru w Bergen, którym kierował przez 2 lata. W tym krótkim okresie zdołał doprowadzić drugorzędną scenę do rozkwitu, wystawiając ponad 60 sztuk. Do otwartego konfliktu między pisarzami doszło w 1869, kiedy Bjørnson uznał, że sztuka Ibsena Związek młodzieży (De unges Forbund) krytykując partię liberalną, ośmiesza jego poglądy. Pogodzili się dopiero po 14 latach. Björnson ożenił się z aktorką, Karoline Reimers. Mieli sześcioro dzieci. Ich syn, Bjørn, został cenionym reżyserem, który przyczynił się do wybudowania Teatru Narodowego i został jego pierwszym dyrektorem. Starsza córka, Bergliot, wyszła za syna Ibsena, Sigurda; młodsza, Dagny Bjørnson Sautreau, zadbała o literacką spuściznę po ojcu.

Pokłosie romantyzmu

Swoje najwcześniejsze nowele Bjørnson publikował anonimowo na łamach prasy. Sławę przyniosło mu opowiadanie o tematyce wiejskiej Dziewczę ze Słonecznego Wzgórza (1857), szybko przetłumaczone na wiele języków europejskich. Ta optymistyczna historia miłości porywczego chłopaka i wrażliwej dziewczyny została wzbogacona pogłębioną analizą psychologiczną zarówno samych bohaterów, jak i postaci drugoplanowych. Autor wplótł w narrację typowe dla skandynawskich sag wspomnienia rodzinne oraz romantyczne w nastroju opisy snów i przywidzeń. Cały utwór jest mocno osadzoną w świecie norweskiej przyrody opowieścią o ludziach ciężko pracujących na farmie, których system wartości wyznacza Biblia. W podobnym tonie były utrzymane opowiadania Arne (1859), Dziarski chłopak (1860) i Marsz weselny (1872). Najoryginalniejsza okazała się Rybaczka (1868) z zaskakującą postacią tytułowej bohaterki – żywiołowej, prostej dziewczyny, która zapragnęła zostać aktorką. W przesiąkniętych idealizmem opowiadaniach Bjørnsona krytyka dostrzega wyraźne wpływy kazań pastora Nikolaia Grundtviga, duńskiego teologa i filozofa, głoszącego bliską ludowości, emocjonalną religijność i wierzącego w przyrodzoną dobroć ludzkiej natury.

Twórczość teatralna Bjørnsona początkowo była związana ze światem skandynawskich sag i średniowiecznych kronik historycznych. W jednym z artykułów deklarował, że w swoich sztukach stworzy „galerię przodków”, dzięki której Norwedzy będą mogli poznać własne dzieje i odzyskać poczucie dumy narodowej. Rozpoczął jednoaktowym dramatem Mellem Slagene (1857), którego akcja rozgrywa się w czasach wikingów i w którym można doszukać się wpływów twórczości Jensa Immanuela Baggesena oraz Adama Oehlenschlägera, duńskich poetów romantycznych. Później przyszły Halte-Hulda (1858), Kong Sverre (1861), a zwłaszcza trzyczęściowy Sigurd Slembe (1862), w którym problematyka walki o władzę przywodzi na myśl tragedie szekspirowskie. Właśnie opowieść o Sigurdzie, królewskim synu z nieprawego łoża, dowodzi, że pisarz w romantycznym sztafażu ukazywał współczesne zagadnienia społeczne, co szło w parze z podkreślaniem istotnej roli chłopstwa. Zerwał przy tym z tradycją wiersza jambicznego i pisał dialogi swobodnym, potocznym językiem. Nawiązaniem do twórczości Schillera była z kolei Maria Stuart i Skotland (1864) wystawiona, gdy Bjørnson sprawował funkcję dyrektora teatru w Christianii (1865-1867). Natomiast kiedy jego syn kierował Teatrem Narodowym (1899-1907), wziął udział w cyklu premier inaugurujących działalność tej sceny. Pokazano wtedy kolejno, zgodnie z zasadą starszeństwa, sztuki Ludviga Holberga, Henrika Ibsena oraz owacyjnie przyjęty dramat Bjørnsona Sigurd Jorsalfar, ostatni, w którym nawiązuje do dawnych dziejów Norwegii.

Pomnik przed Teatrem Narodowym w Oslo

Bjørnson napisał stosunkowo niewiele wierszy, chociaż fragmenty poetyckie wplatał zarówno do swoich sztuk, jak i opowiadań. Dużym powodzeniem cieszyła się jego ballada historyczna Olav Trygvason oraz oda Bergliot, będąca fragmentem poematu epickiego w piętnastu pieśniach Arnljot Gelline (1870). Sam poemat jest historią rozbójnika z Jämtlandu, który sieje zniszczenie, żeby pomścić śmierć ojca, aż wreszcie, nieszczęśliwie zakochany, ginie w historycznej bitwie pod Stiklestad. W zbiorze Digte og Sange (1870) Bjørnson zamieścił swój wczesny tekst Ja, vi elsker dette Landet (Tak, kochamy ten kraj), do którego Rikard Nordraak, kuzyn pisarza, skomponował muzykę (1864). Utwór ten po raz pierwszy został wykonany w Eidsvoll, gdzie ustanowiono konstytucję Norwegii. Dzisiaj jest norweskim hymnem narodowym.