Blokada Leningradu – okres oblężenia Leningradu (obecnie Sankt Petersburg) w czasie II wojny światowej przez wojska niemieckie, które trwało od 8 września 1941 do 27 stycznia 1944 i pochłonęło około miliona ofiar po stronie radzieckich mieszkańców miasta.

Tło i siły obu stron

Leningrad, ówcześnie 2,5 milionowe miasto położone między Zatoką Fińską a jeziorem Ładoga, oddalone w 1941 około 100 km od granicy z Finlandią, był obok zajęcia Moskwy i Kaukazu jednym z trzech głównych celów niemieckiej operacji "Barbarossa".

Zadanie zdobycia miasta otrzymała Grupa Armii "Północ" pod dowództwem feldmarszałka Wilhelma von Leeba, w której skład wchodziły 16. Armia (gen. Busch), 18. Armia (gen. von Küchler) oraz 4. Grupa Pancerna (gen. Höpner). Siły te liczyły ok. 300 000 (w późniejszym okresie 700 000) żołnierzy.

Pierwotnie z wojskami niemieckimi miały współpracować oddziały fińskie, które jednak z rozkazu fińskiego dowództwa 1 września 1941 roku, po wyzwoleniu utraconego terytorium podczas wojny zimowej w latach 1939-1940, zatrzymały się na linii granicy fińsko-radzieckiej sprzed wojny, co spowodowało, iż Leningrad nie został okrążony ze wszystkich stron.

Obrona radziecka

Radzieckie działa przeciwlotnicze w Leningradzie, w tle widoczny jest Sobór św. Izaaka. Zdjęcie wykonano w dniu 1 października 1941 roku

Już od pierwszego dnia wojny – 22 czerwca 1941 zaczęto budować kilka pasów umocnień wokół miasta. W ciągu dwóch miesięcy powstało 400 schronów bojowych i 650 punktów ogniowych. Ustawiono także 24 000 zapór przeciwczołgowych. Jednak mimo, iż w pracę była zaangażowana spora część mieszkańców Leningradu do chwili nadejścia wojsk niemieckich nie udało się ukończyć budowy wszystkich umocnień.

Naprzeciw wojsk niemieckich stanęły jednostki Frontu Leningradzkiego, pod dowództwem Klimenta Woroszyłowa, a następnie (od września 1941) Gieorgija Żukowa, w składzie 7., 14. i 23. Armii. Siły radzieckie liczyły 930 000 żołnierzy. Dojścia do miasta od strony Finlandii broniła 23. Armia. Jej obrona opierała się na potężnym Karelskim Rejonie Umocnionym, którego skrzydła dochodziły do Bałtyku i jeziora Ładoga. Armia fińska nie podjęła jednak ani jednej próby ataku. Od południa broniły miasta Newska Grupa Operacyjna i trzy armie: 8., 42. oraz 55. Bezpośredniego podejścia do Leningradu broniło 6 rejonów umocnionych – trzy morskie: Kronsztadzki, Iżorski i Łużski oraz trzy lądowe: Karelski, Krasnogwardyjski i Słucko-Kołpiński. Dodatkowo w budowie był Newski Rejon Umocniony. Obrona przeciwlotnicza Leningradu składała się z 91 baterii przeciwlotniczych Floty Bałtyckiej (ogólna liczba dział 352), nie licząc okrętowych. Ponadto w Leningradzie znajdował się II Korpus Artylerii Przeciwlotniczej. Nieba pilnowały V Korpus Myśliwski oraz siły powietrzne Floty Bałtyckiej. W październiku dodatkowo przerzucono do miasta 44. i 191. Dywizję Strzelecką oraz 6. Brygadę Piechoty Morskiej i 3. Samodzielną Brygadę Morską. Na zachód od Leningradu znajduje się zalew, w czasie wojny zaminowany przy użyciu min kontaktowych, akwen był w zasięgu ostrzału twierdzy morskiej Kronsztad, brzegowych rejonów umocnionych, fortów i baterii. W Kronsztadzie i Leningradzie skupiła się cała Flota Bałtycka (2 pancerniki, 2 krążowniki, 13 niszczycieli, 12 korwet, 42 okręty podwodne, 62 trałowce, 38 kutrów torpedowych, 60 kutrów typu MO, 3 kutry pancerne oraz stawiacze min i sieci oraz kanonierki). Na wschodzie znajduje się jezioro Ładoga które broniła Flotylla Ładoska w sile 66 jednostek.